Në nëntor 2024, çatia në një stacion hekurudhor në Serbi u shemb, duke vrarë 16 persona. Shkaku më i mundshëm i punimeve të dobëta ishte korrupsioni. Shpërthyen protesta të mëdha dhe gazetarë të pavarur raportuan për to.

Si po i përdorin demokracitë mjetet autokratike për të heshtur gazetarinë. Ndërsa kontrolli mbi qeveritë zbehet, korrupsioni lulëzon, shkruan The Economist

Në nëntor 2024, çatia në një stacion hekurudhor në Serbi u shemb, duke vrarë 16 persona. Shkaku më i mundshëm i punimeve të dobëta ishte korrupsioni. Shpërthyen protesta të mëdha dhe gazetarë të pavarur raportuan për to.

Disa prej tyre më pas u rrahën nga banditë ndërsa policia shikonte. Gjysma u rrahën nga vetë policët.

Në vitin 2025 pati të paktën 91 sulme fizike ndaj gazetarëve në Serbi, sipas Shoqatës së Gazetarëve të Pavarur të vendit. Sulmuesit rrallë ndëshkohen, gjë që “nxit krime të reja kundër gazetarëve”, thotë Jelena Petkoviç, specialiste vendase për sigurinë e medias.

Serbia ka të gjitha shenjat e një demokracie. Ajo nuk i burgos gazetarët për atë që shkruajnë. Megjithatë, në dhjetëra mënyra ua bën punën dhe jetën të vështirë, përveç rasteve kur ata mbështesin qeverinë.

KRIK, një media investigative që shpesh zbulon korrupsion në qeverinë serbe, është goditur me më shumë se 30 padi në vitet e fundit, nga të cilat 17 janë ende aktive, thotë redaktori Stevan Dojçinoviç.

Ai duhet të kalojë deri në pesë ditë në muaj në gjykatë. Mediat zyrtare e akuzojnë se punon për CIA-n dhe për miliarderin hebre George Soros. Janë shpërndarë foto të falsifikuara të tij me bosin e një bande, si edhe foto reale intime me qëllim turpërimin e tij. “Ka pasur një ndikim shumë të rëndë dhe të madh”, thotë ai.

Ndërkohë, të gjithë transmetuesit tokësorë kontrollohen nga shteti ose në pronësi të miqve të presidentit populist të djathtë, Aleksandar Vuçiç, ndaj transmetojnë atë që ai dëshiron. Zoran Kusovac, konsulent mediatik, tregon se një mikeshë u divorcua nga bashkëshorti i saj redaktor televiziv pjesërisht sepse ishte lodhur nga telefonatat natën të Vuçiç.

Në mbarë botën, liria e medias është në rënie. Në një indeks të hartuar nga organizata monitoruese Reporterët pa Kufij (RSF), rezultati global ka rënë që nga viti 2014 nga 67 apo nga 100 (ku pozicionohet sot Amerika) në më pak se 55 në vitin 2025 (po aq keq sa Serbia).

“Për herë të parë në historinë e Indeksit, kushtet për ushtrimin e gazetarisë janë ‘të vështira’ ose ‘shumë serioze’ në mbi gjysmën e vendeve të botës dhe të kënaqshme në më pak se një në katër”, thotë RSF.

Të tjerë gjejnë të njëjtin trend. Të dhënat nga V-Dem, një projekt kërkimor me bazë në Suedi, tregojnë se mesatarja globale është përkeqësuar që nga viti 2004 nga 0.66 (në një shkallë nga 0 në 1) në 0.49, përafërsisht diferenca midis Meksikës dhe Indisë nacionaliste sot.

Asnjë lajm i denjë për botim

Rënia më e madhe po ndodh jo në diktatura, ku gazetaria e mirë ka qenë prej kohësh pothuajse e pamundur, por në vende që ende pretendojnë të jenë demokratike. Zakonisht qeveritë e këtyre vendeve nuk përpiqen ta shuajnë plotësisht kritikën.

Përkundrazi, ato shtrembërojnë stimujt për mbledhjen e lajmeve, në mënyrë që njerëzit e zakonshëm të dëgjojnë shumë lavdërime për partinë në pushtet dhe vetëm herë pas here zëra kritikë. Qëllimi është të mbahen të fuqishmit në pushtet dhe të reduktohet kontrolli mbi mënyrën se si ata e abuzojnë atë.

Një analizë nga The Economist gjeti lidhje të forta midis shtypjes së medias dhe korrupsionit. Duke analizuar 80 vjet të dhëna nga rreth 180 vende të mbledhura nga V-Dem, u gjet se ulja e lirisë së medias në një vend ishte një tregues i fortë që korrupsioni në atë vend më pas do të përkeqësohej (shih grafikun 1).

Kjo mbeti e vërtetë edhe pasi u korrigjua për nivelet e kaluara dhe aktuale të korrupsionit, ndryshimet në të ardhura dhe trendet globale.

Ky është më shumë se një rast kur gjërat e këqija ndodhin njëkohësisht. Analiza është me bazë kohore: ajo teston nëse një ndryshim në një variabël parashikon në mënyrë të besueshme një ndryshim të ardhshëm në një tjetër. Në gjuhën statistikore kjo quhet “shkakësia Granger”, dhe u gjetën prova të shumta për ta vërtetuar atë.

Në mungesë të një shtypi investigativ, është më e lehtë që zyrtarët të përvetësojnë fonde pa u vënë re ose të bëjnë marrëveshje favorizuese pa kundërshtim.

Marrëdhënia statistikore është e konsiderueshme: nëse gjithçka tjetër mbetet e njëjtë, një vend ku liria e shtypit bie nga niveli i Kanadasë në atë të Indonezisë parashikohet të përjetojë një rritje të korrupsionit ekuivalente me kalimin e Irlandës në nivelin e Letonisë.

Dhe duket se ekziston një rreth vicioz: rritja e korrupsionit është gjithashtu një tregues që media më pas do të bëhet më pak e lirë, ndoshta sepse kur ata që janë në pushtet kanë shumë për të fshehur, kanë më shumë arsye të mbyllin gojën e gazetarëve kureshtarë.

“Nëse raportojmë për korrupsionin, gazetarët tanë ekspozohen publikisht me të dhënat personale”, thotë Wahyu Dhyatmika, CEO i Tempo, një revistë javore në Indonezi.

Njërit iu dërgua një kokë derri e prerë; të tjerë kanë marrë dhjetëra porosi ushqimi të padëshiruara, një kujtesë se figurat e fuqishme për të cilat raportojnë e dinë saktësisht ku t’i gjejnë.

Këto rrethe vicioze e zmadhojnë dëmin, që do të thotë se kostoja e plotë e politikave të këqija ndihet vetëm gradualisht. Institucionet kanë inerci: modeli i Economist tregon se mesatarisht duhen rreth katër vjet pas shtypjes së medias, që të shfaqet vetëm gjysma e rritjes së pritshme të korrupsionit.

Një lider mund ta mbyllë gojën e shtypit sot, por votuesit mund të mos e vërejnë rritjen pasuese të korrupsionit deri pas zgjedhjeve të ardhshme.

Një tjetër dinamikë është se, ndërsa liria e medias zvogëlohet, elitat kanë më pak gjasa të ofrojnë justifikime të arsyetuara për politikat e tyre (shih grafikun 2). Dhe kjo, gjithashtu, priret të paraprijë një rritje të korrupsionit.

Kjo përputhet me rritjen e populizmit në mbarë botën, një lëvizje që mbështetet më shumë tek emocioni sesa tek arsyeja. Liderët populistë zakonisht përpiqen të dobësojnë kontrollin institucional mbi pushtetin e tyre, përfshirë median; dhe kjo hap derën për korrupsion dhe abuzim.

Të marra së bashku, analiza statistikore tregon se politika populiste, korrupsioni dhe shtrëngimi i medias kritike jo vetëm që ndodhin së bashku, por e përforcojnë njëra-tjetrën. Qeveritë që mbyllin gojën e shtypit sot do të qeverisin më keq nesër.

Shumë vende janë në këtë rrugë të rrezikshme. “Një ndryshim i madh që kemi parë vitet e fundit është adoptimi nga vende që supozohet të jenë demokratike i shumë teknikave që tradicionalisht i kemi parë në regjime autoritare”, thotë Jodie Ginsberg, drejtuese e Komitetit për Mbrojtjen e Gazetarëve, një organizatë monitoruese.

Këto teknika zakonisht ndalojnë pak përpara burgosjes ose vrasjes së reporterëve. Përkundrazi, ato zakonisht ndahen në tri kategori kryesore: retorike, ligjore dhe ekonomike.

Truku retorik është të pretendohet se gazetarët kritikë përbëjnë një kërcënim për kombin. Regjimet autokratike e kanë bërë këtë prej kohësh; tani shumë liderë të zgjedhur bëjnë të njëjtën gjë.

Vuçiç e përshkruan raportimin jo favorizues si “terrorizëm i pastër”. Presidenti i Argjentinës, Javier Milei, promovon shprehjen “Ne nuk i urrejmë gazetarët mjaftueshëm”.

Mbështetësit e partisë në pushtet në Indi i quajnë reporterët kritikë “prostituta të shtypit”.

Donald Trump së fundmi shkroi se ishte “nxitëse kundër shtetit, ndoshta edhe tradhtare” që New York Times të publikonte raporte “të rreme” për të “shpifur dhe për të poshtëruar presidentin e Shteteve të Bashkuara”.

Ai shtoi: “Ata janë Armiq të vërtetë të Popullit, dhe duhet të bëjmë diçka për këtë.” Shtëpia e Bardhë publikon një listë të “shkelësve të medias”, duke përmendur reporterë individualë që i akuzon për gënjeshtra, keqpërdorim profesional ose “çmenduri të majtë”.

Një retorikë e tillë e paprecedentë nga një president amerikan e përkeqëson një klimë tashmë armiqësore për reporterët. Besimi i amerikanëve te mediat e lajmeve është në nivelin më të ulët historik, sipas Gallup.

Vetëm 8% e republikanëve në Amerikë besojnë se mediat raportojnë në mënyrë të drejtë ose të saktë, nga 33% në vitin 2007, viti kur u prezantua iPhone, duke hapur epokën e provokimeve për zemërim.

Demonizimi i gazetarëve nga Trump dobëson tabunë që politikanë të tjerë të bëjnë të njëjtën gjë, thotë Ginsberg. “Manuali i Trump po merret nga liderë globalë kudo”, pajtohet Thibaut Bruttin, drejtues i RSF.

Gjuha agresive nga nivelet e larta mund të nxisë turma digjitale të sulmojnë reporterët. Gazetaret mbajnë peshën më të madhe: një studim global nga UNESCO zbuloi se 75% kishin pësuar abuzim online dhe 42% kishin përjetuar ngacmime ose kërcënime me dhunë fizikisht.

Kur viktimat u pyetën se kush e kishte nxitur abuzimin, përgjigjja më e zakonshme, pas autorëve anonimë, ishte “aktorët politikë”.

Pothuajse në çdo demokraci, liria e shprehjes është e garantuar me ligj. Kështu që duhet të jetë e vështirë për qeveritë të përdorin ligjin penal si mjet kundër gazetarëve.

Por ato po gjejnë rrugë anësore. Njëra është përdorimi i ligjit civil. Vitet e fundit në Europë është parë një rritje e padive abuzive nga oligarkë, me synimin për të falimentuar gazetarët problematikë ose për të paralizuar mediat.

Një raport në vitin 2023 numëroi më shumë se 800 raste, duke shtuar se kjo vetëm “prek sipërfaqen e problemit”. Trump e ka përqafuar këtë taktikë, duke paditur ABC, BBC, CNN, New York Times dhe të tjerë, ndonjëherë duke kërkuar miliarda dollarë dëmshpërblim.

Një tjetër metodë është goditja e kompanive mediatike me ligje që nuk lidhen drejtpërdrejt me gazetarinë. Në shtator, qeveria e Turqisë mori kontrollin e Can Holding, një konglomerat që përfshin stacione televizive, duke e akuzuar për evazion fiskal dhe pastrim parash.

Në Tanzani, ku presidentja Samia Suluhu Hassan mori pushtetin në vitin 2021 duke premtuar reforma liberale, gazetarët janë arrestuar për “tradhti” ndërsa mbulonin zgjedhje haptazi të manipuluara në tetor.

Duke i akuzuar gazetarët për krime të zakonshme, qeveritë mund të përhapin idenë se atyre nuk mund t’u besohet. Ato gjithashtu mund të frikësojnë të tjerët drejt vetëcensurës. “Pjesa që është gjithmonë e vështirë për t’u matur janë historitë që nuk shkruhen, ose pyetjet që nuk bëhen sepse njerëzit kanë frikë”, thotë Ginsberg.

Teknologjia digjitale ka ndryshuar kuptimin e punës së gazetarit, duke i lejuar kujtdo me një telefon të shpërndajë pamje tronditëse te një audiencë potencialisht globale.

Regjimet represive e shohin me të drejtë këtë si kërcënim dhe kanë reaguar me ligje të përgjithshme për internetin që mund të përdoren kundër kritikëve. Disa ndalojnë shpërndarjen e “lajmeve të rreme”, që në disa vende do të thotë çdo deklaratë që qeveria mohon.

Një ligj i ri në Zambia kriminalizon “zbulimin e paautorizuar” të “informacionit kritik”, të përkufizuar si çdo gjë që “lidhet me sigurinë publike, shëndetin publik, stabilitetin ekonomik ose sigurinë kombëtare”.

Një indeks nga instituti amerikan Freedom House, tregon se liria e internetit ka rënë globalisht për 15 vite radhazi. Kjo nuk është vetëm çështje e autokratëve që mbyllin internetin gjatë protestave (si në Iran në janar) ose zgjedhjeve (si në Ugandë në të njëjtin muaj).

Gjatë vitit të kaluar, gjysma e 18 vendeve që më parë konsideroheshin me liri digjitale (nga 72 të vlerësuara) u bënë më pak të lira.

Globalisht, përkeqësimi më i qëndrueshëm gjatë 15 viteve të fundit ishte në matjen nëse burimet online të informacionit manipulohen nga qeveria ose aktorë të tjerë të fuqishëm.

Shumë përdorin IA për të krijuar histori të rreme pro-qeveritare në faqe të rreme që duken si media të njohura lajmesh.

Kategoria e fundit e presionit, ajo ekonomike, është veçanërisht e fuqishme sepse qeveritë kanë shumë para dhe kompanitë mediatike zakonisht jo. Në 160 nga 180 vende të anketuara nga RSF, mediat mund të arrijnë stabilitet financiar “me vështirësi” ose “aspak”.

Në Indonezi, cilësia e gazetarisë është përkeqësuar në pesë ose gjashtë vitet e fundit “kryesisht për shkak të presionit financiar”, thotë Dhyatmika nga Tempo. Reklamat qeveritare shkojnë te mediat që e lavdërojnë pushtetin.

Reklamuesit e mëdhenj privatë shmangin mediat kritike, nga frika se mos zemërojnë politikanët. Ata nuk e “shohin Tempo si markë të sigurt sepse bëjmë gazetari investigative”.

Kur donatorët ose OJQ-të mbështesin mediat e pavarura, qeveritë miratojnë ligje kundër “agjentëve të huaj” për t’i kufizuar ato, një taktikë e përsosur nga Vladimir Putin. Një tjetër metodë është që oligarkët të blejnë dhe zbusin mediat kritike.

Kur disa nga këto teknika të mbylljes së gojës së shtypit kombinohen, efekti mund të jetë dërrmues. Në Indi, demokracinë më të madhe në botë, gazetarët në teori janë të lirë të raportojnë çfarë të duan. Por ata që përpiqen të zbulojnë abuzime nga Partia Bharatiya Janata përballen me një stuhi presionesh.

Abhinandan Sekhri, drejtues i Newslaundry, një media digjitale në Delhi, thotë se ka marrë njoftime zyrtare se ai ose kompania e tij dyshohet për evazion fiskal rreth 80 herë në katër vitet e fundit.

Mediat pro-qeveritare padisin Newslaundry për “shpifje” dhe “shkelje të së drejtës së autorit” kur ajo kritikon anshmërinë e tyre. Zyrtarët e taksave bastisin zyrat e saj. Policia paraqitet për të marrë në pyetje zotin Sekhri: një herë për gjashtë orë; një herë tjetër për 13.

Zoti Sekhri nuk frikësohet lehtë. Ai thotë se mund të vazhdojë të bëjë punën sepse nuk ka asgjë të dyshimtë në jetën e tij, nuk ka grua apo fëmijë për t’u shqetësuar, është hindu dhe vjen nga një familje e privilegjuar, ndaj njeh avokatë që do ta përfaqësojnë pa pagesë.

Megjithatë, mbrojtja e vetes është e lodhshme. Dhe shumica e gazetarëve janë shumë më të cenueshëm ndaj presionit se ai.

Ata më të rrezikuarit “nuk janë ata të profilit të lartë në Delhi”, thotë Sekhri; janë ata “që zbulojnë aktivitete të dyshimta të ndonjë guru lokal në një fshat të vogël”. Disa guru mund të jenë hakmarrës. Jagendra Singh, i cili shkroi për lidhjet e pretenduara midis një politikani në Uttar Pradesh dhe “mafias së rërës”, që vjedh kamionë me rërë nga toka publike dhe ua shet kompanive të çimentos, vdiq nga plagë nga djegiet pas një vizite nga policia. Policia tha se ishte vetëvrasje.

Gazetaria e pavarur mbijeton në Indi, në media online si Wire dhe Caravan, si dhe në rrjetet sociale dhe YouTube. Por çdo reporter përballet me një zgjedhje: midis një jete me sakrifica financiare dhe rrezik duke thënë të vërtetën, ose një jete me siguri financiare dhe fizike duke lavdëruar qeverinë.

Pothuajse të gjithë të intervistuarit për këtë artikull vunë re ndryshimin e qëndrimit ndaj lirisë së shtypit në Shtëpinë e Bardhë. Ekosistemi mediatik i brendshëm amerikan është mjaftueshëm i sofistikuar dhe pluralist për ta përballuar, por politika amerikane ndikon edhe te vendet ku gazetaria është më e brishtë.

Orkhan Mammad, redaktor i Meydan TV, një media e pavarur nga Azerbajxhani, thotë se presidenti Ilham Aliyev dikur lironte të burgosur politikë për shkak të presionit nga Amerika.

Por këtë vit presioni ka pushuar, ankohet Mammad; familja e Trump ka lidhje biznesi me elitën azerbajxhanase dhe Aliyev e ka mbështetur atë për çmimin “Nobel” për paqen.

Demokracia vdes në errësirë

“Pasi Trump u rikthye në pushtet në vitin 2025, Aliyev mbylli gjithçka. Rreth 100 gazetarë u arratisën ose janë në burg. Kuptuam se nuk mund të punonim më me askënd brenda vendit.

Ishte shumë e rrezikshme për ta.” Taktikat e Aliyev janë “të tmerrshme”, thotë ai. “Sa herë që arrestohet dikush, duhet të dorëzojë telefonin dhe kompjuterin. Qeveria më pas publikon foto personale të gjetura në to.”

Amerika dikur financonte qindra media të pavarura në vende me liri civile të brishta. Trump e ka ngrirë këtë financim, duke dobësuar Meydan dhe shumë media të tjera. “Duhet të gjejmë mënyra si të paguajmë tarifat ligjore të kolegëve tanë, ushqimin, nevojat bazë në burg”, thotë Mammad.

Në gusht, një burrë që Meydan e kishte punësuar për të çuar furnizime te gazetarët e burgosur u arrestua për “kontrabandë parash”.

Jeta është bërë aq e vështirë për gazetarët e pavarur në disa vende sa shumë prej tyre, si Mammad, punojnë nga jashtë. Në një konferencë të gazetarëve të tillë në mërgim në Kuala Lumpur, atmosfera ishte e zymtë.

Pjesëmarrësit shqetësoheshin për vështirësinë e raportimit në distancë. Informacioni është i vështirë për t’u mbledhur; telefonat mund të mos jenë të sigurt.

Që nga skandali i spyware Pegasus në vitin 2021, kur u zbulua se pajisjet e shumë reporterëve ishin përgjuar me softuer izraelit, është bërë e vështirë të bindësh sinjalizuesit kudo që të flasin me gazetarët.

“Një burim u shpreh: ‘Tani e di pse gruaja ime humbi punën në qeveri’”, kujton Nelson Rauda, një gazetar nga El Salvador, telefoni i të cilit u hakua.

Edhe mërgimi nuk është gjithmonë i sigurt. Disa regjime i heshtin kritikët edhe nga larg. Irani punësoi një atentator në Nju Jork për të tentuar të vriste Masih Alinejad, një gazetare iraniane që mbron të drejtat e grave.

Bjellorusia rrëmbeu një avion pasagjerësh për të kapur Raman Pratasevich, një redaktor disident, në vitin 2021. Që atëherë, thotë Mammad, të gjithë gazetarët në mërgim shqetësohen se fluturimet e tyre mund të devijohen. Sa për Pratasevich, pas dy vitesh në paraburgim, ai tani lavdëron diktaturën e korruptuar që e rrëmbeu./MONITOR