Nga Aurenc Bebja*, Francë – 14 shkurt 2026

“The Australian Jewish News” ka botuar, të premten e 26 tetorit 1973, në faqen n°17, rrëfimin e Edward Mantus asokohe në kërkim të hebrenjve sefardë në Shqipërinë Maoiste, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Hebrenjtë Sefardë në Shqipërinë Maoiste

Pas dëbimit nga Spanja dhe Italia e Jugut në shekujt XV dhe XVI, hebrenjtë sefardë u vendosën në Shqipëri me ftesë të turqve osmanë.

Sot Shqipëria është aleatja e izoluar e Kinës në Ballkan. Edward Mantus raporton mbi jetën e disa qindra hebrenjve që ende jetojnë nën këtë regjim maoist.

Në pikën kufitare të Hanit të Hotit, të gjitha librat dhe revistat që kisha me vete u konfiskuan, përfshirë “The Jewish Chronicle”. Kjo ishte pritja ime në Republikën Popullore të Shqipërisë, bastion i regjimit maoist të Enver Hoxhës që nga viti 1946 dhe aleate e vendosur e Kinës komuniste.

Edhe pse posterat shpallin “Rroftë marksizëm-leninizmi”, as rusët nuk janë të mirëpritur këtu — as amerikanët, as jugosllavët dhe as izraelitët. Propaganda anti-izraelite është pjesë e përditshme e transmetimeve shqiptare. Marrëdhëniet me botën arabe janë të mira dhe kohët e fundit kishte vizituar vendin një grup folklorik egjiptian.

S’ka “çifutë”

Në Shqipëri jetojnë rreth 300 hebrenj, megjithëse zyrtarët qeveritarë pranonin me hezitim se pakicat përbëheshin vetëm nga “disa ciganë dhe disa grekë”.

Ata shfaqnin bezdi kur pyeteshin për çifutët dhe fillimisht pretendonin se nuk kishte fare hebrenj.

Gjatë udhëtimeve të mia të gjera në vend për kërkime mbi muzikën popullore, arrita të kontaktoj disa hebrenj — pasardhës të një komuniteti të përmendur për herë të parë në shekullin XII nga udhëtari i guximshëm hebre Benjamin i Tudelës.

Historia më e fundit e hebrenjve në Shqipëri fillon në shekullin XVI, kur shumë hebrenj nga Spanja u vendosën në vend me ftesë të osmanëve, të cilët sunduan Ballkanin për afro 450 vjet, deri në vitin 1913.

Në disa qendra kishte komunitete të mëdha hebraike, kryesisht tregtarë, me sinagoga të ndërtuara sipas stileve kastiliane, katalanase, portugeze dhe apuliane.

Të paktën gjysma e popullsisë së sotme hebraike jeton në Tiranë, kryeqytetin me rreth 200.000 banorë. Grupi i dytë më i madh, rreth 60 vetë, jeton në Vlorë (ish-Valona), një port detar që ishte qendër e rëndësishme e vendosjes hebraike në shekujt XVI dhe XVII.

Në vitin 1685, gjatë luftës turko-veneciane, shumë hebrenj të Vlorës u larguan drejt Beratit, ku Shabatai Zvi, mesia i rremë, ishte internuar nga turqit.

Ndalimi

Nuk munda ta vizitoja personalisht Vlorën, pasi ishte zonë e ndaluar, por takova një familje nga qyteti që kishte një vetëdije të fortë hebraike.

Durrësi (ish-Durazzo) kishte mbi 1.000 hebrenj në fillim të shekullit XIX, por rënia e portit bëri që shumë të shpërnguleshin drejt Selanikut. Sot kanë mbetur vetëm pak familje. Hebrenj të paktë jetojnë edhe në Shkodër, Berat, Elbasan dhe vende të tjera.

Komuniteti hebraik mori njohje zyrtare vetëm në vitin 1937. Pak para shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, Mbreti Zog u dha azil politik 150 hebrenjve që iknin nga Austria dhe Gjermania, përpara se edhe vetë të largohej në mërgim.

Kunata e tij, rastësisht, ishte një hebreje e konvertuar, gruaja e Dr. Michael Deutsch, nga Senta e Jugosllavisë.

Hebrenjtë shqiptarë nuk u dëmtuan gjatë pushtimit gjerman të vitit 1943, i cili zgjati një vit. Marrëveshja gjermano-italiane vendosi pjesë të Jugosllavisë nën kontrollin e shqiptarëve dhe shumë hebrenj nga Serbia dhe Kroacia ikën në këtë territor të aneksuar ku u trajtuan mirë nga popullsia vendase dhe, me një përjashtim të madh, nga forcat pushtuese italiane.

Ky përjashtim ndodhi kur hebrenjtë e burgosur në Prishtinë iu dorëzuan gjermanëve dhe u dërguan në Beograd, ku u vranë.

Vrasjet

Pas kapitullimit të Italisë në vitin 1943, gjermanët morën kontrollin e territorit jugosllav të aneksuar ndaj Shqipërisë. Në prill të vitit 1944, 300 hebrenj u burgosën në Prishtinë, ku të tjerë u dërguan për t’u bashkuar me ta. 400 u deportuan në Bergen-Belsen dhe vetëm 100 mbijetuan.

Me ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës në vitin 1946, Shqipëria u shndërrua në një shtet pothuajse hermetikisht të mbyllur dhe hebrenjtë u zhdukën nga vëmendja publike.

Në vitin 1952, Izraeli ofroi viza për çdo hebre që dëshironte të largohej. Mbi 50 familje u përfshinë, por askush nuk u lejua të largohej. Në vitin 1953, u raportua se hebrenj që përpiqeshin të arratiseshin drejt Italisë ose Greqisë u qëlluan dhe pronat e tyre u konfiskuan.

Deri në fund të viteve 1950, shërbesat fetare hebraike mbaheshin fshehurazi në Tiranë dhe Vlorë. Por regjimi maoist u bë gjithnjë e më armiqësor ndaj çdo shprehjeje fetare. Në vitin 1965, çdo praktikë fetare, publike apo private, u ndalua dhe u shpall vepër penale, madje edhe zotërimi i librave fetarë.

Që prej asaj kohe nuk ka shkolla hebraike, organizata komunitare apo rabinë. Është e dyshimtë nëse edhe sot disa hebrenj guxojnë të luten në fshehtësi në shtëpitë e tyre.

Hebrenjtë ende gjenden mes profesionistëve shqiptarë, përfshirë një mjek të njohur në Tiranë dhe disa pedagogë universitarë, kryesisht në fakultetin e gjuhëve.

Bllokimi

Takova disa hebrenj, të gjithë sefardë. Ata ishin shumë të kujdesshëm në biseda dhe ngurronin të flisnin hapur. Megjithë propagandën e vazhdueshme anti-izraelite, ata shprehën dëshirën për të “vizituar” Izraelin — një dëshirë që nënkuptonte shumë më tepër.

Mundësia që Shqipëria të lejojë vullnetarisht emigrimin e tyre është minimale. Zyrtarët sulmojnë shpesh Bashkimin Sovjetik për lejimin e emigrimit hebraik, duke e quajtur atë “lejueshmëri” të Kremlinit.

Kur u përmenda se Kina kishte lejuar të gjithë hebrenjtë e saj të largoheshin, duke mos lënë asnjë pas, bashkëbiseduesi im mbeti për një çast pa fjalë.

Një ndërhyrje përmes Kinës mund të jetë e vetmja rrugë për të lejuar emigrimin e komunitetit hebraik shqiptar.

Edhe pse asnjë hebre nuk mban poste të rëndësishme politike dhe pak janë anëtarë të Partisë Komuniste, nuk ka persekutim aktiv përveç ndalimit të përgjithshëm të fesë. Megjithatë, asimilimi është i shpejtë dhe, nëse nuk ndërmerret asgjë së shpejti, ky komunitet rrezikon të zhduket plotësisht.

© Jewish Chronicle News Feature Service