Është ndarë nga jeta në moshën 93-vjeçare fizikani belg François Englert, fitues i Çmimit Nobel për Fizikë dhe një nga figurat më të rëndësishme të shkencës moderne. Lajmi u konfirmua nga Universiteti i Lirë i Brukselit (ULB), i cili njoftoi se ai ndërroi jetë më 18 qershor 2026 në Ukkel. Englert konsiderohet si një prej shkencëtarëve që hodhi themelet teorike për zbulimin e bozonit Higgs, grimca që shpjegon mekanizmin përmes të cilit materia fiton masë dhe që përbën një element kyç të Modelit Standard të fizikës së grimcave.

Në vitin 2013, ai u nderua me Çmimin Nobel për Fizikë së bashku me fizikantin britanik Peter Higgs, për punën e tyre teorike të publikuar në vitin 1964. Kjo teori mori konfirmim eksperimental në vitin 2012, kur bozoni Higgs u zbulua në laboratorin CERN në Zvicër.

Në reagimin e saj, Universiteti i Lirë i Brukselit e cilësoi Englert si një figurë të jashtëzakonshme të fizikës teorike, duke vlerësuar kontributin e tij të pazëvendësueshëm në zhvillimin e shkencës. I lindur më 6 nëntor 1932 në Bruksel, François Englert fillimisht studioi inxhinieri civile, por më pas iu përkushtua fizikës teorike, fushë në të cilën ndërtoi një karrierë të shquar ndërkombëtare. Së bashku me kolegun Robert Brout, ai zhvilloi mekanizmin e njohur si “Brout–Englert–Higgs”, që konsiderohet një nga arritjet më të mëdha shkencore të shekullit XX.

Pas marrjes së Çmimit Nobel, Englert theksonte shpesh se objektivi i punës së tij ishte “të kuptuarit racional të botës”, duke nënvizuar rëndësinë e kërkimit shkencor për zhvillimin e njerëzimit.

Jeta e tij u shënua edhe nga përvoja e Luftës së Dytë Botërore. Si pjesëtar i një familjeje hebreje në Belgjikë, ai u detyrua të fshihej për t’i shpëtuar persekutimit nazist. Për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në shkencë dhe shoqëri, François Englert ishte nderuar gjithashtu me titullin fisnik “Baron” nga mbreti i Belgjikës, duke lënë pas një trashëgimi që do të mbetet e rëndësishme për brezat e ardhshëm të studiuesve. bw

🦅 📜 👑 🇦🇱 🇪🇬 🏛️

I lindur në vitin 1769 në Kavallë nga prindër shqiptarë, Muhamed Ali Pasha mbërriti në Egjipt në vitin 1801 si një oficer relativisht i panjohur osman gjatë viteve të trazuara që pasuan pushtimin e Napoleonit.

Pakkush mund ta kishte imagjinuar se ky i huaj nga tokat shqiptare do të ngrihej për t’u bërë arkitekti i Egjiptit modern dhe themeluesi i një dinastie që do të sundonte vendin për gati një shekull e gjysmë.

Në vitin 1805, pasi lundroi në një peizazh kompleks zyrtarësh rivalë osmanë, bejlerësh mamluk dhe luftërash lokale për pushtet, Muhamed Aliu u shpall Mëkëmbës i Egjiptit. Ajo që pasoi ishte një nga projektet më të shquara të ndërtimit të shtetit në historinë moderne.

I vendosur për të konsoliduar autoritetin dhe për t’i dhënë fund shekujve të fragmentimit politik, ai eliminoi pushtetin e Mamlukëve në masakrën e famshme të Kalasë së Kajros në vitin 1811, duke i dhënë fund dramatik dominimit të tyre.

Me pushtetin e centralizuar, ai nisi një program ambicioz reformash që e transformoi Egjiptin nga një provincë osmane e lënë pas dore në shtetin më të fortë në Mesdheun lindor. Muhamed Aliu riorganizoi ushtrinë sipas modeleve evropiane, krijoi akademi ushtarake, ndërtoi fabrika, zgjeroi rrjetet e ujitjes, inkurajoi prodhimin bujqësor, prezantoi industri të reja dhe dërgoi studentë egjiptianë në Evropë për të fituar njohuri moderne shkencore dhe teknike.

Ai forcoi financat e shtetit, zhvilloi infrastrukturën dhe krijoi institucione që hodhën themelet e administratës moderne të Egjiptit. Siç e ka theksuar shpesh historiani Roy Casagranda, Muhamed Aliu nuk e qeverisi thjesht Egjiptin – ai e rishpiku atë.

Duke dalë nga kaosi i rënies osmane dhe pasojat e fushatave napoleonike, Egjipti nën udhëheqjen e tij u bë një fuqi rajonale e aftë të sfidonte edhe vetë Perandorinë Osmane.

Ndikimi i tij shtrihej shumë përtej jetës së tij. Dinastia që ai themeloi sundoi Egjiptin nga viti 1805 deri në Revolucionin Egjiptian të vitit 1952. Xhamia madhështore e Muhamed Aliut, e cila kurorëzon Kështjellën e Kajros, mbetet një nga monumentet më të njohura të vendit dhe një simbol i qëndrueshëm i trashëgimisë së tij.

Më shumë se dy shekuj më vonë, ndikimi i tij është ende i dukshëm në institucionet, arkitekturën, traditat ushtarake dhe identitetin kombëtar të Egjiptit. Pak individë kanë formësuar fatin e një kombi kaq thellësisht. Shqipëria i dha Egjiptit ndërtuesin e saj më të madh modern.

Historia nuk e kujton gjithmonë këtë fakt, por monumentet, institucionet dhe trashëgimia e Muhamed Ali Pashës ende e kujtojnë./

NGA FAQJA E Micky Haxhiislami në LinkedIn

Intelektuali i njohur francez dhe një nga figurat më të rëndësishme të mendimit bashkëkohor, Edgar Morin, është ndarë nga jeta në moshën 104-vjeçare. Lajmi u konfirmua nga bashkëshortja e tij, Sabah Abouessalam Morin, e cila e përshkroi humbjen si të madhe për botën intelektuale. Sipas saj, Morin mbeti deri në fund i angazhuar dhe i vëmendshëm ndaj zhvillimeve globale dhe çështjeve kryesore të shoqërisë moderne. “Ai deri në ditët e fundit qëndroi i lidhur me botën dhe me njerëzit. Boshllëku që lë pas është i madh, por mendimi dhe guximi i tij do të vazhdojnë të na udhëheqin,” u shpreh ajo.

I lindur në Paris në vitin 1921 nga një familje emigrantësh hebrenj me origjinë greke, Morin nisi karrierën si sociolog, por më vonë e përkufizoi veten si “humanolog”, duke ndërthurur fusha të ndryshme si filozofia, psikologjia, biologjia dhe antropologjia në studimin e natyrës njerëzore.

Ai njihet gjithashtu për kontributin e tij në zhvillimin e dokumentarit modern, veçanërisht përmes filmit “Chronique d’un été” të vitit 1961, realizuar së bashku me Jean Rouch, i cili konsiderohet si një pikë kthese në stilin e “cinéma vérité”. Gjatë dekadave, Morin u shqua si një zë kritik në debatin publik francez dhe ndërkombëtar, duke paralajmëruar për rreziqet e globalizimit, krizës klimatike dhe rritjes së nacionalizmit. Edhe në moshë të thyer, ai vijoi të komentonte zhvillimet aktuale, përfshirë pandeminë, valët ekstreme të të nxehtit dhe konfliktet ndërkombëtare.

I njohur për identitetin e tij kompleks kulturor dhe filozofik, Morin shpesh theksonte se ndihej njëkohësisht francez, mesdhetar dhe qytetar i botës. Për shumë studiues, ai mbetet një nga figurat më me ndikim në mendimin bashkëkohor europian dhe një referencë e rëndësishme e filozofisë moderne. bw

Akademik Kolec Topalli u nda nga jeta më 24 maj 2018. I lindur në Shkodër, ai kreu shkollimin fillor në vendlindje dhe në Berat, më pas në Tepelenë dhe Portopalermo.

Në vitin 1955 përfundoi shkollën e mesme pedagogjike në Shkodër, ku nisi edhe veprimtarinë e tij si mësues në fshatrat e Kukësit dhe më pas në Lezhë.Pa u shkëputur nga puna, përfundoi studimet për gjuhë-histori në Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës dhe më pas për gjuhë-letërsi në Universitetin e Tiranës (1964). Për arsye biografike u largua nga puna në rrethin e Lezhës dhe më pas u emërua mësues në fshatrat e Gramshit, ku shërbeu për shtatë vjet. Në vitin 1971 u transferua në fshatin Nikël të rrethit të Krujës, ku punoi deri në vitin 1991.

Gjatë kësaj periudhe, megjithëse për një kohë iu kufizua e drejta e botimit, ai vijoi punën shkencore dhe u kualifikua duke marrë gradën “kandidat i shkencave” (1987) dhe më pas “doktor i shkencave” (1992). Pas vitit 1991 u përfshi në jetën institucionale, duke shërbyer si Sekretar i Përgjithshëm i Presidentit të Republikës për disa vite.

Në vitin 2006 u emërua këshilltar diplomatik në Ambasadën e Republikës së Shqipërisë në Romë, detyrë të cilën e la pas një viti për t’iu rikthyer veprimtarisë akademike. Nga viti 1994 deri në vitin 2009 ka dhënë leksione të fonetikës historike në Universitetin e Tiranës, ndërsa nga viti 1997 ka qenë pjesë e Institutit të Gjuhësisë në sektorin e historisë së gjuhës. Nga viti 2008 ka shërbyer si koordinator shkencor në Qendrën e Studimeve Albanologjike.

Akademik Kolec Topalli është zgjedhur anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë në vitin 2008. Ai ka një veprimtari të gjerë shkencore me 17 vepra monografike, ku veçohen studimet në fushën e fonetikës historike të gjuhës shqipe, të përmbyllura me veprën “Fonetika historike e gjuhës shqipe” (2007).

Kontributi i tij përfshin gjithashtu studime në gramatikën historike dhe etimologjinë e gjuhës shqipe, si dhe botimin e teksteve universitare në historinë e gjuhës. Për veprimtarinë e tij shkencore, Akademik Kolec Topalli është vlerësuar me titullin “Profesor Nderi i Studimeve Shqiptare” dhe është nderuar nga Presidenti i Republikës me urdhrin “Mjeshtër i Madh”.

Akademia e Shkencave e Shqipërisë e kujton me respekt dhe mirënjohje për kontributin e tij të çmuar në albanologji dhe gjuhësi.

25 maji 2026…

Me peshën e lavdisë së 32 roleve në kinematografi dhe 12 të tjerave në teatër, “Mjeshtri i Madh” Birçe Hasko mbylli sytë përgjithmonë në moshën 84-vjeçare.

Artist në skenë dhe profesor që në gjenezë, artin skenik “Artisti i Merituar” e përcolli me mjeshtëri te breza të tërë studentësh në Akademinë e Arteve, ku shërbeu si pedagog dhe dekan për disa vite me radhë.

I lindur në Dukat, Birçe Hasko shërbeu si mësues dhe drejtor në shkollat e disa fshatrave në Vlorë e Tepelenë deri në vitin 1965, kur u shkëput për të kryer studimet e larta për aktor gjatë viteve 1965-1969 në Institutin e Lartë të Arteve. Në përfundim të studimeve, Hasko vijoi punën si pedagog i Mjeshtërisë së Aktorit në Akademinë e Arteve, duke mos iu ndarë asnjëherë mësimdhënies dhe skenës.

Me një plastikë të jashtëzakonshme, origjinal, elegant, i drejtpërdrejt, herë-herë shpotitës, hijerëndë e serioz, Birçe Hasko interpretoi në filmat: “Kur zbardhi një ditë” në rolin e ballistit Sulo, në “Malet me blerim mbuluar”, “Njeriu me top”, “Koncert në vitin 1936”, “Radiostacioni”, “Dhe vjen një ditë, “Përrallë nga e kaluara”, “Shkëlqim i përkohshëm”, “I dashur armik”, “Shi në plazh” etj.. Roli i tij i fundit është ai në filmin “Kronikë Provinciale” në vitin 2009.

Po ashtu, Birçe Hasko ka inskenuar shumë etyde, fragmente, si dhe 18 vepra dramatike të plota, duke përplotësuar kështu imazhin e artistit shumëdimensional.

Homazhet në nderim të Tij do të mbahen më 24 maj në Akademinë e Arteve, për profesorin që do të rrëmbejë duartrokitjet e fundit nga auditorët që iu kushtoi jetën. BW

LUMO SKËNDO

Kurt Gödel (në qendër) u vlerësua me Çmimin Albert Ajnshtajn në vitin 1951 nga vetë fizikani i famshëm, me të cilin ishte një mik i ngushtë. Me të ishin fizikantët Julian Schwinger dhe Lewis Strauss.

VOAL- Njëqind e njëzet vjet më parë, më 28 prill, në Brno, një qytet në Republikën Çeke që atëherë ishte pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze, lindi Kurt Gödel, një nga logjicienët matematikë më me ndikim të shekullit të njëzetë. Me studimet e tij, Gödel ishte në gjendje të vinte në pikëpyetje themelet e të gjithë matematikës në një moshë shumë të re. Sipas matematikanit dhe popullarizuesit italian Piergiorgio Odifreddi, madhështia e Gödel në logjikë është e krahasueshme me atë të Aristotelit, filozofit të famshëm të Greqisë së Lashtë. Ajo që e bën emrin e Gödel interesant edhe për ata jashtë matematikës, por ndoshta për teologjinë ose filozofinë në një kuptim më të gjerë, është formalizimi i tij i “provës ontologjike”, ose, për ta thënë më thjesht, demonstrimi matematik i ekzistencës së Zotit.

Filozofia dhe Shkenca në Kohën e Shekspirit

Historia e “provës ontologjike” daton në kohë dhe fillon me teologun e shekullit të njëmbëdhjetë, Anselmin e Aostës. Duke mos pasur rigorozitetin që karakterizon debatin midis ekspertëve, prova e tij bazohej në përkufizimin e Zotit si qenia më madhështore që mund të konceptohej. Në këtë pikë, Anselmi vërejti se një Zot që ekziston në të vërtetë është më i madh se një i pranishëm vetëm në mendimet tona. Prandaj, përfundimi më logjik dhe i pakontestueshëm ishte se Zoti ekziston. Teologët, filozofët dhe logjicienët e të gjitha llojeve kanë debatuar mbi premisat dhe arsyetimin e Anselmit për gati një mijëvjeçar. Gjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe fillimit të shekullit të njëzetë, zhvillimet në matematikë çuan në ndërtimin e mjeteve të reja teorike për arsyetimin logjik. Gödel i shfrytëzoi këto elementë për të formalizuar “provën ontologjike” në një mënyrë logjikisht të patëmetë. Ai e konceptoi provën në vitin 1941 dhe më pas punoi më tej mbi të në vitet 1954 dhe 1970. Ai ia tregoi këtë punim, afërsisht një faqe të gjatë, logjicientes Dana Scott, por deklaroi se nuk donte ta botonte dhe në fakt bota mësoi për “provën ontologjike” të tij vetëm pas vdekjes së tij. Për të, i cili nuk ishte një besimtar i zjarrtë fetar, nuk kishte ndonjë vlerë të veçantë teologjike në provë: interesi i tij lindi vetëm nga perspektiva logjike. Sigurisht, dikush mund të mos pajtohet me premisat nga të cilat ai filloi dhe për këtë arsye të mos marrë parasysh përfundimet, por ushtrimi logjik është teknikisht i përkryer.

Prova ontologjike e Gödel në notacionin simbolik: është e pamundur që të painformuarit ta kuptojnë.

Brenda komunitetit matematik, Gödel njihet për kontributet e tij revolucionare në fushën e të ashtuquajturës “logjikë matematikore”, e cila merret me themelet e disiplinës. Në dekadat e para të shekullit të njëzetë, komuniteti matematik ishte në një gjendje trazirash të mëdha, duke u përpjekur të strukturonte themelet e saj. Në veçanti, studiuesit kërkuan të kuptonin rregullat dhe parimet që qëndronin në themel të të gjitha teorive matematikore. Në vitin 1931, Gödel revolucionarizoi botën e matematikës duke demonstruar se disa nga parimet në të cilat besonin shumë studiues ishin në të vërtetë të pasakta. Për shembull, në të ashtuquajturën “teorema e parë e paplotësisë”, ai vërtetoi se brenda një sistemi matematik, ekzistojnë pohime të vërteta, por të pavërtetueshme. Me fjalë të tjera, sado paradoksale që mund të duket, ai arriti të demonstronte me rigorozitet absolut se ekzistojnë pohime të sakta matematikore që askush nuk mund t’i provojë kurrë. Për më tepër, prova nuk specifikon se cilat janë këto pohime të vërteta, por të pavërtetueshme, sepse, siç ndodh shpesh në matematikë, teorema duhet të kuptohet në një kuptim të përgjithshëm. Së bashku me këtë rezultat, i cili shkaktoi një sensacion, Gödel publikoi “teoremën e dytë të paplotësisë”, në të cilën ai demonstroi se është e pamundur të provohet se një sistem matematik është i lirë nga kontradiktat. Vërtet, këto janë abstraksione komplekse, por këto janë shtyllat mbi të cilat bazohet matematika, dhe bashkë me të, shumë disiplina themelore për shoqërinë tonë, të tilla si fizika, shkenca kompjuterike, ekonomia dhe forma të ndryshme të inxhinierisë.

Nuk është kurrë vonë për të njohur Zotin!

Këto zbulime, të ndjekura nga kontribute të shumta të tjera në logjikën matematikore, e çuan atë në ballë të studiuesve në gjysmën e parë të shekullit të njëzetë. Pasi iku në Shtetet e Bashkuara për shkak të ngritjes së nazizmit, ai u bë profesor në Institutin për Studime të Avancuara në Princeton dhe krijoi një miqësi të ngushtë me Albert Ajnshtajnin. Jeta e tij u shënua nga një paqëndrueshmëri e konsiderueshme psikiatrike, veçanërisht në fund të moshës madhore. Me kalimin e viteve, ai u bind se ushqimi i tij po helmohej dhe përfundoi duke ngrënë vetëm atë që i përgatiste gruaja e tij Adele. Kur u shtrua në spital për shkak të një goditjeje në tru në vitin 1978, ai ndaloi plotësisht së ngrëni derisa vdiq nga uria. RSI/ Simone Pengue/Elida Buçpapaj

LETRAT E PANJOHURA TË ERNEST KOLIQIT – ENVERI PO E SHQYN KOMBIN, NE BAME SHQIPNINË E MADHE
Një letërkëmbim i panjohur i viteve ’50 mes shkrimtarit dhe bashkëpunëtorit të tij Karl Gurakuqi

E Shtunë, 04.27.2013, 11:14am (GMT+1)

www.voal-online.ch

VOAL- Maximilian Carl Emil Weber lindi në Erfurt të Gjermanisë, më 21 prill 1864. Puna e tij përfshinte fusha të ndryshme si ekonomia, sociologjia, filozofia dhe historia. I ndikuar nga puna e Dilthey dhe historicizmi gjerman, ai zhvilloi një koncept të sociologjisë në të cilin shkencat shoqërore duhet të kërkojnë një qasje ndaj problemeve që nuk duhet të kufizohet vetëm në shpjegimin e shkaqeve, por përkundrazi duhet të kuptojë natyrën e fenomeneve në lidhje me vlerat dhe modelet kulturore që i udhëheqin ato. Njohuritë e tij enciklopedike, të shoqëruara me zell dhe integritet moral rigoroz, lejuan që studimet e tij të bëhen traktate gjithëpërfshirëse mbi elementët e ndryshëm të shoqërisë, nga ekonomia te ligji, nga politika te feja, brenda një kuadri të thellë dhe kompleks analitik.

Mendimi i Max Weber përvetëson një qasje historiciste ndaj studimit të shoqërive, duke kërkuar të gjurmojë individualitetin e veçantë të secilës epokë historike, secilës shoqëri dhe tendencat e saj, veçanërisht në lidhje me epokën moderne. Weberi ishte i interesuar në lindjen dhe zhvillimin e kapitalizmit, duke hedhur poshtë konceptin materialist të Marksit, i bindur se vlerat dhe besimet kontribuojnë në formësimin e stratifikimit shoqëror po aq sa kushtet ekonomike. Studimi i Weberit për kapitalizmin është pjesë e një analize më të gjerë historiko-krahasuese të feve dhe shoqërisë: hulumtimi i tij e çoi atë të shqyrtonte shoqëritë e lashta lindore deri në shfaqjen e protestantizmit në shoqëritë perëndimore. Ai e gjurmon sistemin fetar si një element themelor në konstituimin e organizimit shoqëror dhe dimensionin e tij ekonomik: për shembull, ai identifikon asketizmin e brendshëm botëror të etikës protestante si një faktor të domosdoshëm në zhvillimin e zhgënjimit botëror (domethënë, eliminimin e të gjitha vlerave simbolike dhe mistike nga gjërat botërore), procesin e racionalizimit dhe ndarjen e sferave të ndryshme të shoqërisë – të gjitha proceset që përbënin tendencat themelore që po zhvilloheshin në shoqëritë moderne në atë kohë. Kapitalizmi lidhet pikërisht me shfaqjen e etikës protestante dhe këto procese.

Studimet e tij përqendrohen gjithashtu në sistemin politik (duke analizuar, nga njëra anë, procesin e ndarjes në rritje të pushtetit politik nga të gjitha sferat e tjera dhe legjitimitetin e tij, dhe, nga ana tjetër, studimin e burokracisë, një epifenomen i atij procesi ndarjeje), në metodologjinë sociologjike (me teorizimin e konceptit të tipit ideal, një mjet për interpretimin e fenomeneve që rrjedhin nga analiza e realitetit konkret dhe parimin e lirisë së vlerës), dhe në jetën në metropolin modern. Ndër veprat e tij të gjera janë “Etika Protestante dhe Shpirti i Kapitalizmit” (1904-1905), “Kuptimi i Lirisë së Vlerës së Shkencave Sociologjike dhe Ekonomike” (1917), “Politika dhe Shkenca si Profesione” (1919), “Shkenca si dhunti” (1919), “Metoda e Shkencave Historiko-Sociale” (1922, pas vdekjes) dhe “Ekonomia dhe Shoqëria” (1922). Max Weber vdiq në Mynih më 14 qershor 1920, në moshën 56 vjeç, i goditur nga epidemia e madhe e gripit spanjoll të pasluftës. Ai konsiderohet gjerësisht si një nga themeluesit e sociologjisë moderne dhe një nga sociologët më të rëndësishëm të shekullit të 20-të./Elida Buçpapaj