Kundërvështrim historik ndaj pretendimeve nacionaliste greke për themelimin e shtetit shqiptar dhe çështjen e Epirit

Hyrje

Kur historia shndërrohet në instrument të pretendimeve politike

Kohët e fundit, në disa portale dhe platforma greke po publikohen artikuj që trajtojnë krijimin e shtetit shqiptar, përcaktimin e kufijve të tij dhe çështjen e ashtuquajtur të Vorio Epirit. Në pamje të parë, këto shkrime paraqiten si analiza historike, por, kur shqyrtohen më nga afër, vërehet një prirje e qartë për ta interpretuar historinë përmes një këndvështrimi të njëanshëm nacionalist.

Në këto shkrime, krijimi i Shqipërisë paraqitet kryesisht si produkt i interesave të Austro-Hungarisë dhe Italisë, ndërsa përcaktimi i kufirit shqiptaro-grek përshkruhet si një padrejtësi historike ndaj Helenizmit të Epirit të Veriut. Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, vendimet ndërkombëtare të viteve 1912–1913 dhe lëvizja autonome e vitit 1914 interpretohen në një mënyrë që, në thelb, synon të krijojë vazhdimësi midis një konflikti historik dhe pretendimeve politike të kohës sonë.

Mendoj se këtyre interpretimeve duhet t’u përgjigjemi. Jo me kundërpropagandë, jo me emocione të pakontrolluara dhe as me mohimin e historisë së askujt, por me dokumente, argumente dhe një qëndrim të qartë kombëtar.

Dua ta them që në fillim: Shqipëria nuk u krijua nga Austria dhe Italia. Ato fuqi patën interesa strategjike në mbështetje të shtetit shqiptar, por nuk ishin krijueset e kombit shqiptar, të identitetit të tij apo të lëvizjes së tij kombëtare.

Shqiptarët kishin gjuhën, kulturën, historinë, ndërgjegjen kombëtare dhe përpjekjet e tyre për organizim politik shumë përpara se diplomacia evropiane të ulej për të diskutuar kufijtë e Shqipërisë.

Dhe pikërisht këtu duhet të fillojë çdo analizë serioze.

1. Shqipëria nuk lindi në Londër: Lëvizja Kombëtare Shqiptare kishte filluar shumë më herët

Një nga shtrembërimet më të zakonshme të disa interpretimeve greke është paraqitja e shtetit shqiptar si një produkt pothuajse ekskluziv i interesave austro-italiane.

Është e vërtetë se Austro-Hungaria dhe Italia kishin interesa të rëndësishme në Adriatik. Është gjithashtu e vërtetë se ato kundërshtonin zgjerimin serb drejt bregdetit Adriatik dhe përpiqeshin të kufizonin rritjen e ndikimit grek në rajon.

Por nga këto fakte nuk mund të nxirret përfundimi se shqiptarët nuk kishin projektin e tyre kombëtar.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e themeluar më 10 qershor 1878, ishte një nga momentet themelore të organizimit politik shqiptar. Ajo u krijua nga vetë shqiptarët, në një periudhë kur trojet shqiptare rrezikoheshin nga projektet territoriale të shteteve fqinje.¹

Rilindja Kombëtare, përpjekjet për zhvillimin e arsimit shqip, veprimtaria e shoqërive patriotike, botimet në gjuhën amtare dhe kërkesat për bashkimin administrativ të vilajeteve shqiptare dëshmojnë se projekti kombëtar shqiptar nuk ishte një improvizim diplomatik i vitit 1912.

Ai kishte një histori, një program dhe një elitë politike e kulturore që punonte për realizimin e tij.

Natyrisht, lëvizja kombëtare shqiptare nuk ishte homogjene në të gjitha aspektet. Kishte dallime krahinore, fetare, politike dhe shoqërore. Por kjo nuk e bënte më pak reale ekzistencën e një ndërgjegjeje kombëtare dhe të një programi për shtetësi.

Prandaj, kur Shqipëria paraqitet si një krijim artificial i dy fuqive evropiane, kemi të bëjmë me një interpretim që nënvlerëson dhe, në njëfarë mënyre, mohon procesin historik të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Austriakët dhe italianët mund të kenë ndihmuar në realizimin diplomatik të shtetit shqiptar, por nuk mund të pretendojnë autorësinë mbi ekzistencën e kombit shqiptar.

Një komb nuk lind ditën kur fuqitë e mëdha e njohin. Atë ditë lind vetëm njohja ndërkombëtare e shtetit të tij.

2. Luftërat Ballkanike dhe standardet e dyfishta të interpretimit historik

Shkrimet nacionaliste greke e paraqesin përparimin e ushtrisë greke në Epir gjatë Luftës së Parë Ballkanike si argument të rëndësishëm për legjitimitetin e pretendimeve territoriale të Athinës.

Por historia nuk mund të interpretohet vetëm nga pozicionet ushtarake të një ushtrie.

Në vitin 1912, Perandoria Osmane ishte në proces shpërbërjeje dhe shtetet ballkanike po përpiqeshin të zgjeronin territoret e tyre. Shqipëria ndodhej në një pozitë veçanërisht të rrezikshme, sepse rrezikonte të ndahej ndërmjet pretendimeve territoriale të fqinjëve.

Serbia synonte zgjerimin drejt Adriatikut, Mali i Zi pretendonte Shkodrën, ndërsa Greqia kishte objektiva të rëndësishëm territoriale në Epir dhe në jug të hapësirës shqiptare.

Në këtë kontekst, duhet të shtrojmë një pyetje që shpesh mungon në analizat greke:

Pse flitet me kaq hollësi për pretendimet greke, por nuk trajtohet me të njëjtën përgjegjësi fakti se një numër shumë i madh shqiptarësh mbetën jashtë kufijve të shtetit të tyre?

Pse paraqiten humbjet territoriale të Greqisë si padrejtësi historike, ndërsa copëtimi i hapësirës kombëtare shqiptare trajtohet shpesh si një pasojë dytësore e diplomacisë ndërkombëtare?

Nëse parimi i vetëvendosjes përdoret si argument, ai duhet të zbatohet në mënyrë të barabartë.

Nuk mund të kërkohet drejtësi historike vetëm për njërën palë, duke anashkaluar padrejtësitë e pësuara nga pala tjetër.

Studimet historike mbi Luftën e Parë Ballkanike dhe Konferencën e Londrës dëshmojnë se lëvizja kombëtare shqiptare u përball njëkohësisht me shpërbërjen osmane dhe me projektet aneksuese të shteteve ballkanike.²

Ky është një realitet që nuk mund të fshihet nga asnjë interpretim nacionalist.

3. Shpallja e Pavarësisë: Akt politik i shqiptarëve, jo vendim i kancelarive evropiane

Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, Ismail Qemali dhe përfaqësues të krahinave shqiptare shpallën Pavarësinë e Shqipërisë.

Kjo ngjarje nuk ishte një vendim i marrë në Vjenë, Romë apo Londër. Ishte një akt politik i përfaqësuesve shqiptarë, i ndërmarrë në një moment kur Perandoria Osmane po humbiste kontrollin mbi territoret e saj evropiane.

Duhet të pranojmë se qeveria e përkohshme e Vlorës nuk kishte mundësi reale të ushtronte administrim efektiv mbi të gjitha territoret që pretendoheshin si pjesë e Shqipërisë. Kjo është një e vërtetë historike.

Por është po aq e vërtetë se shpallja e Pavarësisë krijoi një subjekt të ri politik, i cili kërkonte njohje ndërkombëtare dhe organizim shtetëror.

Dokumentacioni diplomatik gjerman i kohës dëshmon se çështja shqiptare ndiqej me vëmendje përpara dhe gjatë shpalljes së Pavarësisë. Ai dëshmon gjithashtu se diplomacia evropiane ishte e vetëdijshme për ekzistencën e një lëvizjeje shqiptare që kërkonte shtetësi.³

Konferenca e Ambasadorëve në Londër nuk e shpiku çështjen shqiptare. Ajo u detyrua ta trajtonte atë në kushtet e një krize të përgjithshme ballkanike.

Më 29 korrik 1913, Fuqitë e Mëdha vendosën organizimin e Shqipërisë si principatë autonome, sovrane dhe të trashëgueshme, nën garancinë e tyre.⁴

Ky vendim shënoi një moment themelor në njohjen ndërkombëtare të shtetit shqiptar.

Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm: shpallja e Pavarësisë nga shqiptarët dhe njohja ndërkombëtare e shtetit shqiptar ishin dy procese të ndryshme.

I pari ishte vepër e lëvizjes kombëtare shqiptare. I dyti ishte rezultat i diplomacisë ndërkombëtare.

Ngatërrimi i këtyre dy proceseve është një nga mënyrat më të lehta për ta deformuar historinë.

4. Konferenca e Londrës: Diplomaci, interesa dhe padrejtësi ndaj shqiptarëve

Konferenca e Ambasadorëve në Londër ishte një nga momentet më vendimtare të historisë moderne shqiptare.

Aty u përplasën interesat e gjashtë Fuqive të Mëdha: Britanisë së Madhe, Francës, Gjermanisë, Austro-Hungarisë, Rusisë dhe Italisë.

Austro-Hungaria dhe Italia mbështetën krijimin e një Shqipërie të pavarur, kryesisht për arsye strategjike. Rusia, nga ana tjetër, ishte më e prirur të mbështeste interesat e Serbisë dhe aleatëve të saj ballkanikë.

Por do të ishte gabim që gjithë procesin ta reduktonim vetëm në rivalitetin austro-italian.

Siç dëshmon studimi i historianit Frashër Demaj, çështja shqiptare u bë objekt i një përplasjeje të ndërlikuar diplomatike, ku secila fuqi përpiqej të mbronte interesat e veta dhe të ndikonte në përmasat territoriale e politike të shtetit të ri.⁵

Në këtë proces, interesat shqiptare nuk u morën gjithmonë parasysh.

Përkundrazi, kufijtë e shtetit shqiptar u përcaktuan në një klimë të fortë presioni ndërkombëtar dhe kompromisesh ndërmjet fuqive.

Shqipëria nuk arriti të përfshinte të gjitha territoret e banuara nga shqiptarët. Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë shqiptare mbeti jashtë kufijve të shtetit të ri.

Kjo është një nga pasojat më të rënda të vendimmarrjes ndërkombëtare të asaj periudhe.

Prandaj, është e pasaktë të paraqitet Shqipëria vetëm si përfituese e diplomacisë së Fuqive të Mëdha. Ajo ishte njëkohësisht produkt i njohjes ndërkombëtare dhe viktimë e kufizimeve të vendosura nga po ajo diplomaci.

5. Protokolli i Firences dhe kufiri shqiptaro-grek

Në vjeshtën dhe dimrin e vitit 1913, çështja e kufirit jugor të Shqipërisë u bë një nga temat më të ndjeshme të diplomacisë evropiane.

Ushtria greke kishte pushtuar një pjesë të konsiderueshme të Epirit, përfshirë Janinën, Gjirokastrën dhe zona të tjera që më pas u përfshinë në shtetin shqiptar.

Athina i konsideronte këto territore pjesë të Epirit historik dhe mbështeste pretendimet e saj me argumente historike, fetare, kulturore dhe demografike.

Por prania e popullsisë greke në disa zona nuk përbënte dhe nuk përbën vetvetiu provë të një të drejte ekskluzive territoriale të shtetit grek.

Në këto territore kishte komunitete të ndryshme, përfshirë popullsi shqiptare, greke dhe banorë me identitete lokale e përkatësi të ndërthurura.

Këtu duhet të bëjmë dallimin ndërmjet tri koncepteve që shpesh ngatërrohen qëllimisht:

Identiteti kombëtar i popullsisë.
Përkatësia historike dhe kulturore e një territori.
Sovraniteti juridik i një shteti mbi atë territor.
Këto nuk janë e njëjta gjë.

Prania e një komuniteti kombëtar nuk e përjashton ekzistencën e komuniteteve të tjera dhe nuk krijon automatikisht të drejtën e një shteti fqinj për të pretenduar sovranitet mbi territorin ku jeton ai komunitet.

Vendimet përfundimtare të përcaktimit të kufirit u morën në kuadër të diplomacisë së Fuqive të Mëdha. Protokolli i Firences i 17 dhjetorit 1913 përcaktoi vijën kufitare shqiptaro-greke, duke përfshirë brenda Shqipërisë edhe Gjirokastrën, Korçën, Sarandën dhe Himarën.

Studimi i Nicola C. Guy mbi përcaktimin e kufijve shqiptarë në vitet 1912–1914 tregon qartë se kriteret etnografike nuk u zbatuan në mënyrë të njëtrajtshme. Ato shpesh iu nënshtruan interesave strategjike dhe kompromiseve të Fuqive të Mëdha.⁶

Pra, vendimi nuk ishte rezultat i një analize të përsosur etnografike dhe as një zgjidhje që kënaqte të gjitha komunitetet.

Por kjo nuk i jep askujt të drejtën që sot ta përdorë pakënaqësinë historike si bazë për pretendime të reja territoriale.

6. Epiri nuk mund të monopolizohet nga asnjë nacionalizëm

Një nga problemet më të dukshme të disa shkrimeve greke është përpjekja për ta paraqitur Epirin si një hapësirë historike ekskluzivisht greke.

Epiri ka një histori të gjatë dhe komplekse, e cila nuk mund të reduktohet në pronësi të një nacionalizmi të vetëm.

Në këtë hapësirë kanë jetuar dhe bashkëjetuar popullsi të ndryshme, me gjuhë, tradita, përkatësi fetare dhe zhvillime historike të ndërthurura.

Historia e Epirit nuk fillon me krijimin e shtetit modern grek dhe as përfundon me përcaktimin e kufirit shqiptaro-grek.

Po kështu, historia shqiptare nuk mund të shkëputet nga hapësira historike e Epirit.

Për mua, është e domosdoshme të bëhet një dallim ndërmjet identitetit kulturor, përkatësisë kombëtare dhe sovranitetit shtetëror.

Një komunitet mund të ruajë gjuhën, fenë, traditat dhe identitetin e vet kombëtar brenda një shteti tjetër. Kjo është plotësisht legjitime dhe duhet të garantohet me ligj.

Por këto të drejta nuk mund të përdoren si instrument për të vënë në pikëpyetje integritetin territorial të shtetit ku jeton ai komunitet.

Kjo vlen për minoritetin grek në Shqipëri, ashtu siç duhet të vlejë për shqiptarët në çdo shtet tjetër.

Nuk mund të pretendojmë të drejta për njërin komunitet dhe t’ia mohojmë ato tjetrit.

7. Autonomia e vitit 1914 dhe Protokolli i Korfuzit: Çfarë u njoh dhe çfarë nuk u njoh?

Shpallja e Autonomisë së Epirit të Veriut në vitin 1914 dhe nënshkrimi i Protokollit të Korfuzit më 17 maj të po atij viti përbëjnë një kapitull të rëndësishëm të historisë së rajonit.

Lëvizja autonome drejtohej nga Georgios Christakis-Zografos dhe kërkonte një status të veçantë për popullsitë e zonave të përfshira në shtetin shqiptar.

Nuk ka arsye të mohojmë ekzistencën e kësaj lëvizjeje, karakterin e saj politik dhe rezistencën që ajo organizoi.

Por duhet të jemi po aq të saktë në interpretimin e dokumenteve.

Protokolli i Korfuzit parashikonte një regjim të veçantë autonomie për zonat e Gjirokastrës dhe Korçës, të cilat vazhdonin të mbeteshin juridikisht brenda shtetit shqiptar.

Dispozitat përfshinin:

Autonomi në administrimin lokal.
Garanci për përdorimin e gjuhës greke në arsim dhe në jetën publike.
Mbrojtjen e lirive fetare.
Organizimin e strukturave vendore të administratës dhe të rendit.
Garanci të veçanta për të drejtat arsimore dhe kulturore të popullsisë.
Marrëveshja u miratua nga Fuqitë e Mëdha në korrik 1914, por shpërthimi i Luftës së Parë Botërore dhe shpërbërja e organizimit shtetëror shqiptar penguan zbatimin e plotë të saj.⁷

Këtu qëndron një dallim që nuk duhet anashkaluar: Protokolli i Korfuzit ishte një marrëveshje për autonomi brenda shtetit shqiptar, jo një akt që njihte sovranitetin grek mbi këto territore.

Ta paraqesësh këtë dokument si provë të një të drejte territoriale greke është interpretim që shkon përtej përmbajtjes së tij.

Mund të diskutojmë për karakterin, përmbajtjen dhe zbatimin e marrëveshjes. Mund të analizojmë edhe arsyet politike që çuan në nënshkrimin e saj.

Por nuk mund t’i atribuojmë një dokumenti atë që ai nuk parashikon.

8. Çështja e Epirit të Veriut nuk mund të shndërrohet në instrument të politikës së sotme

Një problem tjetër është vazhdimësia e përdorimit të terminologjisë së fillimshekullit XX në debatet politike të kohës sonë.

Termi Vorio Epir përdoret në disa qarqe politike greke jo vetëm si nocion historik ose gjeografik, por edhe si shprehje e një pretendimi territorial.

Këtu duhet të jemi të qartë.

Është legjitime të studiohet historia e komuniteteve greke në jug të Shqipërisë. Është legjitime të dokumentohen zhvillimet politike të viteve 1913–1914. Është legjitime të diskutohet për të drejtat e minoritetit grek.

Por është krejt tjetër çështje që këto zhvillime të përdoren për të vënë në pikëpyetje sovranitetin dhe integritetin territorial të Shqipërisë.

Asnjë interpretim historik nuk mund të zëvendësojë të drejtën ndërkombëtare.

Asnjë pretendim nacionalist nuk mund të krijojë vetvetiu titull juridik mbi një territor.

Dhe asnjë pakënaqësi historike nuk mund të shndërrohet në leje për të rihapur çështje kufijsh.

Për më tepër, studimet mbi politikën britanike dhe ndërhyrjen italiane në çështjen shqiptare gjatë viteve 1914–1915 tregojnë se interesat e fuqive vazhduan të ndryshonin sipas zhvillimeve të politikës evropiane. Kjo dëshmon se çështja shqiptare ishte pjesë e një rivaliteti shumë më të gjerë ndërkombëtar dhe jo një konflikt i thjeshtë shqiptaro-grek.⁸

9. Të drejtat e minoritetit grek janë të panegociueshme, por nuk janë pretendime territoriale

Dua të ndalem veçanërisht në këtë çështje, sepse është thelbësore për seriozitetin e këtij argumentimi.

Minoriteti kombëtar grek në Shqipëri është pjesë e historisë dhe realitetit shoqëror të vendit tonë.

Ai ka të drejtën e plotë të ruajë identitetin, gjuhën, arsimin, besimin fetar, kulturën dhe traditat e veta.

Këto të drejta nuk janë dhuratë e shtetit shqiptar dhe as koncesion i përkohshëm politik. Ato janë të drejta themelore që duhet të garantohen nga Kushtetuta, ligjet shqiptare dhe konventat ndërkombëtare.

Por respektimi i minoritetit grek nuk duhet ngatërruar me pranimin e pretendimeve territoriale të qarqeve nacionaliste.

Nuk është e njëjta gjë të mbrosh të drejtat e një komuniteti dhe të pretendosh se territori ku ai jeton duhet t’i përkasë një shteti tjetër.

Unë e refuzoj këtë barazim.

Shqipëria duhet të jetë shtet i barabartë për të gjithë qytetarët e saj, pavarësisht përkatësisë etnike apo fetare.

Por kjo nuk do të thotë se duhet të pranojë rishkrimin e historisë së saj sipas interesave politike të fqinjëve.

Të njëjtin standard duhet ta kërkojmë edhe për shqiptarët që jetojnë jashtë kufijve të Shqipërisë.

10. Historia e shqiptarëve nuk mund të shkruhet me standarde të dyfishta

Kur lexoj artikujt që e përshkruajnë krijimin e Shqipërisë si një tragjedi për Helenizmin e Epirit të Veriut, vërej një mungesë të dukshme ekuilibri historik.

Përmenden me hollësi interesat greke, por rrallë trajtohet me të njëjtën vëmendje drama e shqiptarëve që mbetën jashtë kufijve të shtetit të tyre.

Përmendet ushtria greke në Epir, por nuk analizohet me të njëjtën thellësi fakti se shtetet ballkanike kishin projekte të gjera aneksuese mbi territoret shqiptare.

Flitet për padrejtësitë e diplomacisë së Fuqive të Mëdha ndaj popullsive greke, por anashkalohen padrejtësitë e së njëjtës diplomaci ndaj popullsisë shqiptare.

Kjo nuk është qasje e ndershme historike.

Nëse historia duhet të shërbejë për të kuptuar të kaluarën, ajo duhet të përfshijë të gjitha palët dhe të gjitha faktet.

Nuk mund të kërkojmë drejtësi për një popull duke heshtur për padrejtësitë ndaj një populli tjetër.

Nuk mund të kërkojmë respekt për kujtesën historike greke duke mohuar kujtesën historike shqiptare.

Dhe mbi të gjitha, nuk mund të ndërtojmë marrëdhënie të shëndosha ndërmjet dy popujve duke ushqyer mite territoriale.

Edhe historianët që kanë studiuar diplomacinë e kësaj periudhe, përfshirë autorë që nuk janë pjesë e historiografisë shqiptare, kanë theksuar se përcaktimi i kufijve u ndikua fuqishëm nga interesat strategjike dhe kompromiset ndërkombëtare.⁹

Prandaj, nuk ka asnjë arsye që interpretimet e njëanshme të paraqiten si e vetmja e vërtetë historike.

11. Përfundim

Shqipëria nuk ka pse të kërkojë leje për ekzistencën e saj historike

Unë nuk e mohoj se krijimi i shtetit shqiptar ishte rezultat edhe i një kompromisi ndërkombëtar.

Nuk e mohoj as se kufijtë e vitit 1913 lanë jashtë Shqipërisë një numër të madh shqiptarësh dhe krijuan probleme të rënda për komunitete të ndryshme.

Por refuzoj kategorikisht interpretimin sipas të cilit Shqipëria ishte një projekt i huaj, i krijuar për t’u shërbyer interesave të Austrisë dhe Italisë, ndërsa ekzistenca e saj përbënte një padrejtësi ndaj Greqisë.

Ky interpretim nuk e përballon provën e dokumenteve historike.

Shqipëria u krijua mbi bazën e një lëvizjeje kombëtare shqiptare, e cila kishte filluar shumë dekada më parë. Shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912 ishte akt i shqiptarëve. Njohja ndërkombëtare e vitit 1913 ishte rezultat i diplomacisë së Fuqive të Mëdha.

Këto janë dy procese të ndryshme, të cilat nuk duhet të ngatërrohen.

Vendimi i vitit 1913 u bë gjithashtu objekt i sfidave dhe rishikimeve të mëvonshme diplomatike. Konferenca e Ambasadorëve e vitit 1921 rikonfirmoi statusin ndërkombëtar të Shqipërisë dhe përcaktimin e kufijve të saj, duke i dhënë një bazë të mëtejshme njohjes së shtetit shqiptar.¹⁰

Kjo është një pjesë thelbësore e historisë sonë dhe duhet të trajtohet me përgjegjësi.

Nëse Greqia kërkon respekt për historinë dhe identitetin e minoritetit të saj në Shqipëri, Shqipëria ka të drejtë të kërkojë të njëjtin respekt për historinë, identitetin dhe integritetin e saj shtetëror.

Nuk ka drejtësi historike me dy standarde.

Nuk ka fqinjësi të mirë kur historia përdoret si armë politike.

Nuk ka bashkëjetesë të qëndrueshme kur njëra palë kërkon që tjetra të pranojë interpretimin e saj të së kaluarës.

Dhe këtu qëndron edhe përgjegjësia e historiografisë shqiptare: të mos mjaftohet me reagime emocionale ndaj shkrimeve të tilla, por të prodhojë studime serioze, të mbështetura në arkiva, dokumente dhe literaturë ndërkombëtare.

Shqipëria nuk ka nevojë të mohojë historinë greke për të mbrojtur historinë e vet. Por as nuk ka arsye të pranojë që historia e saj të shkruhet nga të tjerët.

Respekt për minoritetin grek. Respekt për historinë e përbashkët. Respekt për të drejtat e çdo komuniteti. Por pa ekuivoke për sovranitetin dhe integritetin territorial të Shqipërisë.

Unë besoj se koha e miteve territoriale duhet të marrë fund. Popujt tanë kanë nevojë për fqinjësi të mirë, jo për ringjalljen e konflikteve të një shekulli më parë.

Historia duhet të na mësojë të mos i përsërisim gabimet e së kaluarës, jo të na kthejë në pengje të tyre.

Shqipëria nuk është krijim i rastësishëm i diplomacisë evropiane. Ajo është rezultat i një përpjekjeje kombëtare, i një historie dhe i vullnetit politik të shqiptarëve. Dhe askush nuk ka të drejtë ta trajtojë ekzistencën e saj si një çështje që duhet të justifikohet përballë pretendimeve të nacionalizmit të huaj.

FUSNOTAT DHE REFERENCAT BIBLIOGRAFIKE

1. Skendi, Stavro. The Albanian National Awakening, 1878–1912. Princeton: Princeton University Press, 1967. Studim themelor mbi Rilindjen Kombëtare Shqiptare dhe zhvillimin e ndërgjegjes kombëtare.

2. Çeku, Ethem dhe Sedat Baraliu. “The Albanians, the First Balkan War, and the Decisions of the London Conference of 1912–1913.” European History Quarterly, vëll. 56, nr. 1, 2026, f. 46–66. Studim mbi pozitën e lëvizjes kombëtare shqiptare gjatë Luftës së Parë Ballkanike dhe vendimet e Konferencës së Londrës.

3. Beshiri, Ismije. “The Independence of Albania in 1912 as Documented in German Diplomatic Archives.” Journal of Contemporary History, vëll. 51, nr. 1, 2019. Studim i mbështetur në dokumentacionin diplomatik gjerman mbi procesin e Pavarësisë së Shqipërisë.

4. Elsie, Robert. Texts and Documents of Albanian History. Dokumentet historike të vitit 1913 mbi Konferencën e Londrës dhe vendimin e Fuqive të Mëdha për organizimin e shtetit shqiptar.

5. Demaj, Frashër. “Përplasjet e diplomacisë së Fuqive të Mëdha për përfshirjen e territoreve dhe kufijtë e shtetit shqiptar.” Çështja shqiptare në Konferencën e Ambasadorëve në Londër 1912–1913, Instituti i Historisë “Ali Hadri”, 2023, f. 11–30.

6. Guy, Nicola C. “Fixing the Frontiers? Ethnography, Power Politics and the Delimitation of Albania, 1912 to 1914.” Journal of Historical Geography, vëll. 34, nr. 1, 2008, f. 27–49. Studim mbi raportin ndërmjet kritereve etnografike dhe interesave gjeopolitike gjatë përcaktimit të kufijve shqiptarë.

7. Protocol of Corfu, 17 maj 1914. Dokumenti diplomatik mbi autonominë e krahinave të Gjirokastrës dhe Korçës; shih gjithashtu dokumentacionin diplomatik amerikan në Foreign Relations of the United States, 1914 Supplement, për çështjen shqiptare dhe zhvillimet e Epirit.

8. Guy, Nicola C. “The Albanian Question in British Policy and the Italian Intervention, August 1914–April 1915.” Diplomacy & Statecraft, vëll. 18, nr. 1, 2007, f. 109–131.

9. Llewellyn-Smith, Michael. Venizelos: The Making of a Greek Statesman, 1864–1914. Oxford: Oxford University Press, 2021. Veçanërisht kapitulli 6, “Peacemaking in London”, f. 341–346, mbi negociatat e Londrës dhe çështjen e Shqipërisë e të Epirit të Veriut.

10. Meta, Beqir. “Brishtësia e vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve në Londër përgjatë shek. XX.” Çështja shqiptare në Konferencën e Ambasadorëve në Londër 1912–1913, Instituti i Historisë “Ali Hadri”, 2023, f. 31–42. Studim mbi vendimet e vitit 1913, sfidat diplomatike dhe rikonfirmimin e tyre në vitin 1921.

11. Guy, Nicola C. The Albanian Question in British Policy and Italian Intervention, 1914–1915. Studimet e saj mbi politikën britanike, interesat italiane dhe çështjen shqiptare gjatë Luftës së Parë Botërore; shih gjithashtu dokumentet e diplomacisë britanike dhe amerikane të periudhës 1912–1921.

Prishtinë,11.11.2026