Nga Naske Afezolli — Themelues i lëvizjes jo-partizane IASEE–RISE Qershor 2026

Shenim i autorit:

Ky është artikulli i parë që po publikoj në shtyp me plotesime shtese (Varianti II) dhe shënon fillimin e një cikli të ri botimesh. Ai përkon me demonstratat e fuqishme të ditëve të fundit të Rinisë Shqiptare — një brez i tërë që e shikon veten të mbyllur pa rrugëdalje brenda një regjimi 35-vjeçar, ku shtresat e shfrytëzuara të popullsisë janë shndërruar në skllevër të një oligarkie të re.

Demonstruesit kërkojnë një gjë të vetme dhe të qartë: dorëheqjen e pakushtëzuar të establishmentit që e ka kapur shtetin për 35 vjet. Nëse ky establishment reziston dhe refuzon të largohet, atëherë është detyrë kushtetuese dhe ligjore e SPAK-ut të ushtrojë, pa asnjë hezitim dhe vetëm brenda ligjit, fuqinë e tij — të mbështetur në fakte të dokumentuara të korrupsionit sistematik, të kapjes së shtetit dhe të krimit të organizuar.

Por largimi i një qeverie nuk është qëllimi. Është vetëm hapi i parë. Qëllimi i këtij cikli është shumë më i thellë: të zëvendësojë sistemet oligarkike të korruptuara të Evropës Juglindore dhe Ballkanit Perëndimor — sisteme që punojnë kundër interesave të popujve të tyre — duke i shfuqizuar plotësisht, jo duke i riparuar; duke rivendosur kushtetuta të reja dhe duke shpërbërë parlamentet aktuale. Dhe ne fillojmë nga Shqipëria.

Hyrje: Një arkitekturë strukturore për të ardhmen

Armiku më i madh i demokracisë rrallë është një ushtri e huaj. Më shpesh është korrupsioni i bashkuar me tradhtinë. Spiunazhi dhe ndikimi i jashtëm nuk hyjnë në një komb përmes konfrontimit të hapur, por përmes të çarave në arkitekturën institucionale të tij.

Për shumë kohë, betejat politike janë lexuar vetëm përmes prizmit të ngushtë të rivalitetit partiak dhe cikleve zgjedhore. Qytetarit i thuhet vazhdimisht se zgjidhja qëndron thjesht në zëvendësimin e një grupi politikanësh me një tjetër. Por trajektorja historike e shumë sistemeve kushtetuese tregon një të vërtetë më të rëndë: strukturat politike shpesh janë ndërtuar që t’u shërbejnë oligarkive partiake — jo qytetarëve që pretendojnë se përfaqësojnë.

Edhe atje ku pluralizmi ekziston formalisht, mekanizmat korrigjues mbeten të përqendruar te partitë, duke lejuar që pushteti ekzekutiv të konsolidohet ngadalë, pa një frenë të qartë kushtetuese.

Këtë fenomen ne e quajmë “rrjedhje institucionale” (institutional drift). Kur një sistem mbështetet kryesisht te zgjedhjet periodike dhe te mbikëqyrja reaktive e gjykatave, pushteti grumbullohet ngadalë në majë. Me kohë, kjo përqendrim ndodh në heshtje — pa rënë asnjë alarm kushtetues. Pikërisht në këtë mjedis lulëzon korrupsioni, dobësohet sovraniteti dhe shembet besimi midis qytetarit dhe institucionit.

Historia na kujton se dizajni institucional ka rëndësi. Kur strukturat e shtetit bëhen vegla të konsolidimit politik në vend që të jenë mbrojtëse të pjesëmarrjes qytetare, demokracia rrëshqet drejt kontrollit oligarkik.

Qëllimi i IASEE–RISE nuk është të reformojë sistemin e vjetër. Është ta shfuqizojë atë dhe të ndërtojë një sistem të ri nga rrënjët.

Pjesa I — Pse tani: rasti i ishullit si pasqyrë e shtetit të kapur

Asnjë argument kushtetues nuk është abstrakt. Ai lind nga fakte konkrete. Dhe fakti konkret që ndezi rrugët në qershor 2026 është një ishull.

Kur toka, laguna dhe bregdeti i mbrojtur i një kombi — pasuri që i përkasin të gjithë popullit — vihen në shërbim të një projekti luksoz për oligarkë dhe investitorë të huaj, ndërsa komunitetet vendore largohen dhe ligjet për zonat e mbrojtura ndryshohen sipas porosisë, atëherë nuk kemi të bëjmë me një “gabim politike”. Kemi të bëjmë me vetë mekanizmin e shtetit të kapur, të zbuluar në dritën e diellit.

Brezi Z e kuptoi këtë menjëherë. Slogani “Shqipëria nuk shitet” nuk është thjesht thirrje mjedisore — është një diagnozë kushtetuese. Kur një strukturë shtetërore mund t’ia shesë ishullin e vet kujtdo që paguan, problemi nuk është ministri që firmosi. Problemi është arkitektura që e bën të mundur firmën.

Rasti i ishullit na mëson tri gjëra:

1. Kapja është strukturore, jo personale. Largimi i një personi nuk e mbyll vrimën nga e cila u shit ishulli. Vrima qëndron në kushtetutë.
2. Pushteti i përqendruar shitet më lirë. Sa më pak duar ta mbajnë vendimin, aq më e lirë është kapja e tij. Një ishull i tërë mund të humbasë me një firmë të vetme, sepse autoriteti rri në një majë të vetme.
3. Ligjet mbrojtëse nuk mjaftojnë nëse ai që i shkruan ligjet është i njëjti që përfiton nga shkelja e tyre. Mbrojtja e vërtetë nuk është një ligj — është një strukturë që e bën tradhtinë të vështirë.

Prandaj kërkesa e rrugës — “ikni” — është e drejtë, por e pamjaftueshme. Pas largimit duhet të vijë ndërtimi: një kushtetutë që e bën të pamundur shitjen e ishullit të radhës.

Pjesa II — Leitmotivi qendror

“Shfuqizimi i sistemit të vjetër kushtetues dhe ndërtimi i një sistemi të ri nga rrënjët.”

Ne nuk synojmë të reformojmë sistemin e kalbëzuar. Synojmë ta shfuqizojmë dhe të ndërtojmë një sistem të ri kushtetues që e bën tradhtinë strukturore ndaj qytetarit jo thjesht të dënueshme — por të pamundur.

Rrjedha e procesit:

Sistemi i vjetër (oligarkik dhe i korruptuar) → Rrjedhje institucionale → Shfuqizim i sistemit → Asamble Kushtetuese e zgjedhur nga qytetarët → Kushtetutë e re → Strukturë e re (Bord me 3 Liderë + Kantone + Parlament i ri) → Rezultat: sovranitet i vërtetë dhe pushtet te qytetari.

Pjesa III — Pse një BORD, dhe jo një Kryeministër i vetëm

Kjo është pyetja themelore e gjithë projektit. Përgjigjja e saj është gjithashtu mbrojtja më e fortë kundër rastit të ishullit.

1. Problemi: ekzekutivi i vetëm është një pikë e vetme kapjeje

Çdo sistem që e mbledh pushtetin ekzekutiv në duart e një personi të vetëm — një Kryeministër, një President i fortë — krijon një pikë të vetme dështimi. Korrupsioni, krimi i organizuar, shërbimet e huaja dhe oligarkët nuk kanë nevojë të kapin shtetin. U mjafton të kapin një njeri. Sapo ai njeri është kapur, i tërë aparati shtetëror lëviz sipas vullnetit të tij.

Tragjedia e përsëritur e Ballkanit ka një emër: njeriu i fortë. Çdo brez prodhon një udhëheqës që fillon si shpëtimtar dhe mbaron si zot. Asnjë ligj antikorrupsion, asnjë gjykatë, asnjë opozitë nuk e ka ndaluar këtë cikël, sepse të gjitha ato veprojnë pasi pushteti është përqendruar. Kura e vërtetë nuk është të dënosh tiranin — është të bësh tiraninë strukturalisht të pamundur.

Një bord nuk e ndan thjesht pushtetin. Ai e shumëzon koston e kapjes. Për të kapur një ekzekutiv prej tre vetash, duhet të kapësh të tre njëkohësisht, fshehurazi, ndërsa secili prej tyre ka interes të drejtpërdrejtë të demaskojë dy të tjerët. Kjo është një barrierë eksponencialisht më e lartë — dhe, mbi të gjitha, e dukshme.

2. Dëshmia historike: kjo nuk është teori, është praktikë shekullore

Modeli i ekzekutivit kolektiv nuk është një eksperiment. Është një nga format më të qëndrueshme të qeverisjes që njeh njerëzimi. Tri vende na ndriçojnë rrugën — Zvicra, San Marino dhe Islanda. Dy të parat na mësojnë si të ndërtojmë ekzekutivin; e treta — të cilën do ta shtjellojmë në pjesën vijuese — na mëson kush duhet ta shkruajë kushtetutën. Le t’i marrim me radhë.

Zvicra — Këshilli Federal (që nga 1848). Zvicra qeveriset nga një trup ekzekutiv prej shtatë anëtarësh me autoritet të barabartë, jo nga një kryeministër. Presidenca rrotullohet çdo vit midis tyre; presidenti është thjesht primus inter pares — i pari midis të barabartëve — pa pushtet shtesë mbi kolegët. Vendimet merren kolegjialisht dhe mbahen bashkërisht. Ky vend, pa asnjë njeri të fortë dhe pa asnjë kult personaliteti, është një nga demokracitë më të qëndrueshme, më të pasura dhe më pak të korruptuara në botë. Një hollësi e vetme e thotë gjithçka: Zvicra ka sot mbi njëzet ish-presidentë gjallë — sepse askush nuk qëndron mjaftueshëm gjatë në krye për t’u bërë i pazëvendësueshëm. Stabiliteti vjen jo nga forca e një lideri, por nga pamundësia e tij.

San Marino — Kapitenët Regjentë (që nga viti 1243). Republika më e vjetër në botë qeveriset prej shtatë shekujsh nga dy krerë shteti njëkohësisht, që rrotullohen çdo gjashtë muaj dhe nuk mund të rizgjidhen për tre vjet pas mandatit. Parimi themelues i saj, i ruajtur për tetëqind vjet, është i thjeshtë dhe i pamëshirshëm: kurrë një udhëheqës i vetëm, kurrë vetëm, kurrë për shumë gjatë. Ndalimi i përqendrimit të pushtetit në një person të vetëm konsiderohet “urdhërimi i parë” i Republikës. Tetëqind vjet qëndrueshmëri janë prova se lidershipi i rrotulluar dhe kolektiv nuk është dobësi — është sekreti i jetëgjatësisë.

Rrënja klasike. Edhe vetë Republika Romake nuk zgjidhte një udhëheqës të vetëm, por dy konsuj njëkohësisht, secili me të drejtë vetoje mbi tjetrin. Ideja se pushteti ekzekutiv duhet të jetë i ndarë, i përkohshëm dhe i mbikëqyrur nga brenda është po aq e vjetër sa vetë ideja e republikës.

Bordi ynë me tre liderë ndërtohet mbi të njëjtin parim si Zvicra dhe San Marino — pushtet i ndarë, i rrotulluar dhe i mbikëqyrur nga brenda — por mbi meritën dhe votën e drejtpërdrejtë të qytetarit, kurrë mbi etninë apo emërimin partiak.

3. Pse pikërisht tre

• Numër tek — shmang bllokimin: çdo mosmarrëveshje ka gjithmonë një shumicë vendimmarrëse.
• Mbikëqyrje e ndërsjellë — secili lider është roje mbi dy të tjerët. Tradhtia e njërit demaskohet nga dy sytë e tjerë brenda vetë ekzekutivit.
• Rrotullim çdo vit — parandalon ngurtësimin e pushtetit dhe kultin e personalitetit; askush nuk e zotëron krerësinë gjatë.
• Kapje e pamundur me një firmë — ishulli nuk shitet dot me një nënshkrim të vetëm, sepse asnjë nënshkrim i vetëm nuk e mban shtetin.

Bordi Qeverisës me 3 Liderë (rrotullim çdo vit):

Pjesa IV — Pse të zgjedhur nga POPULLI, dhe jo nga partitë

Nëse bordi është mbrojtja kundër përqendrimit të pushtetit, atëherë zgjedhja e drejtpërdrejtë nga qytetari, jashtë partive, është mbrojtja kundër riprodhimit të oligarkisë.

1. Përzgjedhja partiake ËSHTË mekanizmi i kapjes

“Rrjedhja institucionale” që përshkruam në hyrje nuk është aksidentale. Ajo kalon nga një kanal i vetëm: partia. Partia është porta nga e cila oligarku hyn në shtet. Ajo vendos kush kandidon, kush ngjitet, kush bie. Kur ekzekutivi zgjidhet ose propozohet nga partitë, qytetari nuk zgjedh kurrë drejtuesin e tij — ai vetëm ratifikon zgjedhjen që oligarkia partiake ka bërë tashmë për të.

Prandaj liderët e Bordit duhet të zgjidhen drejtpërdrejt nga populli, dhe — aty ku është e mundur — të mos propozohen as nga partitë. Kandidatura jopartiake e thyen monopolin e partive mbi pushtetin në rrënjë. Llogaridhënia kalon atje ku duhet të ketë qenë gjithmonë: te qytetari, jo te makineria partiake.

2. Rasti i Islandës (the Island case) — prova se kjo është e mundur

Pas krizës financiare të vitit 2008, Islanda zbuloi se sistemi i saj politik dhe bankar ishte i kalbur nga brenda. Populli doli në rrugë në atë që u quajt “Revolucioni i Tenxhereve” — qytetarë të zakonshëm që trokisnin enët e kuzhinës para parlamentit derisa qeveria ra. Deri këtu, historia ngjan me Tiranën e qershorit 2026.

Por ajo që ndodhi më pas është mësimi i vërtetë.

Islanda nuk e riparoi sistemin. Ajo vendosi të shkruajë një kushtetutë krejt të re — dhe ta shkruanin vetë qytetarët, jo partitë:

• Së pari u mblodh një Forum Kombëtar me qytetarë të zgjedhur me short, që caktuan parimet themelore.
• Pastaj, në nëntor 2010, populli zgjodhi drejtpërdrejt një asamble prej rreth 25 qytetarësh të zakonshëm — jo politikanë, jo deputetë partiakë. Më shumë se 500 kandidatë të pavarur u vetëkandiduan; populli zgjodhi 25 prej tyre me votim.
• Ata e hartuan draftin bashkë me kombin: teksti u “crowdsource-ua” përmes internetit, ku çdo qytetar mund të propozonte nene dhe ndryshime. Bota e quajti “kushtetuta e shkruar nga turma”.
• Në referendumin e tetorit 2012, rreth dy të tretat e votuesve e miratuan draftin si bazë për kushtetutën e re. Mbi 80% mbështetën pronësinë kombëtare të burimeve natyrore; rreth dy të tretat mbështetën parimin “një njeri, një votë”.

Islanda dëshmoi diçka që establishmenti gjithmonë e mohon: qytetarët janë plotësisht të aftë të shkruajnë kushtetutën e tyre, pa ndërmjetësimin e partive.

3. Por rasti i Islandës na jep edhe paralajmërimin më të rëndësishëm

Kushtetuta e re e Islandës, e miratuar nga populli, nuk hyri kurrë në fuqi. Pse? Sepse u la në duart e parlamentit të vjetër për ta finalizuar. Partitë e vendosura — të njëjtat parti që populli kishte dashur të anashkalonte — e bllokuan, e zvarritën dhe në fund e varrosën me obstruksion parlamentar. Vullneti i qytetarit u mbyt nga vetë struktura që ai kishte votuar ta lë pas.

Ky është mësimi kyç për Shqipërinë, dhe ai e vërteton tezën tonë qendrore:

Nuk mjafton të shkruash një kushtetutë të re. Duhet të shfuqizosh strukturat e vjetra, sepse përndryshe ato do ta strangullojnë të renë. Reforma brenda sistemit të vjetër është një kurth: establishmenti gjithmonë do të ketë levën e fundit për të mbytur çdo ndryshim që e kërcënon. Prandaj IASEE–RISE nuk thotë reformoni — thotë shfuqizoni dhe ndërtoni nga e para.

Islanda na tregoi se metoda funksionon. Dhe na tregoi pikërisht se ku dështon, që ne të mos e përsërisim gabimin: kushtetutën e re duhet ta miratojë dhe ta vërë në fuqi populli përmes asamblesë kushtetuese dhe referendumit — jo parlamenti i vjetër.

4. Tre vende, tre mësime

Tre vende e kanë treguar tashmë rrugën që IASEE–RISE propozon për Shqipërinë:

Zvicra dhe San Marino i përgjigjen pyetjes si të qeverisemi — me një bord, jo me një njeri. Islanda i përgjigjet pyetjes kush e shkruan rregullën — qytetari, jo partia. Të tria bashkë janë skica e plotë e IASEE–RISE: ekzekutiv i ndarë, lidership i rrotulluar, dhe një kushtetutë e shkruar e miratuar drejtpërdrejt nga populli.

Pjesa V — Struktura e re institucionale

1. Ekzekutivi qendror: Bordi Qeverisës me 3 Liderë

Tre krerë me autoritet të barabartë, kryesim me rrotullim vjetor, të zgjedhur drejtpërdrejt nga populli dhe — kur është e mundur — pa propozim partiak.

2. Parlamenti: shfuqizim i atij aktual + formim i ri me 100 anëtarë

• 60 anëtarë nga partitë politike
• 15 anëtarë nga elita shkencore, kulturore dhe akademike
• 15 anëtarë nga elita e edukimit dhe shkollimit
• 10 anëtarë jopartiakë nga diaspora, të zgjedhur nga vetë diaspora jopartiake

3. Territori: Kantone + status i veçantë për Tiranën

Decentralizim i thellë, me mbrojtje strukturore kundër dominimit të kryeqytetit mbi pjesën tjetër të vendit:

1. Veri — Shkodër (Shkodër + Malësia e Madhe) — qendra: Shkodër
2. Veri-Lindje — Tropojë — qendra: Bajram Curri
3. Veri-Lindje — Kukës — qendra: Kukës
4. Mirditë — qendra: Rrëshen
5. Mat — qendra: Burrel
6. Elbasan — qendra: Elbasan
7. Mesëm (Fier + Berat + Lushnjë) — qendra: Fier
8. Jug-Perëndim 1 (Gjirokastër + Përmet + Delvinë + Sarandë) — qendra: Gjirokastër
9. Jug-Perëndim 2 (Vlorë + Himarë) — qendra: Vlorë
10. Jug-Lindje (Korçë + Kolonjë + Ersekë + Pogradec + Devoll) — qendra: Korçë

➕ Tirana — status i veçantë (jashtë sistemit kantonal, me kufizime kushtetuese mbi peshën e saj).

Shënim mbi numërimin: versioni i parë e quante këtë ndarje “8 kantone”, por lista emërtonte më shumë njësi. Këtu është rregulluar në 10 kantone + Tirana me status të veçantë, që përputhet me të gjitha qendrat e përmendura. Numri përfundimtar mbetet vendim i Asamblesë Kushtetuese.

4. Pushteti i qytetarëve

• Referendume të nismës qytetare
• Kthim kushtetues (e drejta e qytetarit për të rikthyer një ligj para vendimit përfundimtar)
• Transparencë fiskale e detyrueshme kushtetuese

5. Bordi Ekonomik Mbarëshqiptar

Një organ strategjik koordinimi ekonomik që lidh të gjitha komunitetet shqiptare: Shqipërinë, Kosovën, Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi, zonat shqiptare në Serbi, zonat shqiptare në Greqi (përfshirë Çamërinë dhe Arvanitët), shqiptarët ortodoksë dhe katolikë të detyruar historikisht të ndërrojnë emrat, si dhe Arbëreshët e Italisë. Bordi funksionon si urë ekonomike midis trungut dhe diasporës historike.

Pjesa VI — Rruga: shfuqizim përmes ligjit, jo përmes dhunës

Legjitimiteti i një kushtetute të re varet tërësisht nga mënyra se si lind. Prandaj rruga jonë është e qartë dhe e palëkundur:

1. Largimi i establishmentit përmes presionit qytetar dhe llogaridhënies ligjore. Kërkesa e demonstratave për dorëheqje është legjitime. Atje ku ka fakte korrupsioni dhe kapjeje shteti, SPAK-u vepron brenda kompetencave të tij kushtetuese — me ligjin, jo mbi të.
2. Asamble Kushtetuese e zgjedhur drejtpërdrejt nga populli — sipas modelit të Islandës, me qytetarë të pavarur, jo me deputetë partiakë.
3. Hartim i hapur i kushtetutës, me pjesëmarrje të gjerë qytetare dhe transparencë të plotë.
4. Miratim përmes referendumit kombëtar — jo përmes parlamentit të vjetër, që do ta mbyste reformën siç ndodhi në Islandë.

Ne nuk thërrasim për dhunë. Thërrasim për diçka shumë më të fortë se dhuna: për legjitimitet kushtetues që rrjedh drejtpërdrejt nga vullneti i popullit dhe që e bën të vjetrën të paaftë të kthehet.

Përfundim

Modeli IASEE–RISE qëndron mbi tri shtylla:

1. Shfuqizim, jo reformim — sepse strukturat e vjetra gjithmonë e mbysin ndryshimin që i kërcënon, siç dëshmoi Islanda.
2. Ekzekutiv kolektiv, jo njeri i fortë — sepse pushteti i ndarë midis tre liderësh të rrotulluar, të mbikëqyrur nga njëri-tjetri, e bën kapjen eksponencialisht më të vështirë dhe ishullin të pashitshëm me një firmë të vetme. Zvicra dhe San Marino e provojnë këtë prej shekujsh.
3. Pushtet i drejtpërdrejtë i qytetarit — sepse vetëm vota e drejtpërdrejtë, jashtë monopolit partiak, e këput zinxhirin e oligarkisë.

Rasti i ishullit na tregoi se sa lirë mund të shitet një komb kur pushteti rri në një majë të vetme dhe kur partitë ruajnë portën. Rasti i Islandës na tregoi se qytetarët mund ta rishkruajnë kushtetutën vetë — dhe se nuk duhet ta lënë kurrë të vjetrën në këmbë për ta mbytur të renë.

Ne nuk po kërkojmë një qeveri më të mirë brenda të njëjtit sistem. Po kërkojmë një sistem ku tradhtia ndaj interesit publik bëhet strukturalisht e pamundur.

Fillojmë nga Shqipëria.

Naske Afezolli | Themelues i IASEE–RISE | Qershor 2026