KASTRIOT KOTONI

Në librin e të ndjerit profesor Nasho Jorgaqi me titull “Koha e kujtimeve” një hapësi të veçantë zë edhe figura e shkrimtarit të mirënjohur Mitrush Kuteli (Dhimitër Pasko).

Në këtë libër të bën përshtypje krahas sinqeritetit dhe stilit të të shkruarit me të cilin Nasho Jorgaqi e trajton këtë figurë, siç thotë diku ai, për paradoksin që ndodhte me Mitrushin “shkrimtarin e vdekur” dhe qytetarin e gjallë. Vetë Mitrushi qysh në takimin e parë me shkrimtarin Nasho Jorgaqi i kishte thënë: “Tani jam shkrimtar i harruar. Nuk më lexon pothuaj njeri. Brezi i ri nuk më njeh fare”. Ky është paragrafi i parë me të cilin fillon profesor Nasho kujtimet në kapitullin “DRAMA DHE PENGJET E MITRUSH KUTELIT” NË FAQET 243-282, pikërisht e shkruar me germa të mëdha në shenjë respekti për një shkrimtar si Mitrush Kuteli, të cilin siç do ta shohim regjimi komunist nuk bëri asgjë për të. Ishte dramë e Mitrushit, drama e artistit, që faktorët jashtë tij ia kishin ndërprerë dhunshëm procesin e krijimtarisë, shkruan Nasho Jorgaqi. Ai tashmë ishte një “shipëronjës”, por ai e ndiente veten shkrimtar dhe jo shkrimtarë dosido. Ai ishte i ndërgjegjshëm për peshën e tij si shkrimtar. Dhe burgun e quante të keqen më të vogël, por me kalimin e kohës heshtja e pushtetit të ri dhe stigmatizimet e tërthorta ndaj tij ishin vrastare. Gjuha shqipe ishte toka e tij e shenjtë, toka që ai e lëvronte me aq përkushtim, ndaj askush nuk mund ndalonte të fliste, e ta mbronte e t’i dilte zot.

Në qoftë se nuk kish në dorë të ndikonte në fatin e Shqipërisë, kish talentin e madh t’i shërbente asaj, si mjeshtër i gjuhës shqipe, duke zbritur në thellësinë e saj e duke nxjerrë në dritë forcën, bukurinë, pasurinë, muzikën. Ai fliste për të larg çdo retorike dhe ndodhte kur e dëgjoje në raste të veçanta, sikur shqiptonte ndonjë rit fetar, thua se fliste me vete. Po kush e dëgjonte, kush e përfillte publikisht, veç nesh që punonim në Shtëpinë botuese “Naim Frashëri”. Fliste mjeshtri, një nga mjeshtrit e gjallë klasikë të letërsisë shqipe dhe zëri i tij thuajse binte në zbrazëtirë. Ato që dëgjonim prej tij, qenë mendime e shqetësime, vërejtje e këshilla kryesisht në lëmë të përkthimeve, që kishin të bënin me gjuhën shqipe, me pasurinë dhe bukurinë, me aftësinë e saj shprehëse, marrë e trajtuar sidomos në plan krahasues, me gjuhët nga përkthente. Kurse për letërsinë origjinale, atë që krijohej në kohën e tij ose atë ç’kish krijuar vetë, rrallë tek fliste. Edhe kur binte fjala, tregohej i vetëpërmbajtur ose fliste për diçka të largët. Unë e kuptoja pezmin e tij, që vinte nga sedra e lënduar dhe nga shpërfillja, nga fakti që ai e ndjente veten të përjashtuar nga padrejtësisht nga vatra e shkrimtarëve. Por thellë tij nuk kishte vdekur dhe kjo dukej qartë jo vetëm në përkthime, të cilat ai i quante “rikrijime”, shkruan më tej Nasho Jargaqi.

BRAKTISJA NGA SHKRIMTARËT

Megjithëse ishte 51 vjeç, në lulen e burrërisë, e ndjente veten të plakur e, ç’ishte më e dhimbshme, e kish nxjerrë veten nga radhët e shkrimtarëve, kur u takuam për një poemë për fëmijë “Pyllin e gështenjave”. “E shkrova për fëmijët e mi më tha, por thashë pse të mos ta lexojnë edhe fëmijët e tjerë”, kujton N.Jorgaqi. Poema u mirëprit mirë në redaksinë tonë, por jehona ishte thuajse e vakët. Emri i tij që dikur mbarte aq zullume e famë, tani tingëllonte krejt i panjohur. Por me “Pyllin e gështenjave”, ai i kish hapur vetes shtegun e krijimtarisë dhe kish rigjetur qoftë përkohësisht vetveten si shkrimtar. Pas tre vjetësh vjen në redaksi me përmbledhje përrallash “Xinxëfillua” një vepër tepër e veçantë, bazuar në një lëndë të pasur folklorike të cilën Mitrushi e kishte shndërruar në një krijimtari të mirëfilltë letrare. Botimi i “Xinxifillos”, i dha më shumë shpresë Mitrushit dhe për të shkroi edhe shtypi i kohës. Atij ju ngjallë “malli i stampës”.

Mbaj mend kujton Jorgaqi kur një ditë më tregoi projektin e një libri, të cilin po përgatitej ta shkruante. Ai më tha se folklori kish qenë tërë jetën ushqimi i tij shpirtëror dhe se, kur studionte në Rumani kish ndjekur dhe një kurs shkencor për mbledhjen dhe studimin e folklorit. Madje shtoi se fryti i kësaj përgatitjeje shkencore dhe i pasionit të madh që kish për letërsinë gojore kish qenë edhe botimi i librit “Këngë e britma nga qyteti i djegur” si dhe mbledhja e 80 e ca përrallave të mbetura në dorëshkrim. Kësaj radhe mori përsipër t’u tregojë brezave të rinj për legjendën e Rozafës dhe besën e Konstandinit, për heronjtë mitikë, si Halil Garria dhe Gjergj Elez Alia, për vajet e Ajkunës dhe mrekullitë e zanave, por edhe legjenda më të reja, si ato për Skënderbeun, Pjetër Shinin apo Dedë Skurën. Kishte lindur kështu libri “Tregime të moçme shqiptare”. Në këtë punë të vështirë atdhetarie, humane dhe edukative, mjeshtrit nuk do t’i ndahej meraku, që legjendat në vargje të transplatuara në truallin e poezisë, të humbnin sa më pak nga bukuria dhe freskia e origjinalit. Siç shkruan më tej në kujtimet e tij Nasho Jorgaqi, Kuteli do t’ia dilte mbanë kësaj detyre fisnike, me bindjen se vepra e tij” do ta nxisë brezin e ri, që të shuajë etjen e njohjes së drejtpërdrejtë nga burimi i artit popullor”.

BLLOKIMI I BOTIMIT

“Ishte një ngjarje vërtetë e madhe në jetën e tij krijuese dhe kjo sikur e bëri të besojë të çelet pak më shumë, të rifitojë disi besimin në vetvete. Më tej profesor Nasho vazhdon me tentativën e Mitrushit për t’u rikthyer tek rrëfimet e dikurshme të librave që kishte botuar para çlirimit të vendit të cilat redaksia e Shtëpisë botuese “Naim Frashëri”, nuk ia kishte pranuar për botim dhe siç i kishte treguar Nasho Jorgaqit miku i Mitrushit shkrimtari Sterjo Spase. Ja se si përshkruhet kjo situatë: “Mbeta, – më tregoi Sterjo. –Dridhej i tëri dhe, tek e shikoja të ndezur flakë, kisha frikë se mos pësonte gjë nga zemra dhe mora ta qetësoja duke e ulur në kolltuk.

Vetëm si mori veten, zuri të shpjegohej, me një nervozizëm e revolt që s’kish të ndaluar. Kish ardhur drejt e nga Shtëpia Botuese, ku kish marrë përgjigjen për vëllimin me rrëfime të ripunuara, që i kish shqyrtuar, ia kish paraqitur për botim. Shefi i redaksisë, pasi i kish shqyrtuar, ia kish kthyer me vërejtje. “Duhen përpunuar më thellë”, i kish thënë, që do të thoshte se, rrëfimet e shkruara në kohë të kaluara, t’i përshtateshin kohës së re! Më tej vijon Nasho Jorgaqi: Më erdhi vërtet shumë keq nga kjo që kish ndodhur. Ishte një padrejtësi e fyerje që i bëhej, për më tepër në një kohë, kur ai sapo e kish marrë veten dhe po guxonte të “rihynte” në letërsi. Me këto mendime shkova pas disa ditësh dhe e takova shefin e redaksisë, të cilin e kisha pasur koleg, po që e dija se nuk ishte për atë punë. Frikacak dhe dogmatik, më shumë se letërsia i dhimbsej vetja. Pasi diskutuam, ai më pyeti: “Ti do t’i botoje?” “Po, iu përgjigja duke u përpjekur të sjell argumente që nga tematika sociale, fryma popullore, notat antifeudale e deri te stili dhe pasuria gjuhësore”. “E po unë nuk i botoj, ma ktheu, se kam fëmijë”. Ishte e kotë të arsyetoje më tej, kur e dija mirë se ai, pas çdo vepre me vlera, dyshonte për rreziqe të pritshme e aq më shumë për një autor si problematik si Mitrushi, që “I kish shkrepur të nxirrte nga sirtarët rrëfimet e vjetra!”-Jo, tha ai gjithë triumf, nuk e ha baba atë koqe ullini”. Mitrushi i mësuar tashmë me padrejtësinë, nuk desh ta tregonte veten kësaj here. Ishte tepër dinjitoz, madje sedërli.

Nuk di të kish trokitur ndonjëherë në “Lidhjen e Shkrimtarëve”. Ata ia njihnin vlerat dhe, ndonëse flitej nën zë për të, askush nuk mori guximin t’i zgjaste dorën, siç ishte vepruar kohë të shkuara me miqtë e tij, S.Spasse, N.Bulka, V.Kokona, e ndonjë tjetër. Vetë Mirtushi kishte një rreth të ngushtë intelektual: të deklasuar apo ish të burgosur, nga të cilët do të përmendja shkrimtarin Mustafa Gërblleshi, botuesin Ismail Mal’Osmani, profesor S.Papariston, helenist, përkthyes i letërsisë antike greke, një plak i urtë, që qëndronte në hije. Me kolegët e Shtëpisë Botuese mbante lidhje kryesisht pune, ndërsa me Lasgushin nuk kish më miqësinë e parë. I vetmi vend , ku shkonte me qejf, ishte shtëpia e S.Spasses, e kthyer në një lloj klubi të vogël, ku mblidheshin herë pas here miq të brezit të tij, jo vetëm Nonda, po dhe E.Çabej, M.Domi, N.Hakiu, M.Gërblleshi, Ismail Mal’Osmani, Z.Cikuli e ndonjë tjetër. Këtë shoqëri e bënin të këndshme Merushja ose Rusha e shoqja e Mustafa Gërblleshit, një grua e bukur dhe e zgjuar, po dhe etnografja Andromaqi Gjergji. Edhe unë shumë herë kisha pasur rastin të gjendesha në këtë shoqëri intelektuale, që ndryshonte disi nga ato jashtë saj dhe ruaj kujtime të bukura. Mitrushi e frekuentonte rrallë “Lidhjen e Shkrimtarëve “ e cila në atë kohë ishte në krah të “Teatrit Popullor” e gjitha kjo vinte se ai s’i kish pasur qejf klubet e kafenetë. Ishte njeri i kabinetit, sidomos pas halleve që e kishin zënë, duhej të punonte me kohë e pa kohë për të mbajtur familjen e për të rritur katër fëmijët.

LETRA E KUTELIT PËR MEHMETIN

Në situatën e krijuar, kur “Lidhja e Shkrimtarëve” nuk i zgjaste dorën dhe Shtëpia Botuese i kërkonte punën e normuar, kur rreth 50 vepra të përkthyera dhe ndonjë origjinale mbanin emrin e tij, kur kish nisur të rifitonte paksa besimin në vetvete, vendosi të trokasë në instancën më të lartë shtetërore.

I shkroi kryeministrit Mehmet Shehut, një letrar të gjatë. Në librin “Koha e kujtimeve” të Nasho Jorgaqit një hapësirë të rëndësishme zënë edhe kujtimet për Mitrush Kutelin, ku ndër të tjera jepet një fakt tepër interesant ndoshta i panjohur deri tani nga publiku shqiptar, letra e Mitrushit drejtuar ish kryeministrit Mehmet Shehu. Këtë letër të gjatë të cilën Mitrushi e quante “Shkurtime kujtimesh” me rastin e festimeve për 15 vjetorin e Bankës së Shtetit Shqiptar. Përse iu drejtua atij?. Së pari si kryetar i shtetit, me të cilin kishte dëshirë të ndante gëzimin e ditës jubilare duke qenë një nga figurat më të shquara në historinë e Bankës Shqiptare me vepra të mirëfillta shkencore, me mbrojtjen që i kish bërë këtij institucioni kombëtar në kohë të trazuara si dhe me punën e pazëvendësueshme për ringritjen e saj pas Lufte, kur ishte ndeshur me bankierët grabitës të Beogradit, gjë të cilën e pagoi shtrenjtë (e burgosën në kohën e Koçi Xoxes dhe punonte në kampet vdekjeprurëse të kënetës së Maliqit). Së dyti, te Mehmet Shehu kishte një farë besimi, me që e kishte takuar njëherë në tetor të 1944-s në rrethanat e vështira të luftës. Kur kishte dalë në zonën e lirë partizane, pas sabotimit që u kishte bërë përpjekjeve të gjermanëve për të emetuar një monedhë të re, natën e parë që kishte arritur atje, e kishin çuar në një shtëpi në Priskë, ku ndodhej shtabi. Në mes të një dhome ai kish parë ushtarak të përkulur mbi hartë. Ky kish qenë Mehmet Shehu. Ai kishte ngritur dritën e petromaksit në drejtim të të sapoardhurit dhe i kish thënë me një tonë keqardhës dhe qortues: “Vonë, shumë vonë”. Mitrushi e kishte ndjerë veten ngushtë edhe nuk kish folur. Por ndërkohë siç do të shkruante në kujtimet e tij, “E kuptova gabimin tim të madh: pse nuk isha hedhur me kohë në luftën partizane”. Atij fashistët i kishin vrarë babanë, i kishin djegur shtëpinë.

Ai tërë jetën kishte jetuar me punën e vet. Për këtë ngjarje dhe hollësi të tjera nga jeta në zonën e lirë partizane do të më tregonte jo pa nostalgji, siç do të kujtonte poemën “Letra e fundit e djaloshit partizan”, që e kish shkruar ato ditë të paharruara. E kam lexuar disa herë letrën e Mitrushit drejtuar kreut të shtetit, vijon ndër të tjera profesor Nasho. Vërtet jubileu i Bankës së Shqipërisë i jepte shkas të bënte bilancin e kontributeve të veta në këtë lëmë, që i kushtoi moshën më të mirë, dhe të evokojë kujtime që ngjallin emocione. Por ajo që të trondit në këtë dokument të rrallë epistolary (nga paragrafi i parë deri te ai i fundit) është drama e njeriut dhe artistit Mitrush Kuteli. Edhe pse pjesën më të madhe të letrës e zë rrëfimi për jetën e tij në rrjedhën e ngjarjeve dhe problemeve që lidhen me Bankën Shqiptare, kryesore mbetet rrëfimi i sinqertë e transparent, gjyqtimi realist që i bën vetes, kuraja fisnike për të pohuar arritjet e veta, por edhe për të parë me sy kritik të kaluarën e tij. Dhe si gjithnjë dinjitoz, pa tone qaramane, larg çdo lloj servilizmi. Në çdo rresht ndjehet pesha personalitetit të tij, që ndonëse në ditë të vështira kur mjekët e kanë këshilluar të mos punojë fare, ai tregon për planet e punës së tij krijuese.

Thotë se prej kohësh po, punon pasi ka lexuar një bibliotekë të tërë, një roman nga jeta dhe lufta e ilirëve. Se këtë “vegim ilir” po e hedh në letër për të ngjallur të kaluarën e stërgjyshërve tanë. E jo vetëm kaq, po mendon dhe për triologjinë “Njerëz nëpër jetë” dhe një histori të Bankës Kombëtare të Shqipërisë. Dhe, pasi shpërfaq gjithë këtë front të gjerë pune që i ka hapur vetes, shkruan: “Shpesh pyes veten: pse nuk qetësohesh? Ç’të duhen ty preokupimet e gjithanshme?… Unë jam marrë me të gjitha, dhe me sa duket, të gjitha i kam bërë me shpirt”. Por kulmi i rrëfimit të tij dramatik janë ato radhë, kur shkruan se “Jeta ime ka kaluar mbi periudha të ndryshme. Unë kam dashuruar shumë dhe… dhe fatkeqësisht kam gabuar shumë, kam urryer shumë, kam punuar shumë. Por kurrë s’ kam ndjekur karrierën dhe pasurinë” Në këtë pohim nuk ka asnjë lloj konformizmi. Është dialektika e jetës, që shpalos haptazi e pa kurrfarë droje. Nuk di që pas kësaj letre Mitrushi të ketë marrë ndonjë përgjigje. As ndonjë përkujdesje të tërthortë nga kreu i shtetit. Di që letra e tij nuk kishte as një lutje dhe asnjë kërkesë konkrete. Ai e mbyll letrën me fjalët: s’kam dëshirë tjetër: veç të punoj në këta pak vjet që më kanë mbetur. Vërtetë pak vjet i kishin mbetur dhe këto vite, po t’i shikosh nga afër, janë të ngarkuar rëndshëm me punë, në një kohë që shëndeti sa vjen e rrënohet. Vijon të punojë në heshtje, në mes dhimbjeve e pagjumësisë, i mbyllur në një nga kthinat e shtëpisë-kasolle, duke përballuar me shpirt nëpër dhëmbë normën e pamëshirshme të përkthimit, por dhe duke mbajtur ndezur frymëzimin për veprat që zbardhte projektet që e prisnin.

Dyzimi mes Mitrushit artist e intelektual, që i mungonte tharmi i kohës dhe Mitrushit, bir i këtij vendi që e donte me gjithë shpirt. Sepse, siç do të shkruante në letrën testament, “Atdheu është atdhe, bile dhe atëherë kur të vret”. Thua ta kishte vrarë atë pjesë, që nuk pajtohej me idealet dhe realitetin e një shoqërie, të cilën nuk e ndjente shumë në pikëpamje të vetën? E megjithatë, sado të qëndrojë në një truall neutral prapë nuk i shpëton tundimit të ngacmimeve të ditës, kur shkruan dhe vargje që sjellin jehonën e drejtpërdrejtë të kohës si “Dje dhe sot në fshatin tim” apo “Pranverë në Myzeqenë e re”. Ndoshat majën poezia e tij e periudhës së fundit e arrin me poemën “Balada e udhës nëpër natë”. Një krijim origjinal për nga subjekti dramatik dhe konceptimi poetik, me temë nga Lufta Nacionalçlirimtare. Poema ngrihet mbi një ngjarje reale, që bën fjalë për një manovër djallëzore të fashistëve italianë, që, për të mbrojtur autokolonat e tyre ushtarake nga sulmet partizane nëpër rrugët e Shqipërisë, merrnin peng prindërit e partizanëve dhe të lidhur i hidhnin nëpër kamionë, të kërcënuar për t’u vrarë në rast se sulmoheshin. Poemën ia kushton njërit prej pengjeve, shokut të fëminisë S.Kaçkës, babait të një dëshmori. Është fakt , shkruan ndër të tjera N.Jorgaqi, se 3- 4 vitet e fundit të jetës së Mirushit veprimtaria si shkrimtar do të vijë duke u rritur e shkruar për temën e luftës.

Ai ishte tepër i sëmurë dhe luante me jetën e tij, me tension arterial që i shkonte deri në 25 gradë, duke përballuar dhimbjet e angina pectoris dhe të reumatizmës dhe vuante nga pagjumësia. Dikush e këshilloi të kërkonte ndihmë nga lart. Kësaj here i shkruan Ministrit të Arsimit dhe Kulturës Manush Myftiut një letër të gjatë, të cilën e quan ‘Kujtesë”, ku i parashtron gjendjen shëndetësore e materiale, bilancin e krijimtarisë deri atëherë dhe projektet mbi të cilat punon prej kohësh. Pas 16 vitesh të jetës së tij kushtuar përkthimeve, ai tani kërkon të lirohet prej tyre e të merret kryesisht me krijimtari letrare, të paktën për tre vjet! Dhe për t’u bërë i besueshëm, sjell si argument vështirësitë e punës krijuese. “Mjerisht, – shkruan ai, në art rruga ndaj të thjeshtës shkon nëpër të ndërlikuarën. Dhe kjo kërkon shumë punë, durim, autokritikë të heshtur, dialektikë me vetveten, kështu që më e mira të zëvendësojë të mirën”. Letra është shkruar në vitin 1965 dhe ai sikur ta ndjente se koha nuk priste më. Duhej t’i jepej, kohë, kohë për punë, për një punë nga më të mundimshmet. Dhe ai, për gjithë sa kërkonte, do ta mbante fjalën. Provë për këtë qenë librat e botuar, sidomos ata të fundit, si novela-përrallë.

PËRKUSHTIMI KRIJUES  

Guximi dhe përkushtimi krijues i Mitrushit për t’u dhënë bashkatdhetarëve një roman historik për ilirët përbën një akt të lartë sa artistik aq atdhetar. Ishte kjo pasqyrë e gjallë e asaj të vërtete, që ai duke perifrazuar një mendim të tijin, e shkroi romanin me dashuri gjer në vuajtje për vendin dhe gjuhën shqipe.

Drama e Mitrushit e ndjekur në kohë kish filluar nga fundi i vitit 1946, kur ai, pas konflikteve profesionale që pati me palën jugosllave në mbrojtje të interesave shqiptare, dha dorëheqjen nga detyra si një nga drejtuesit e Bankës Kombëtare dhe vendosi t’i kushtohet shkrimtarisë. Bëri kështu hapin e guximshëm, ndonëse ra pre e iluzioneve se mund të merrej kryesisht me letërsi, pra, i lirë nga varësia e shtetit. Tamam nga kjo pozitë dhe në këtë gjendje shpirtërore ai shkruan në shkurt të vitit 1947 novelën “E madhe është gjëma e mëkatit”. Degdiset në kohët e lashta të Ilirisë dhe rrëfen për tundimet dhe mëkatet e një prifti ortodoks. Frymëzimi i tij kësaj here është nën ndikimin e “Këngës së këngëve” të Solomonit dhe të letërsisë biblike. Është drama e fuqishme cfilitëse, që ndodh brenda shpirtit të priftit ilir, i dyzuar mes njeriut të perëndisë dhe njeriut tokësor, që e dënon ashpër veten për mëkatet që ka bërë. Aq e madhe është gjëma e mëkatit të tij. Dimë që koha kur e ka shkruar, ishte nga më të vështirat e jetës së tij. Koha kur ai kish tentuar të bënte divorc me të dhe që prej kësaj e pësoi keqazi, pas pak muajsh, atë e arrestuan (maj 1947).

Ndodhi katastrofa e jetës së tij, që i hapi një dramë të thellë, që nuk u mbyll asnjëherë. Pasojat e saj do t’i ndjente deri sa mori frymë. Gjithë krijimtaria e tij që erdhi pas, do të mbajë vulën e gjëmës që i ndodhi. “E madhe është gjëma e mëkatit” ishte kulmi që arriti në prag të kalvarit që e priste, një krijim që për nga niveli artistik nuk u përsërit më vonë. Profesor Nasho Jorgaqi sjell ndër mend në kujtimet e tij kontaktet e fundit me Mitrushin. Kontaktet sa vinin e rralloheshin dhe takoheshim ose në rrugë apo në Shtëpinë Botuese. Dukej i dobët, me fytyrë të hequr, i zbehtë e i thinjur dhe s’kish dëshirë ta zgjaste bisedën. Tani ai lëvizte me të birin, Pandeliun, tamam si ai i verbëri. Ankohej se i priteshin këmbët dhe i merrej fryma, se kalonte net pa gjumë dhe s’po i ndaheshin dhimbjet. Dëshmia e fundit e gjithë çka ndodhte me të, mbyllur në dhomën e ngushtë të “kasolles”, në krah të rrugës “Tre dëshmorët”, ishte në letrën e lamtumirës që siç e cilëson vetë, drejtuar së shoqes me mendimet e mbrame dhe amanetet.

Nga këto rreshta marrim vesh se Mitrushi është aq keq i mbërthyer “nga dhimbjet fizike dhe shpirtërore” sa ankohet se nuk është i zoti “të punojë” të krijojë të paguaj bukën që i jep shteti për vete e për fëmijët. E vuan këtë gjendje dhe shprehet: “Unë s’kam qenë e s’dua të jem kurrë parazit”. Arrin deri atje sa të pohojë se ka zili dikë që vdes, pasi, sipas tij “Vdekja është prehje e madhe…lirim nga dhimbjet… është shpëtim. Ai tani e ndjen atë se po i vjen përqark. “Nuk e dua, shkruan po nuk e largoj dot”. Tronditet se do t’i lerë fëmijët jetimë, të vegjël e të varfër në një kohë kur ata kanë nevojë për të. “Kam punuar shumë, kam dashur shumë, kam gabuar shumë” dhe më tej vijon Mitrushi: “Dhe kjo jo për nder e lavdi të vetes, por që fëmijëve, të cilëve u lë trashëgim punën dhe ëndrrat e mija, të mos vuajnë, të ndjekin studimet dhe të gjejnë udhën e tyre në jetë”.

/Gazeta Panorama