Media britanike The Guardian i ka kushtuar një reportazh të gjatë protestave që kanë përfshirë Shqipërinë, duke argumentuar se planet për ndërtimin e një mega-resorti në ishullin e Sazanit dhe një kompleksi tjetër turistik në Zvërnec, të mbështetura nga Ivanka Trump dhe Jared Kushner, janë shndërruar në simbol të pakënaqësisë së gjerë ndaj klasës politike dhe modelit të zhvillimit të vendit. Në qendër të artikullit është historia e Ina Shkurtit, një kartografe shqiptare e rritur në SHBA, e cila e përshkruan Sazanin si një pjesë të pazëvendësueshme të identitetit kombëtar. Ajo shprehet se ishulli është “parajsa e vetme ishullore e Shqipërisë” dhe se ndërtimi i një resorti luksoz që mund të kufizojë aksesin publik do të ishte një humbje e madhe për shqiptarët.
Sipas The Guardian, kundërshtimi ndaj projekteve është shndërruar në atë që shumë protestues e quajnë “revolucioni i flamingove”, për shkak të shqetësimeve për ndikimin që ndërtimet mund të kenë mbi habitatet natyrore dhe ekosistemet e mbrojtura në zonën e Sazanit dhe Zvërnecit.

Artikulli thekson se protestat kanë marrë përmasa të pazakonta për Shqipërinë dhe se në to marrin pjesë mijëra qytetarë, përfshirë anëtarë të diasporës që udhëtojnë nga Shtetet e Bashkuara dhe vende të ndryshme të Europës. Demonstruesit, sipas gazetës, nuk drejtohen nga parti politike dhe kërkojnë ndryshime më të gjera, duke akuzuar elitën politike për korrupsion dhe mungesë transparence.

The Guardian citon edhe ekspertin politik Afrim Krasniqi, i cili paralajmëron se mungesa e dialogut mes qeverisë dhe protestuesve mund të çojë në përshkallëzim të situatës. Sipas tij, mospranimi i pakënaqësisë qytetare nga autoritetet përbën një rrezik për stabilitetin politik. Në reportazh përshkruhen gjithashtu tensionet në zonën e Zvërnecit, ku protestuesit u përplasën me roje private pasi u vendosën gardhe për të kufizuar hyrjen në territorin ku pritet të zhvillohen investimet. Pamjet e përplasjes dhe pretendimet për përdorim force kanë shtuar debatet rreth projektit. Artikulli sjell edhe deklarata të ambientalistëve, të cilët paralajmërojnë se ndërtimi i resorteve mund të dëmtojë habitatet e flamingove, fokave mesdhetare dhe breshkave të detit, si edhe të ndikojë negativisht në biodiversitetin e zonës. Nga ana tjetër, kryeministri Edi Rama mbështet projektin, duke e cilësuar investimin prej rreth 1.4 miliardë eurosh si një mundësi strategjike për zhvillimin ekonomik dhe turistik të vendit. Ai ka deklaruar se projektet do të realizohen në përputhje me standardet europiane për mbrojtjen e mjedisit dhe se do të sjellin përfitime afatgjata për Shqipërinë.

ARTIKULLI
Për Ina Shkurtin, si për shumë shqiptarë të tjerë, ishulli i Sazanit ka luajtur një rol shumë më të madh sesa madhësia e tij. Kur ishte fëmijë, ajo lahej në ujërat e tij “gjithmonë të qeta dhe jeshile smeraldi”; si adoleshente ai ishte pjesë e ëndrrave të saj dhe, si e rritur, mbeti një pjesë e pashlyeshme e kujtimeve dhe dëshirës që e kthente çdo verë në Vlorë, qytetin e saj të lindjes përtej detit.

Ajo që Shkurti nuk e kishte imagjinuar kurrë ishte se planet për ndërtimin e një mega-resorti në Sazan – njëri nga dy komplekset luksoze në bregdetin jugor të Shqipërisë të mbështetura nga Ivanka Trump dhe bashkëshorti i saj, Jared Kushner – do të shkaktonin një revoltë, një kryengritje që ka tronditur shtetin ballkanik në një shpërthim zemërimi ndaj asaj që perceptohet si teprimi i “një klase oligarkike të kalbur”, pikërisht në kohën kur vendi shpreson të përfundojë bisedimet për anëtarësim në Bashkimin Evropian.

“A jam e revoltuar? Sigurisht që po,” tha kartografja ndërsa konturet e ishullit të pabanuar u shfaqën nga një skaf që po i afrohej brigjeve të tij me shpejtësi. “Sazani është i vetmi ishull që kemi. Është një parajsë e vogël që zë një vend të veçantë në zemrat dhe mendjet e shqiptarëve. Që të vijë një çift i pasur, ta zhvillojë dhe më pas të na mohojë hyrjen në të, do të ishte një krim.”. Që nga rënia e komunizmit, më shumë se tre dekada më parë, Shqipëria nuk është tronditur nga një zemërim kolektiv i tillë. Në moshën 32-vjeçare, Shkurti, familja e së cilës emigroi në SHBA kur ajo ishte 11 vjeç, përfaqëson dhjetëra mijëra njerëz, brenda dhe jashtë vendit, që kanë dalë në rrugë në atë që është bërë e njohur si “revolucioni i flamingove”, për shkak të kërcënimit që resortet e propozuara paraqesin për jetën e egër dhe ekosistemet delikate të zonave ku planifikohen.

Kundërshtimi ndaj planeve për ishullin “parajsë të vogël” të Sazanit shndërrohet në një valë kundërshtimi ndaj establishmentit

Për Ina Shkurti, si për shumë shqiptarë të tjerë, ishulli i Sazanit ka luajtur një rol shumë më të madh sesa madhësia e tij. Kur ishte fëmijë, ajo lahej në ujërat e tij “gjithmonë të qeta dhe jeshile smeraldi”; si adoleshente ai ishte pjesë e ëndrrave të saj dhe, si e rritur, mbeti një pjesë e pashlyeshme e kujtimeve dhe dëshirës që e kthente çdo verë në Vlorë, qytetin e saj të lindjes përtej detit. Ajo që Shkurti nuk e kishte imagjinuar kurrë ishte se planet për ndërtimin e një mega-resorti në Sazan – njëri nga dy komplekset luksoze në bregdetin jugor të Shqipërisë të mbështetura nga Ivanka Trump dhe bashkëshorti i saj, Jared Kushner – do të shkaktonin një revoltë, një kryengritje që ka tronditur shtetin ballkanik në një shpërthim zemërimi ndaj asaj që perceptohet si teprimi i “një klase oligarkike të kalbur”, pikërisht në kohën kur vendi shpreson të përfundojë bisedimet për anëtarësim në Bashkimin Evropian.

“A jam e revoltuar? Sigurisht që po,” tha kartografja ndërsa konturet e ishullit të pabanuar u shfaqën nga një skaf që po i afrohej brigjeve të tij me shpejtësi. “Sazani është i vetmi ishull që kemi. Është një parajsë e vogël që zë një vend të veçantë në zemrat dhe mendjet e shqiptarëve. Që të vijë një çift i pasur, ta zhvillojë dhe më pas të na mohojë hyrjen në të, do të ishte një krim.”. Që nga rënia e komunizmit, më shumë se tre dekada më parë, Shqipëria nuk është tronditur nga një zemërim kolektiv i tillë. Në moshën 32-vjeçare, Shkurti, familja e së cilës emigroi në SHBA kur ajo ishte 11 vjeç, përfaqëson dhjetëra mijëra njerëz, brenda dhe jashtë vendit, që kanë dalë në rrugë në atë që është bërë e njohur si “revolucioni i flamingove”, për shkak të kërcënimit që resortet e propozuara paraqesin për jetën e egër dhe ekosistemet delikate të zonave ku planifikohen.

“Ky qeveri nuk na përfaqëson më,” tha ajo. “Ka zgjedhur të përfaqësojë investitorë oligarkë si Ivanka Trump dhe Jared Kushner. Këto protesta nuk do të ndalen, edhe nëse nuk kanë më të bëjnë ekskluzivisht me ta.”. Çdo ditë, tha ajo, miq nga diaspora shqiptare po fluturojnë për t’iu bashkuar protestave. Në tubimin më të madh deri më tani, mijëra njerëz u mblodhën në Tiranë gjatë fundjavës, shumë prej tyre duke udhëtuar nga SHBA-ja dhe pjesë të tjera të Evropës për t’iu bashkuar valës së kundërshtimit. Në një vend me pothuajse asnjë traditë të trazirave qytetare, protestat – pa udhëheqës dhe jopartiake – kanë kapur në befasi zyrtarët në Tiranë dhe në Bashkimin Evropian. Në një vend me pothuajse asnjë traditë të trazirave qytetare, protestat, pa udhëheqës dhe jopartiake, i kanë zënë në befasi zyrtarët në Tiranë dhe Bashkimin Evropian. Gjithnjë e më shumë, demonstruesit kanë në shënjestër establishmentin politik, të cilin e fajësojnë për tranzicionin kaotik të vendit nga sundimi represiv stalinist. Frika për një krizë po shtohet.

Mes thirrjeve të përditshme për dorëheqjen e tij, kryeministri Edi Rama ka zgjedhur të përgjigjet me nervozizëm, humor dhe zemërim të fshehur me vështirësi. Por socialisti veteran, i vlerësuar më parë në Bruksel për politikat e tij vizionare dhe artist me një natyrë të hareshme në kohë më të qeta, ka refuzuar gjithashtu të tërhiqet. I zgjedhur për një mandat të katërt vitin e kaluar me premtimin për ta futur vendin dikur të izoluar në Bashkimin Evropian, ai e ka përshkruar investimin prej 1.4 miliardë eurosh si jetik nëse Shqipëria do të bëhet “destinacioni më tërheqës i turizmit luksoz në Mesdhe”. “Duhet të pyesësh se ku po shkon e gjithë kjo,” tha Afrim Krasniqi, drejtor i Institutit Shqiptar për Studime Politike, i cili nuk e përjashton mundësinë që protestuesit të adoptojnë masa proteste “më radikale”. “Qeveria, me sa duket, nuk dëshiron të besojë se të gjithë këta njerëz në rrugë janë kundër saj. Kjo mungesë dialogu, kjo mungesë empatie, ky refuzim për të gjetur një zgjidhje, është i rrezikshëm.”

Kanë kaluar tre javë që kur protestat shpërthyen për herë të parë, pasi buldozerët nisën të pastronin sipërfaqe pyjore dhe duna të lashta për t’i hapur rrugë ndërtimit në një zonë të mbrojtur përtej ujërave nga Sazani. Rezervati Pishë Poro-Nartë, ku ndodhet një nga lumenjtë e fundit të egër të Evropës, përfshin një pjesë të madhe të gadishullit të Zvërnecit, me brigjet e tij ranore që mbrojnë një lagunë të brendshme, e cila është një rrugë e rëndësishme migrimi për qindra zogj të rrallë dhe më shumë se 70 specie të rrezikuara.

Tensionet u rritën pikërisht këtu – në vendin e parë të planifikuar për zhvillim – kur kundërshtarët u përballën me kontraktorë privatë të sigurisë, të cilët kishin ngritur me nxitim një gardh për të mbajtur publikun jashtë. Në kaosin që pasoi, ndërsa demonstruesit përpiqeshin të kapërcenin pengesën, një pronar lokal toke u filmua duke u tërhequr zvarrë nga rojet, me trupin e tij të prangosur që përplasej mbi terrenin shkëmbor, ndërsa dëshmitarët shikonin të tmerruar. Oficerët e policisë, në mënyrë të debatueshme, zgjodhën të mos ndërhynin. Në një podcast të publikuar të nesërmen, Ivanka Trump foli me entuziazëm për projektin e pasurive të paluajtshme dhe për “këtë gadishull të bukur me një lagunë nga njëra anë dhe oqeanin nga ana tjetër”, të cilin ajo dhe bashkëshorti i saj, si investitorët kryesorë të projektit, synonin ta transformonin.

“Është gjigant për nga përmasat,” tha ajo për planet për zhvillimin e Sazanit, një ish-instalim ushtarak i epokës sovjetike, peizazhi i gjelbëruar i të cilit me fiq të egër dhe lule është i mbushur me ndërtesa të braktisura që dikur përdoreshin nga personeli dhe familjet e tyre. “Jo vetëm ishulli, por kemi edhe pesë milje vijë bregdetare përballë tij,” tha me entuziazëm vajza e presidentit amerikan, duke iu referuar vijës bregdetare nga ku duken skenat e dhunshme të këtij muaji.

“Njerëzit u zemëruan shumë,” tha Kostantin Xhaho, një ambientalist me bazë në Vlorë. “Në fund të fundit, Sazani është një monument historik. Kam miq që janë rritur në ato ndërtesa dhe si ishulli, ashtu edhe Zvërneci janë habitate të rëndësishme për flamingot, fokat murg mesdhetare dhe breshkat detare kokëmadhe. Ideja për ndërtimin e një resorti me 10 mijë dhoma në gadishull shkaktoi atë që unë do ta quaja një shpërthim.”. Perspektiva që ajo që kritikët e dënuan si “forma më e keqe e elitës globale” të plaçkiste rezervat natyrore në një vend që mbetet një nga më të varfrit në Evropë, shpejt preku një zemërim të thellë për abuzime që nxjerrin në pah pabarazi të tjera.

Projekti mori miratim paraprak pasi Parlamenti shqiptar ndryshoi ligjet e rrepta që mbronin zonat me ndjeshmëri mjedisore – megjithëse nuk ka prova që Jared Kushner të ketë pasur ndonjë rol në këtë ndryshim. Si tregues i mungesës së perceptuar të transparencës rreth projektit, kundërshtarët pretendojnë se investitorët mbeten një mister, me identitetet e tyre të fshehura pas një kompanie guaskë me shumë nivele në Holandë. Edhe proceset gjyqësore që vazhdojnë për mosmarrëveshjet mbi pronësinë në Zvërnec kanë ushqyer zemërimin popullor.

“Ajo që duam është një Shqipëri e re,” tha 24-vjeçarja Justina Prenga, e cila udhëtoi së fundmi nga qyteti verior i Shkodrës për t’iu bashkuar protestuesve në kryeqytet, ku thirrjet “Rama ik” dëgjohen çdo natë përpara godinës së viteve 1930 që strehon zyrën e kryeministrit.

“Ne jemi brezi Z dhe po themi ‘mjaft është mjaft’, vendi ynë nuk është në shitje.”. Sipas saj, zemërimi kishte shkuar “shumë përtej” familjes Kushner, edhe pse miqtë e saj nuk dinin “nëse duhej të qeshnin apo të qanin” kur dëgjuan në podcast rrëfimin e Trumpit “në stilin e Kristofor Kolombit” për zbulimin e Sazanit. “Ne duam që ky projekt të ndalet, por në të vërtetë bëhet fjalë për gjithçka që nuk shkon në Shqipëri. Edhe Sali Berisha duhet të japë dorëheqjen. Ai e bëri vendin tonë atë që është sot, ndaj duhet të shkojë edhe në burg,” tha ajo për liderin kryesor të opozitës, ish-president dhe ish-kryeministër, të cilit dikur i ishte ndaluar hyrja në Mbretërinë e Bashkuar për shkak të lidhjeve të pretenduara me krimin dhe korrupsionin.

I mbështjellë me një flamur gjigant kuqezi, Lizander Saraçi ishte dakord me të. Menaxher risku në një bankë private, ai përfaqëson një brez më të vjetër që gjithashtu i është bashkuar lëvizjes. “Kanë kaluar më shumë se 30 vjet dhe spitalet tona janë ende të tmerrshme, sistemi ynë arsimor është i dështuar, nuk ka vende pune dhe të gjithë po largohen,” tha babai i dy fëmijëve, i cili merr pjesë shpesh në tubime së bashku me fëmijët e tij. “Demonstratat janë kaq të mëdha sepse njerëzit janë lodhur nga kjo padrejtësi. Janë lodhur nga i gjithë korrupsioni. Një nga sloganet tona është ‘ndaloni diktaturën e parave të pista’, sepse nga përvoja kemi mësuar se projekte të ngjashme përfitojnë vetëm një pakicë të pasur.”

Javën e kaluar, edhe Parlamenti Evropian mori qëndrim. Në një rezolutë, eurodeputetët mbështetën protestuesit, duke i bërë thirrje qeverisë të ndalojë ndërtimet e mëtejshme në zonat e mbrojtura. Disa prej tyre dënuan “kapitalistët grabitqarë”, të cilët, sipas tyre, kanë shfrytëzuar legjislacionin që u lejon investitorëve strategjikë të përshpejtojnë projekte të tilla – një ligj që Brukseli e ka cilësuar të padrejtë dhe prej kohësh i ka kërkuar Tiranës ta shfuqizojë. Zyrtarët e Bashkimit Evropian thonë se pa një marrëveshje për ligjet mjedisore, negociatat e anëtarësimit nuk mund të përfundojnë. “Do të prisnim që Shqipëria, vetëm një vit e gjysmë larg këtij objektivi, të ishte harmonizuar me këto standarde të Bashkimit Evropian,” i tha Guardian-it ambasadori i BE-së në Shqipëri, Silvio Gonzato.

Edhe një herë Rama mbajti të njëjtin qëndrim, duke reaguar ndaj votimit në Parlamentin Evropian dhe duke premtuar se zhvillimi në Zvërnec do të vazhdojë “bazuar në një vlerësim të ndikimit në mjedis sipas standardeve të Bashkimit Evropian”. Ai e ka quajtur vazhdimisht investimin më të madh në historinë e Shqipërisë “një bekim”, që jo vetëm do të krijojë vende pune shumë të nevojshme, por “në fund do të rezultojë me rreth 25% më shumë pemë dhe hapësira të gjelbra”. Vitin e kaluar, vendi me rreth 3 milionë banorë priti afërsisht 12 milionë turistë, shumë prej të cilëve u tërhoqën si nga bukuria natyrore, ashtu edhe nga kostot e ulëta. “Kjo ka të bëjë edhe me drejtimin që po merr vendi,” tha Shkurti. “A e duam vërtet një zhvillim të tillë, kur është e qartë se infrastruktura mezi e përballon situatën aktuale?”

Megjithatë, Rama ka edhe mbështetësit e tij. Albert Pushka, pronari i një restoranti të ri peshku pranë Vlorës, është aq entuziast për projektin, sa i ka vendosur biznesit emrin “Ivanka”.
I pyetur për zhvillimin, 48-vjeçari Walter Dimraj bëri një gjest miratues në stilin e Trumpit dhe tha: “Shqipëria duhet të rritet. Duhet ta shfrytëzojë këtë mundësi. Nëse nuk e bëjmë ne, do ta bëjnë grekët.”. Elpiniqi Merkuri, psikologe dhe kryetare e Këshillit Bashkiak të Vlorës, është e bindur se resorti do të ndihmojë në rritjen e besimit, në një kohë kur brezi më i vjetër ende “nuk gjen guximin” të flasë për brutalitetin e së kaluarës.

“Njerëzit priren të ndihen më të qetë dhe më optimistë kur shohin zhvillim, mundësi të reja dhe mjedise të projektuara mirë,” tha ajo, ndërsa lopë dhe dele kullosnin pranë zonës ku punëtorët e ndërtimit kishin nisur së fundmi punimet. Duke qëndruar pranë kriporeve me pamje nga laguna, Ledi Selgjekaj dëshiron të mund të pajtohej me këtë. Prej pesë vitesh, ornitologia e re shkon aty në agim për të monitoruar sjelljen dhe modelet e shumimit të shpendëve bregdetarë. “Atëherë sapo kishin nisur punimet për aeroportin e ri ndërkombëtar të Vlorës,” tha ajo, ndërsa shikonte me dylbi përtej ligatinave drejt kullës së aeroportit. “Dhe pikërisht atëherë filluam të shihnim se korridoret ekologjike po ndërpriteshin dhe se çakejtë dhe grabitqarë të tjerë po sulmonin faunën e lagunës.”. Sipas saj, flamingot dhe foletë e tyre me vezë u prekën veçanërisht. “Aeroporti, sapo të nisë funksionimin, do të jetë një katastrofë. Nëse këto resorte ndërtohen, do të jetë goditja përfundimtare.”