Kërceva përpjetë. M’u trallis gjumi, m’u llaftaris.

Edhe frika u hodh përpjetë.

( Hidhi tutje!- tha buzëthati. )

-Ku t’i hedh ?

-Shtiji ku të duash, gremisi !.

Ç’të gremis? S’është gjë e rëndë, një grusht

dhe do përsipër.

I rëndë, i lehtë, në të s’ëmës – tha buzëthati.

Nuk sheh ç’bëhet, o qorr? Mund të na shohin, të na ndjekin

Unë paksa nuk shihja mirë, por qorr…

– ia preva mendimin shkurt vetes.

Tjetri, i vdekun s’gremiset- mendova.

Edhe vdekja ka gjumin e vet, edhe

ajo zgjohet.

Ç’the ?- më pyeti ftohtë buzëtrashi.

(Dëgjoi ndonjë fjalë, fola me vete.?)

Edhe vdekja meriton të nderohet –

i thashë prerazi buzëtrashit..

(Ai u tromaks. )

– Ç’the ? Po pse vdekje

është kjo e këtyre të humburve ?.

Ndryshkur dhjetë vjet – belbët fola.

Dhjetë vjet ndryshkur pse i mbanim,

pse i fshihnim, ç’na duheshin …

 

Përse po flisnim ne të dy me natën

në mes? Na ngatërroheshin keq

ngjarjet. Herë mua më dukej sikur

kudo që shkoja mbaja një trastë

të madhe me vete mbushur me …

(me se ?), herë më dukej sikur

tërhiqja një rrjetë peshku … në

kodër. Në kodër? Ç’tringëllonte

rreth meje, rreth tjetrit, përqark ?

Lajthitur ngasjet e ngjarjet

dhe ne të lajthitur.

 

Ç’kishim me vete?

 

Mua më rëndonte gjithçka. Pastaj

gjithçka më bëhej pendëz.

Po fle në këmbë ? – e ngacmova shokun.

-Kush po fle? Ti po fle?- kërceu ai përpjetë.

M’u duk sikur tjetrit iu holluan buzët,

iu leqendisën këmbët, zëri iu hollua.

-M’u shpif më keq – tha buzëholli.-

m’u bë gjëmë e stërgjëmë kjo e

përpjetë sonte.

Përplasi fort pëllëmbët sikur donte

t’i thoshte gjithçkaje përreth të shporrej.

Më hëngri frika. Gremise ! – tha buzëholli.

(Kë të gremisja ?)

Po fliste për këlyshin, ndoshta.

Bukën e tjerëve hamë edhe ne –

mendova në të qetë.

Ç’të gremisja.?

Një lepur ? S’ishte as lepur as bushtër.

Ishin prangat e një të burgosuri.

Po i burgosuri pa pranga ku ishte ?

S’ishte as njera as tjetra…

Gjysma lajthitur unë tani ?                                                        

Hilja, frika, grushti krruspull ishin aty?

Pështyma, pështirosja?

Shkelmi, thika, satëri?

Po lajthis, më duket …

(Dikur shkruaja ose bëja sikur shkruaja.

Edhe tani nuk përmbahem dot nga

frymëzimi thurrshthurr e nuk di

ku jam, ç’kujtoj, ç’flas.

Jam dhe s’jam me veten, me tjetrin.)

 

O, dreq dreqnish, ç’të gremis tutje?

Gremisëm ç’ishte për t’u gremisur.

Gremisëm edhe veten. Shkonim nga

shkonim dhe para syve na dilnin ata.

Cilët ata, thuama?

Të gremisurit tanë, pra. Të afërmit tuaj

gremisur prej nesh.

Në ç’kohë ndodhi kjo ? – më pyet ti.

– Po ku kishte kohë ahere, o njeri ?  Koha ishte vdekje lepuri. Ngordhje lepuri. Vdekja ishte shurrë që lante fytyrën e kujtdo.

 

(Mos e tepëro, o njeri, mos…Nuk

mund të flasësh kështu. Mos shkruaj

asgjë nga këto – sikur i thoshja vetes.)

 

Vdekja ishte pjesë. Pjesë e secilit,

mysafir dite, po më shumë nate.

Vdekja nuk është poeti, o dështak –

shava veten ndër dhëmbë.

 

(Groposi thellë, thellë e më thellë –

sikur më tha atëhere buzëholli.)

Buzëholli a buzëtrashi?

Po ngatërrohesha me veten.

(T’u dhimbska një lepur ?-

zë nga hollëtrashi.

Ç’lepur ?- iu gjegja.)

 

Si iku ajo natë, ajo gjëmë as Zoti nuk e di.

Zoti nuk i di të gjitha. As fati s’e di ngahera

shtegun e vet. Pse e di nata kur do të gdhihet ? E di njeriu se kur do të vdes?

Përcolla pështymën e helmatisur

tëposhtë grykës. Grykës si fyell.

 

M’u trallis gjumi, m’u tromaks. Dhjetë vite

copa-copa gjumi im. Rrahëm rojen e bankës, nuk na jepte çelësat, ia rrëmbyem, tërhiq e tërhiq, thua ia shqyem këmbët.

Hëngri e hëngrëm grushte, përplas nofullat, çelësat ia vodhëm.

 

(Atëhere jetoja të njëzetat unë. S’e doja

shkollën, më rrëmbeu rruga… )

 

Do prisnim një natë qameti e do shkonim

prapë tek banka. As vet s’e dinim pse do

shkonim. Zakon hajduti. Brava do ishte tjetër. Do shkonim atje. Na duhej një kafshatë bukë për të jetuar.Do lypnim ndonjë qindarkë nga njerëzit që hynin e dilnin nga porta e madhe rrëshqitëse e bankës në ora 8 të mëngjesit.

 

Shkuam njëdizaj… Njerëzit, në bankë, hynin

me çanta, me qese, me-e-e- (m’u mbajt goja,) por dilnin nga banka me duar bosh duke rrëshqitur (???!!!) sa na afroheshin.

Çudi e madhe.! I nxirrnin të hollat nga ndonjë portë tjetër?

 

U përmenda. Më doli gjithë gjumi. Sikur m’i

shkundi edhe veshët.

I gropose, o dreq nate ? – më pyeti buzua.

– Po, jo, po – iu gjegja përçart. Tani, ne sikur

s’merrnim frymë. Frymë merrte përçartja jonë.

 

A i vërvita atë natë a më ranë tek këmbët

çelësat s’e mbaj mend. U pëshjellova keq

me veten. Groposa çelësa, groposa lepur,

(njeri asnjëherë), nuk mbaj mend asgjë.

Ne, lypësat s’para të vrasim, tek e shumta

të grabisim. Ne, hajdutët, tani u bëmë

lypësa. Lypësa jemi, hajdutë të vegjël.

 

…Sot e përdita e përnatë sa herë i afrohem

bankës tek rruga e portit në hapa më bëhet

sikur tringëllijnë çelësa. Mund të ishin edhe

pranga, mos o Zot, po ta kishim vrarë atë

natë rojen. Po prangat vihen në duar.

Unë vet i prangos ndonjëherë duart,

nuk i prangos, i çpoj me pirunj.

 

– Ku do dalim të lypim nesër ?

Nesër është nesër, por çdo

hamë sonte ?- sikur më tha

buzëthati, buzëtrashi

e buzëholli njëherazi.

 

Ju çdo lypni, o njerëz.?

Ne përditë e përnatë

ia lypim e ia hypim

njeri – tjetrit.

Viron KONA dhe Fran GJOKA

   

Kush është Viron Kona?

Viron Kona ka lindur më 24 qershor 1950 në qytetin e Vlorës. Është diplomuar në Universitetin e Tiranës, dega Gjuhë – Letërsi. Ka punuar në sektorin administrativ të edukimit dhe arsimimit deri në nivelet e larta, mësues dhe drejtor në disa shkolla 9-vjeçare dhe gjimnaze të kryeqytetit (Tiranë). Më pas, redaktor në gazetën “Mësuesi” dhe specialist në Ministrinë e Arsimit dhe Shkencës së Republikës së Shqipërisë derisa doli në pension. Është anëtar i Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve shqiptarë të Suedisë, anëtar i Këshillit Kombëtar të Librit. Deri më sot ka botuar rreth 60 vëllime me tregime, novela e romane për fëmijë dhe për të rritur. Viron Kona është fitues i 8 çmimeve në gjininë e tregimit dhe të novelës. Fitues i çmimit UNICEF, për librin më të mirë për fëmijë 2006 “Eh, more Bubulino!”, si dhe fitues i çmimit “Penda e Artë e Migjenit”(Festivali Internacional i Poezisë, Borås, Suedi, 2021).  Dy vëllimet e para të librit “Eh, more Bubulino!” janë përkthyer në një vëllim të vetëm në Suedi (Men kära Bubulino!). Disa nga tregimet janë botuar edhe në anglisht, frëngjisht e suedisht. Viron Konës dhe veprimtarisë së tij krijuese i janë kushtuar librat: “Blerimi i një fushe me krijime të bukura”,  “Parnasi sheh me bisht të syrit”, “Kur librin e shkruan zemra”.

–Z. Viron kemi kohë që s`kemi biseduar, po shkruan, si ndihesh tani që po i kalon 75 vjeç?

-Ndihem mirë kur shkruaj dhe lexoj. Herë – herë shohë emisione në TV, lajme dhe filma, bëj pazarin duke e përshkuar tregun nga fillimi në fund, me qëllim që të gjej produkte me çmime sa më të arsyeshme, pastaj shëtisë, dalë dhe me shokë e ish-kolegë për të pirë ndonjë kafe, angazhohem me mbesën dhe nipin…Gëzimin më të madh e ndiej kur mbesa dhe nipi, teksa më shohin nga larg, vijnë me vrap drejt meje dhe më hedhin duart në qafë, duke më thirrur: gjysh, o gjysh! Gëzimi im në ato çaste është pa kufi!

-Të tremb plakja?

-Plakja? Thuhet që “plakja është fëmijëri e dytë”, kjo më jep shpresë, por dhe më bën të punoj dhe të krijoj më shumë. S`kam kohë të humbas, ndaj jam gjithnjë i zënë.

-Meqenëse flasim për plakje, ç ‘është plakja për ty?

-Thuhet që “Rinia rron me ëndrra, pleqëria rron me kujtime.” Dua apo s`dua, me këtë mendim pajtohem edhe unë. Ndonëse tregohem kokëfortë dhe s`dua ta pranojë plakjen, s`ndryshoj dot asgjë, ndërkohë që llojshmëria dhe sasia e ilaçeve shtohet, c`est la vie (fr. kjo është jeta!).

-Ke ndonjë peng nga e kaluara?

-E kush nuk ka pengje, por meqenëse “fjala e thënë, shigjeta e nisur dhe e kaluara nuk kthehen më mbrapsht”, vazhdoj ecjen, pleqëria dhe përvoja janë një busull e mirë.

-Me përvojën e moshës që ke, çfarë vlerëson më shumë?

-Atë që më kanë mësuar prindërit, sjelljen e mirë, ndershmërinë dhe sinqeritetin.

-Të kanë vlejtur këto në jetën tënde?

-Them se, po. E bëj gjumin të qetë.

-Ke shkruar afro 60 libra, sidomos për fëmijë dhe të rritur, tregime, novela, romane, epigrame, poezi, madje edhe shumë artikuj kulturorë e studimorë, si dhe parathënie librash artistikë. Vijon të shkruash ende me ritmin e mëparshëm?

-Po, shkruaj shumë, por nuk ngutem të botoj. E shohë disa herë librin që sapo kam përfunduar së shkruari, mendoj gjatë rreth tij, pastaj  ua japë edhe miqve për ta lexuar. Pyes veten:-Çfarë kam shkruar? Ky libër, ka aq vlerë sa ta botojë? Pas kësaj pyetjeje që i bëj vetes e lë për disa kohë librin në pritje. -Prit, prit edhe ca! – sikur i them, por pas ca kohësh e rimarr përsëri në duar, si të dua t`i  peshoj vlerën e vërtetë…

-Duket që s’kënaqesh kollaj me atë që ke shkruar?

-Herë jam i kënaqur, herë jo. Brenda vetes s`ndihem shumë i sigurt, sepse lexuesi kërkon libra të mirë. Më vjen shpesh herë ndërmend thënia e shkrimtarit francez Julis Renard, i cili thotë: “Të mos jesh kurrë i kënaqur, ky është arti”, ndërkaq, më shoqëron e më rreh si çekiç në kokë edhe thënia e Beniamin Franklin, i cili sikur na paralajmëron: “Ose shkruaj diçka me vlerë për t`u lexuar, ose bëj diçka më me vlerë se të shkruarit!”

-Janë këto kërkesa të tua për perfeksion?

-Perfeksion s`besoj se ka, por janë kërkesa ndaj vetes. E di se lexuesi s`të fal nëse shkruan keq, por edhe unë s`ia fal vetes një botim të keq, sepse nuk kam më kohë ta ndreq. Libri, po u botua shpërndahet te njerëzit, ashtu siç era shpërndan farat e bimëve. Rezistojnë dhe mbijnë ato fara që janë të shëndetshme, të tjerat treten, humbasin… Jam i mendimit se të shkruash mirë dhe në mënyrë origjinale, është respekt për veten dhe për lexuesin. Sidomos lexuesi i vogël, atë që s`e pëlqen që në faqen e parë, e hedh përtej dhe vrapon te lojërat apo te celulari…Sidomos sot, kur fëmija parapëlqen më shumë celularin se librin.

–Celularin e shikon si konkurrencë, ke xhelozi ndaj tij?

-Jo, e shoh si zhvillim. Kohët ndryshojnë përherë, nuk na pyesin, ato vërshojnë si dallgët në det, si erërat në natyrë, si lëvizjet e tokës, të yjeve, planetëve… Koha nuk ndalet, ajo është sa e çmuar, aq edhe e pamëshirshme. Nëse ti nuk vrapon bashkë me të, ajo të lë pas.

-Kam dëgjuar shumë njerëz, madje edhe mësues që ankohen për një përdorimi të tepruar të celularit nga fëmijët, ti çfarë mendimi ke?

-Mendoj se celulari dhe interneti janë zhvillime të reja që kanë ngjitur tek të gjithë njerëzit, sidomos te fëmijët dhe te brezi i ri. Ata duhen shumë për vlerat e tyre. Kjo dashuri do të  zgjasë derisa të dalë diçka e re dhe më e fuqishme. Ajo që mua më shqetëson, është se, përdorimi i tepruar i celularit, errëson marrëdhënien e njerëzve me librin. Sot s`mund ta kuptosh dot një të ri pa celular, ndërkohë, as që duhet të guxosh t`ia heqësh nga dora celularin një fëmije!

-Më konkretisht, ç `doni të thoni?

-Ja po jua konkretizoj. Prindi pyet fëmijën:-Sa bëjnë 19 dhe 19 ?

-Prit, o ba sa ta shoh përgjigjen në celular. -Babai i thotë:

-Nëse nuk e ke me vete celularin, si do të më përgjigjesh?

Ose, mësuesi jep pyetjet e testit, teksa nxënësi përpiqet fshehurazi të hap programin në celular, që ta gjej zgjidhjen të gatshme. Mësuesi e “kap mat” dhe i thotë:

-Nëse mbështetesh vetëm tek celulari dhe nuk e ke atë, atëherë t`i je mbetës, apo jo?

-Po, pa celular jam mbetës, – përgjigjet studenti.

Ndërkaq, shohim  fëmijë dhe të rinj, që edhe duke udhëtuar me biçikletë, monopate dhe motorë, flasin në celularë, po kështu dhe shoferët dhe, ngaqë nuk shohin rrugën, krijojnë aksidente, deri edhe shumë të rënda.

Në shtëpi, prindërit pyesin fëmijën:

-Si shkove sot me mësime?

-Mirë! – i përgjigjet thotë ai dhe ulë kokën e përqendrohet me orë të tëra te celulari. Celulari i ka pushtuar të gjithë: fëmijë, të rinj, por dhe të rritur. Pyet po deshe fëmijë apo të rinjtë se ku ndodhet libraria? Ku ndodhet biblioteka? Vetëm pak prej tyre mund ta dinë. Ata dinë saktësisht të gjithë dyqanet e celularëve të qytetit, dinë kafenetë, kioskat e sufllaqeve e sandviçëve apo të pijeve energjike, janë gati të flasin me orë të  tëra për markat e celularëve, për shijet e sandviçëve, flasin me shumë kompetencë për tipat e makinave moderne, motorët, monopatet etj. etj. -S`ka asgjë të keqe që dinë apo  flasin për të gjitha këto, e keqja është gjetkë, sepse ata flasin fare pak, ose aspak për librat (ata lexojnë pak ose s’lexojnë fare libra).

-Si mund të përmirësohet ky raport mes librit dhe celularit? Në ç ‘mënyrë libri duhet të zërë vendin që i takon?

-Sigurisht, nuk mund t`i mohohen vlerat celularit, por ama edhe librit nuk duhet t`i humbasin vlerat. Librit i duhet dhënë gjithnjë vend i duhur, sepse ai është përhapësi më i madh i dijeve njerëzore, që kur është krijuar njerëzimi…S`ka ndonjë recetë, por them se librat  duhet të zënë më shumë vend edhe në mënyrë figurative. Librat ne sot i shohë më shumë në disa kioska të vjetra dhe të mbyllura me kyçe të mëdhenj, të zhubrosur nga lagështira, ndërkaq disa kioska që ishin librari, janë shndërruar në qebaptore dhe kafene… Mjaft libra të përdorur, por edhe të rinj, i shohim më shpesh në trotuare, duke pritur të blihen nga kalimtarë që kalojnë indiferentë ndaj tyre, ose i shohim si sixhade muri në disa lokale dhe kafene…Shohim shumë postera në bulevarde e rrugë, ato çfarë nuk reklamojnë, por ndonëse edhe Shqipëria ka shkrimtarë të mëdhenj, nuk shohim të afishohet ndonjë libër i tyre në ato postera, ndërkohë që disa buste shkrimtarësh zënë pluhur apo shkarraviten e nxihen dhe s`ka kujdes për t`i mirëmbajtur…Them se përveç posterave e reklamave për çokollatat e sufllaqet, për modën, për qentë dhe macet, mund të vihet, për shembull edhe ndonjë pikturë e një fëmije duke lexuar një libër. Një pikturë e tillë do t`u thoshte fëmijëve: “Mos e braktisni librin!”… Edhe shteti apo bashkitë, ndër ndërtesat publike, duhet te çelin edhe librari që të tërheqin vëmendjen. Sidomos shkolla ka rol të madh në nxitjen e dashurisë për librin. Ato duhet të thërresin më shumë botues dhe shkrimtarë, të organizojnë biseda dhe takime sa më të larmishme dhe tërheqëse, të japin stimuj për lexuesit e librit, të organizojnë konkurse, panaire apo festivale brenda shkollave. Por, çfarë nuk blejnë fëmijët pranë shkollave, më së shumti sufllaqe e sandviçë, teksa prindërit ankohen se fëmijët po u bëhen obezë! Mbaj mend tek hyrja e një shkolle, një shitës shiste fara luledielli, e sillte kazanin e mbushur plot e përplot me fara në mëngjes dhe, kur mbaronte mësimi kazani ishte boshatisur, nxënësit përtypnin gjithë ditën fara luledielli…në vend që të “përtypin” libra. Kur flet me fëmijë dhe të rinj për vlerat e librit, ata të thonë: “E po, në kohën tuaj s`kishte celular dhe internet!”. Në të vërtetë zhvillimi dhe ndryshimi janë ritmi i jetës, na përfshinë të gjithëve. Edhe ne të moshuarit kemi kënaqësi të përdorim celularin dhe internetin, por, gjithsesi, librin nuk e braktisim. Jo se jemi mësuar me librin, por kemi kuptuar dhe përjetuar  vlerat e tij. Xhek Londoni thoshte: “Nëse ju nuk do të gjeni kohë të lexoni, atëherë dhe bota nuk do të gjej kohë t`ju dëgjojë!”

-Cilat mendon se janë disa nga vlerat e librit?

-Kur lexon një libër të mirë, ndihesh i përfshirë shpirtërisht në subjektin e tij, në episodet, ngjarjet dhe personazhet; emocionohesh dhe përjeton jetën dhe fatin e personazheve, nxjerr mësime që të vlejnë për jetën dhe përditshmërinë… “Dikur lexova një libër dhe e gjithë jeta ime ndryshoi”,-thotë nobelisti Orhan Pamuk. Libri shkathtëson më shumë mendjen, nxit më shumë kureshtjen e, sidomos  nxit imagjinatën e zgjon trurin dhe e vë atë në punë. Le të kujtojmë sesa nxitje e frymëzim na ka dhuruar leximi i librave të Zhyl Vernit: “20 mijë lega nën det”, “Pesë javë me balonë”, “Rreth botës për 80 ditë”, “Nga Toka në Hënë”; libri i Selma Lagerlof “Udhëtimi i mrekullueshëm i Nils Olgersonit”, libri “Pinoku” i Karlo Kolodit, libri ”Pipi Çorapegjata” e Astrid Lindgrenit…Por, edhe “Udhëtimet e Guliverit” i Xhonatan Suift, libri “Robinson Kruzo” i Daniel Defo, libri ”Shëtitje në Kozmos”, i shkruar nga Alqi Kristo…Janë dhe qindra libra të tjerë, që nxitin imagjinatën, apo qindra të tjerë me vlera të gjithanshme, që do të na pasuronin mendjen, shpirtin dhe jetën tonë. S`po më rrihet pa cituar këtu edhe thënien e shkrimtarit Emerson, i quajtur ndryshe “babai i letërsisë amerikane”, ai thoshte: “Leximi i një libri ka qenë shpeshherë përcaktues i fatit të një njeriu”.

-Ju keni shkuar shpesh herë në Suedi, cila ka qenë arsyeja?

-Po, kam qenë i ftuar disa herë në Suedi. Së pari sepse atje janë përkthyer dy vëllime të librit tim për fëmijë “Eh, more Bubulino!”, fitues i çmimit UNICEF dhe i Panairit të Librit në Shqipëri ( 2006). Ky libër u përkthye në gjuhën suedeze dhe, në vitin 2011 u ftova për përurimin e tij në një mbrëmje, mund të them madhështore, të organizuar nga shkolla suedeze “Fjardingskolan” e qytetit Boras, që drejtohej nga Per Kettisen, si dhe nga Qendra Kulturore Shqiptare “Migjeni”, Boras, Suedi, që drejtohet prej vitesh dhe suksesshëm nga poeti dhe përkthyesi i njohur shqiptaro-suedez, Sokol Demaku. Më pas u ftova në 5 – vjetorin e revistës dhe radios “Dituria” (2012), si dhe për përurimin e librit tim “Zonja nga Borasi”, (2013), një libër me tregime me motive suedeze dhe shqiptare.

Në vazhdim, jam ftuar në Festivalin Internacional të Poezisë, në vitin 2017, kurse në Festivalin Internacional të Poezisë së qytetit Boras, në vitin 2021 kam fituar çmimin Penda e Artë e Migjenit- Migjenis guld pena. Në vitin 2023 jam ftuar  nga Shoqata e Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptarë të Suedisë “Papa Klementi XI Albani, ku jam edhe anëtar nderi, me rastin e 500 – Vjetorit Jubilar të Mbretërisë së Suedisë dhe 15-Vjetorit të Pavarësisë së Republikës së Kosovës (2008 – 2023), së bashku me kryetarin e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, akademik z. Skënder Gjinushi.

Punimet e asaj Akademia shkencore u zhvilluan në qytetin Ängelholm. Aty, bashkë edhe me të tjerë,  më kanë nderuar me çmimin “Anna Lindh”. Asaj veprimtarie dhe vizitave në disa qytete suedeze dhe daneze i kam kushtuar librin “Miku i mirë në ditë të vështirë.”

-Mund të na thoni diçka se si veprohet me librin në Suedi?

-Libri është shumë i preferuar në Suedi dhe ka një vend të veçantë. Do t`ju them shkurt vetëm tri, gjëra që më kanë mbetur më shumë në mendje:

Së pari në bibliotekat suedeze, që gjenden kudo deri dhe në skajet më të largëta, qytetarët i çojnë fëmijët në biblioteka që në moshë shumë të vogël, madje edhe në karroca. Prindër e fëmijë vizitojnë pavijonin e librave për fëmijë, që kryesisht janë edhe me ilustrime të bukura me ngjyra. Qëllimi është që fëmijët, edhe fare të vegjël, ndonëse ende  s`kanë mësuar të lexojnë, të ambientohen dhe të rriten me praninë e librit, ata i tërheq pamja e librit, ngjyrat, fëshfëritja e fletëve, ai mjedis bëhet pjesë e vëmendjes dhe kureshtjes së tyre, pra  fëmijët rriten edhe me shoqërinë e librit.

Së dyti, në Suedi e ndjehet kudo prania e librit. Edhe kur shkon për një udhëtim brenda qytetit apo nga njëri qytet në tjetrin, në stacionet e autobusëve, të trenave apo dhe në aeroporte gjenden rafte me libra, ku shkruhet: ”Merre, lexoje dhe lëre përsëri në stacionin ku do të zbresësh”. Gjithandej, sheh që, gjatë udhëtimit njerëzit janë me libra në duar dhe duke lexuar. Sjellim ndërmend se, Suedia dhe vendet nordike, që janë kaq shumë të dashuruar me librin, janë edhe ndër vendet më të zhvilluara të planetit.

Së treti: në qytetin Vimmerby, vendlindja e shkrimtares së madhe suedeze Astrid Lindgren, është ndërtuar qyteti i “Astrid Lindgrenit”, ku ekspozohen librat e saj dhe personazhet e tyre. Qyteti ka ndërtesa të vogla, mjedise tërheqëse dhe të këndshme, në formën që zhvillohen ngjarjet në librat e shkrimtares, atje gjen detaje dhe sende të personazheve, siç ajo i përshkruan në libër, njihesh me karakteristika të tyre; atje takon për shembull Pipi Çorapegjatën, gjen dy policët – personazhe të librit…; atje është sajuar një liqen ku ndodhet anija e babait të Pipit, me të cilin ajo “shëtiste” botën, sheh shtëpinë dhe sendet personale të  Pipit, sheh kalin e saj dhe Pipin duke kalëruar, etj. etj. dhe, s`është pak, por një “qytet” i tërë, ku shkojnë vizitorë, sidomos fëmijë nga e gjithë bota.

 

-Meqenëse ke jetuar thuajse në mënyrë të barabartë në të dy sistemet në Shqipëri, në atë monist dhe në atë demokratik, çfarë mendon se ka përparësi demokracia në Shqipëri?

-Më pëlqen shumë liria në të gjitha aspektet, por veçanërisht liria e shprehjes së mendimit, e shkrimit dhe e botimit; liria për ta thënë fjalën dhe mendimin pa censurë apo autocensurë.  Më pëlqen që ka shumëllojshmëri dhe me bollëk produkte ushqimore, industriale, veshjesh, mallrash…, atë që ke në botë e gjen edhe këtu. Më pëlqen që nuk jetojmë më si robotë të komanduar, të edukuar të mendojmë njëlloj dhe si ndihmës të partisë. Më pëlqen që s`jemi të detyruar të shkojmë në mbledhje partie, më pëlqen shumë hapja me botën, më pëlqen që s`ka më luftë klasash, më pëlqen shumë liria e lëvizjes si qytetarë të botës së lirë, sidomos liria për të parë me sy dhe për të prekur Prishtinën, Shkupin, Ulqinin, Janinën, Athinën, Romën, Stambollin, Nju Jorkun, Parisin…, më pëlqen dhe më tërheq liria për të eksploruar vende dhe për të njohur popuj dhe natyrën e “shtëpisë sonë të njerëzimit”, më tërheq gjithçka në këtë botë, madje personazhi im më i dashur, Bubulinoja, ka shprehur dëshirën të jetë i pari njeri që do të shkojë në planetin Mars. Pra më pëlqen që, shkojmë ku të duam, sigurisht  nëse kemi…para…

-Çfarë je duke shkruar për fëmijët?

-Zakonisht ato janë “sekret” i shkrimtarit, por gjithsesi po ju tregoj diçka. Kam  mbaruar librat “Cinxoja”, “Çuditë e Bubulinos”, “Kolipoçi shkon urgjent në bashki”, kurse për të rritur kam një vëllim me tregime dhe një libër me poezi. I shohë ato herë pas here dhe, më në fund sikur më është mbushur mendja që t`i dërgojë për botim, sigurisht një e nga një…

-Po shohë se në librat për fëmijë, krahas Bubulinos me shokë, krahas Dardit, papagallit Çate, Cinxos, ke krijuar edhe Kolipoçin, kështu?

-Po, mes tyre është edhe Kolipoçi, i cili njihet nga lexuesi i  vogël si “Ngrënësi i famshëm i qershive”.

-Cila është përmbajtja e këtij libri të ri?

-Padashur t`i heq kërshërinë lexuesit të vogël, libri “Kolipoçi shkon urgjent në bashki” bën fjalë për pakënaqësinë dhe ankesat e fëmijëve të një lagjeje, ndaj një kompanie ndërtimi me emrin “Qiellorja”. Ajo u ka zënë fëmijëve fushën e futbollit dhe planifikon të ngrejë te fusha e tyre një qiellgërvishtës.  Fëmijët kanë shkruar dhjetëra letra me ankesa dhe kanë ngarkuar Kolipoçin që t`i çojë ato te kryetari i bashkisë…Libri përshkruan pengesat dhe vështirësitë që përjeton Kolipoçi për të shkuar gjer te kryetari i bashkisë, duke filluar nga vështirësia e hyrjes në bashki, sorollatjet në katet dhe në zyrat e saj, bisedat dhe debatet e tij me nëpunës burokratë të bashkisë që e pengojnë të shkojë te zyra e kryetarit… Libri është “qesh e ngjesh”, lexuesi i vogël argëtohet me situatat e papritura që përjeton Kolipoçi, derisa shkon te kryetari i bashkisë, pastaj…

–Duke qenë se jeni shkrimtarë që keni lëvruar shumë letërsinë për fëmijë, çfarë këshillash do t`u jepje prindërve për edukimin e fëmijëve?

-Prindërit duhet të tregohen të durueshëm dhe të vëmendshëm ndaj fëmijëve, t`u ofrojnë atyre sa më shumë dashuri e ngrohtësi. Ndërkaq fëmijët duhen edukuar pa i paragjykuar, që ata të ndihen të çiltër përpara prindit, t`i rrëfejnë nënës apo babait gjithçka, të mos druhen, t`u thonë edhe kur marrin një notë negative, edhe kur bëjnë ndonjë gabim etj. Të mos harrojmë se fëmijët sot jetojnë nën presion: të rrugës, të drogës, të krimit, të prostitucionit dhe të shumë veseve të tjera, ata janë krejt të zbuluar, si një fidan i brishtë që rrihet nga stuhia, nga të nxehtit dhe nga ngricat. Platoni, ndër filozofët më të mëdhenj të antikitetit këshillonte: “Dy gjëra duhen shmangun në edukimin e fëmijëve: ashpërsia e tepruar dhe butësia e tepruar”. Fëmijët janë të ndjeshëm dhe delikatë, ndaj duhet të trajtohen njëlloj, nuk duhet të diferencohen, sepse, fëmija më i rritur krijon bindjen se prindërit duan më shumë më të voglin. Për fëmijët, prindërit janë zoti, prandaj atyre u copëtohet zemra kur  shikojnë prindërit që grinden  mes tyre, bëjnë sherre dhe i ngrenë zërin dhe fyejnë rëndë njëri – tjetrit, apo kur edhe fëmijëve u drejtohen me ashpërsi dhe duke përdorur dhunë. Në këtë mjedis, pra atje ku ka shere pa fund dhe britma, nuk ka edukatë. Prindërit duhet të kuptojnë se fëmija është pasqyrë e tyre. Ai mëson më shumë nga veprimet e prindërve, sesa nga fjalët dhe këshillat e tyre. Nëse prindi është dembel, është i dhënë pas pijes, pas lojërave, merret me thashetheme, përdor fjalor rruge, është i dhunshëm etj. edhe fëmija atë do të  imitojë. Në rast se prindi i thotë fëmijës  “lexo libra!” dhe vet nuk  lexon asgjë, kurse në shtëpi s`gjen asnjë libër, atëherë edhe fëmija do të jetë indiferentë ndaj librit…

-Jeni i mendimit se rruga e edukimit të një fëmije është e vështirë?

-Po, është e vështirë, por jo e pamundur. Pyesni veten një çast, kur ishit të vegjël, si do të donin të silleshin prindërit apo të tjerët me ju? Psikologjia dhe pedagogjia na mëson: “Fjala e mirë është si çelësi që hap dyert e zemrave të të tjerëve”. Fjala e butë e qetëson njeriun dhe e afron me të tjerët. Fjala e rëndë e dëshpëron dhe e largon. Them se prindërit duhet të shqetësohen kur i shohin fëmijët të mërzitur, të trishtuar deri edhe të dëshpëruar, të heshtur, fjalëpakë, pa oreks, që rrinë të mbyllur në vetvete. Atyre diçka u ka ndodhur, ose kanë marrë nota të këqija dhe kanë frikë t`ua tregojnë prindërve, ose dikush i ka bulëzuar apo kërcënuar, ose padashur kanë rënë në kthetrat e mashtruesve dhe kanë “provuar” “pak” drogë, pije alkoolike, etj. Pra ka një shkak që duhet zbuluar me kujdes, jo me britma, as duke i kërcënuar e frikësuar, se frika u krijon stres, por  me kujdes e komunikim të ngrohtë. Kur lulja  thahet, duhet t`i hedhësh uji, ta plehërosh, ta nxjerrësh në ajër të pastër, pra t`i shërbesh që ajo të marrë veten, ndryshe ajo thahet krejt. Kështu edhe me njeriun e, veçanërisht me fëmijën. Vë re se u flasim fëmijëve për të këqijat e armëve të zjarrit, por si dhurata dhe lodra për Vitin e Ri apo për ditëlindje u blejmë lodra- pistoletë, lodra- automatikë, fishekzjarrë shpërthyese…Tek e fundi, kush  do t`i zgjidhë  shqetësimet, gabimet apo problemet që ka fëmija? Në radhë të parë prindërit e tij, apo jo? Sigurisht edhe shkolla e shoqëria, por po flasim për prindërit.  Ata ta edukojnë bijën apo birin e tyre të shtrenjtë që të rritet i drejtë, i sigurt, i ditur dhe i shëndetshëm.

-Po mësuesit ç farë mund të bëjnë për edukimin e fëmijëve?

– Fëmijët dhe të rinjtë janë pasqyra të prindërve, të shoqërisë, por edhe  të shkollës. Thuhet se ata janë si letër e bardhë, ku mund të shkruash edhe gjëra të mira edhe të liga, unë do ta bëja krahasimin edhe me tokën, duke kërkuar ndihmën e Anaksagorës, filozof i antikitetit, i cili thoshte se “edhe toka më pjellore, po të mos punohet, prodhon ferrat më të egra”, por mund të thoshim edhe se, bujku i mirë, edhe tokën shterp e bën pjellore dhe të begatë. Dhe, këtu, roli i mësuesve për fëmijët është vendimtar, ata mund të bëjnë shumë, e kanë edhe përgatitjen e duhur, por edhe e kanë detyrë, sepse edhe paguhen për dhënien e dijeve dhe edukimin. Mësuesit duhet të angazhoheshin më shumë për nxitjen te fëmijët të ideve, dëshirave, pasioneve dhe ëndrrave për jetën, për zhvillimet, shkencat, kulturën, artin etj. T`i ndihmojnë që fëmijët të gjejnë vetveten, të paraqesin idetë, ambiciet, mendimet që u lindin në kokë, ashtu siç i ndjejnë dhe siç e kuptojnë ata jetën. Mësuesit mund t`i ndihmojnë fëmijët dhe të rinjtë që, jo vetëm të hedhin në letër dhe të botojnë pjesë në prozë apo vargjet e tyre poetike, por edhe të provojnë, të konkurrojnë, të tregojnë talentin, t`u ngjallet besimi se edhe ata mund të bëhen shkrimtarë, muzikantë, piktorë, skulptorë, arkitektë, tregtarë, biznesmenë, mësues, politikanë, profesorë, akademikë, historianë, gjeografë… Them se mësuesi i letërsisë, për shembull, t`u mbledh krijimet nxënësve, siç mblidhen nga kopshti lulet e bukura dhe të freskëta dhe të kujdeset që ato të botohen, ai t`i mësojnë fëmijët sesi ato krijime t`i bëjnë të botueshme, mësuesi të vlerësojë me objektivitet arritjet e nxënësve në matematikë, në dituri, në kimi, letërsi e fizikë, mësuesi të kujdeset që talenti i fëmijëve të zhvillohet përherë e më shumë, është mësuesi që ua bënë atyre më të lehta gjërat e vështira, që fëmijët të motivojnë sa më mirë vetveten,  t`u ngjallen shpresat dhe besimi se jeta është e bukur, por për ta jetuar atë, duhet punuar e luftuar vazhdimisht, duhet guxuar…

-Nuk do të pushosh asnjëherë së shkruari?

-Pushimi më i mirë është kur punoj dhe shkruaj, sepse edhe mendimi është më i pjekur dhe përvojat janë më të shumta, detyrimisht dhe përfundimet janë më të sakta. Duke qenë se talenti në radhë të parë është dashuria për punën, them se edhe në këtë moshë mund të  shkruaj gjëra të bukura, madje në mënyre figurative do të thosha: “Melodi të mira mund  të luhen edhe me një violinë të vjetër”.

-Faleminderit dhe suksese të tjera!

                          

 

Në atë klinikë të huaj ai u prit ngrohtë dhe, ajo që ishte më kryesorja, nga personeli mjekësor u trajtua me seriozitet dhe me përkushtim të plotë. Gjithçka kishte përfunduar me ndërhyrjen kirurgjikale, e cila doli e suksesshme dhe pa probleme të mëtejshme. Gjatë kohës së qëndrimit thuajse tre mujorë, ai kishte arritur të mësonte të fliste e të merrej vesh në gjuhën e atij vendi. Fillimisht, “mësuesja” më e mirë kishte qenë nevoja për të komunikuar, për të kërkuar diçka apo për të pyetur, kurse më pas kishte qenë edhe një fjalor i mirë, që përmbante dialogë, fjalë e shprehje të përdorimit të përditshëm…

Herë – herë ai mendonte se nuk do të ishte keq  sikur pas një kohe të vinte përsëri në këtë shtet për të jetuar e punuar. Nga profesioni ishte  agronom dhe, me sa kishte dëgjuar ata kishin nevojë për specialistë të asaj fushe. Por pa kaluar pak çaste e kundërshtonte atë mendim apo dëshirë, “më mirë më pak dhe në vendin tim”, – thoshte me vete, duke kujtuar  njëherazi edhe proverbin e njohur të popullit: “Guri i rëndë peshon në vendin e vet”.  

Këto mendime vërtiteshin në mendjen e tij teksa shëtiste në bulevardin kryesor të atij qyteti të madh. Ishte dita e fundit e qëndrimit dhe, me pak para, që i kishte hequr mënjanë pak e nga pak, ai donte të blinte ndonjë dhuratë për familjarët e tij, bashkëshortes ndonjë varëse të thjeshtë, vajzës tre vjeçe ndonjë kukull të lezetshme, kurse dy djemve shtatë dhe nëntë vjeç, që kishin qejf futbollin, secilit nga një bluzë apo kostum sportiv. Bëri buzën në gaz kur përfytyroj gëzimin e tyre kur të takoheshin e pastaj kur t`u jepte dhuratat. “Ndërkohë, edhe shëtis, edhe shikoj për ndonjë dyqan që shet me çmime të arsyeshme”, – tha me vete.

Në krahun e djathtë të bulevardit, që llamburiste nga reklamat dhe dritat e shumta, iu shfaq një rrugë dytësore, edhe ajo ndriste nga reklamat shumëngjyrëshe. U fut në atë rrugë dhe nisi të ecte mes vezullimit të dritave. Kalonte në krah të dyqaneve të pafundme industriale e ushqimore, restoranteve e bareve, farmacive…dyqaneve kozmetikë, atyre të veshjeve, të mobilieve, të lodrave për fëmijë…” Kjo duket që është zonë e shtrenjtë”, – thoshte me vete dhe vijonte më tej. Ja, përball iu shfaq një rrugicë më e ngushtë, që ishte më shumë si një shëtitore me lule e drurë të shumëllojshëm në të dy anët. Aty frynte një fllad i freskët, që mbushte ajrin me aromën e gjineshtrave që, me sa dukej rriteshin të dendura në faqen e një kodre përballë. Nga profesioni e dinte se gjineshtra, veçanërisht gjineshtra e Spanjës, ose gjineshtra me aromë, në muajin maj përhapte një aromë kundërmuese…Si për çudi dritat e rrugicës sa vinin e zbeheshin. Dukej që disa llamba ishin thyer apo djegur. “Eh, fëmijët e përkëdhelur, me siguri ata i kanë thyer!” – tha me vete. Gjatë atyre tre muajve nuk kishte dëgjuar për vjedhje e krime në atë qytet, ndryshe nga vendi i tij, ku spikerët i çelnin emisionet me lajme vrasjesh, vjedhjesh, krimesh, zjarre-vënie të qëllimshme, ndjekje kriminelësh nga policia, shumica e të cilave përfundonin me: “krimineli u zhduk në drejtim të paditur!” Aq shumë përsëriteshin në stacionet televizive  ato lajme dhe pamje të zymta e ndjellakeqe, saqë krijohej padrejtësisht mendimi, sikur në vendin e tij, vetëm krime bëheshin…

Vijoi rrugën, por ajo sa vinte e errësohej më shumë, madje vuri re se në atë rrugë thuajse nuk kishte lëvizje, kurse fundi i saj dukej krejt i errët…”Po unë, ku po shkoj?” – qortoi veten dhe bëri të kthehej.

E, pikërisht atëherë, pa dy hije të zeza që dolën me shpejtësi nga prapa një trungu të trashë dhe, ai, si pa kuptuar e ndjeu veten mes atyre dy hijeve. Ishin të dy të gjatë e trupmëdhenj dhe me fytyra të mbuluara me maska të zeza si nata. Nuk pati kohë të shmangej, sepse ndjeu  një tytë pistolete në qafë dhe një majë thikë të mprehtë, që po i depërtonte mes rrobave. Kishte rënë në një grackë hajdutësh.

-Oh, ju lutem, më lini në hallin tim! – mundi të thotë, por ndjeu se tyta e pistoletës iu ngjesh më  fortë pas qafe, kurse maja e mprehtë e thikës depërtoi më në brendësi të rrobave.

-Mos fol, por na i jep të gjitha paratë që ke me vete! Shpejt! – i foli ai që i mbante pistoletën pas kokës. Zëri i hajdutit ishte i ngjirur, teksa fryma i mbante një erë të rëndë qepe. Lëvizi pak kokën dhe vështrimi i ngeci te maskat e tyre të  zeza. Ja tek  u dukën sytë e grabitqarëve, që lëvrinin brenda zgavrave si larva kënetore. Ata donin para. Ata mendonin se ai kishte para. Doemos që do të kishte.  S`vjen tjetri nga ana e anës për t`u kuruar në një klinikë shëndetësore të huaj, pa një lekë në xhep! E pra, te shuma e parave të tij, ishte edhe pjesa e tyre! Hajde, shpejt, paratë!

-Ju lutem, sapo jam operuar. Sot dola të blej ndonjë dhuratë të vogël për familjarët e mi dhe nesër në mëngjes nisem për në atdheun tim. Ju lutem, nuk jam pasanik. Këtu, për t`u kuruar më ka dërguar shteti…

-Oh, oh, oh! Qenke i rëndësishëm ti! – ia bëri ai që i mbante fryma era qepë dhe vijoi egërsisht: -E di ti që ne  të mbajmë peng, nëse nuk na bindesh?

-Por, edhe po s’të mbajtëm peng, do të të bëjmë një operacion të dytë! – i tha duke u zgërdhirë ai që i mbante thikën ngjeshur pas cipës së barkut. – Dhe, ti e kupton, ne i bëjmë operacionet pa narkozë, kështu që luaj dhe nxirr paratë që ke me vete, të gjitha, pa fjalë, përndryshe do të zhveshim këtu dhe do të lëmë krejt lakuriq, si peshku në zall. Hajde, luaj…!

Ata nuk largoheshin pa i marrë paratë, madje mund të ndodhte edhe më e keqja, se, ja, ato çaste maja e thikës sikur po i shponte cipën e barkut, kurse tyta e pistoletës po ia bënte  qafën plagë…

Futi dorën në xhep, nxori portofolin dhe u përpoq të nxirrte paratë, por ai që i mbante pas qafe pistoletën ia  rrëmbeu portofolin.

-Ju lutem, kam pasaportën dhe dokumentet aty, ju lutem…!

Hajduti kërkoi  në portofol, nxori paratë dhe ia dha atij që kishte thikën. Dukej që ai ishte shefi.

-Ky qenka kripë fare, vetëm pesëqind e pesëdhjetë dollarë paska me vete! Eh, ç ‘natë tersi kjo e sotmja! – Nga zëri dukej  krejt i zhgënjyer.

-Qenka shqiptar! – i tha tjetri, duke i hedhur një vështrim të shpejtë dokumenteve, – Kam njohur disa nga këta, janë varfanjakë, “thes” i grisur, dhe s`di nga t`i kapësh…! Por, edhe me pesëqind e pesëdhjetë dollarë s`jemi fare pa gjë. Këta shqiptarët kanë një fjalë të urtë, “S`ke pulën, do hash sorrën!”, kështu që, sonte le të kënaqemi me sorrën! – tha ai që mbante paratë në dorë.

Përreth  s`shihej e s`dëgjohej këmbë njeriu. Shefi bisedoi diçka me hajdutin tjetër dhe ia kthehu dokumentet viktimës.

-Këto merri, nuk na duhen, por, meqenëse sapo ke dalë nga klinika, po të japim edhe një bakshish, ne i ndihmojmë të varfrit.

-Qenkeni si Robi Hudi! – u tha ai me ironi.

-Merre, or, merre këtë monedhë 50 dollarësh, kurse ironinë dhe përrallat me Robin Hudin tregojua kalamajve. Ne po t`i japim se po na vjen keq, – i tha hajduti dhe ndërkohë i kërkoi celularin.

-Shpejt, nxirre dhe na i jep!

-Me këtë celular unë do të flas me familjen, ata bëhen merak, ju lutem, ju lutem shumë, s`kam mënyrë tjetër komunikimi.

-Nxire celularin dhe lëri fjalët! – i bërtiti ai që i vinte fryma era qepë, duke vazhduar t`i mbante pistoletën pas koke, – Po s`na i dorëzove celularin, do të t`i marrim përsëri dokumentet dhe pasaportën, kështu që duket se do të të kushtoj shtrenjtë ai celular.

Deshi s`deshi ua dha edhe celularin. Ata e panë markën dhe qeshën me zhurmë.

-Ç`e do këtë celular, – i tha hajduti që i rrinte përballë. Pastaj, duke u zgërdhirë, e shkeli celularin me këpucë disa herë dhe e shkelmoi drejt një pellgu me ujë që ndodhej pak metra larg tyre.

-Tani, ik ! Nëse hap gojën dhe tregon, ne të gjejmë kudo që të futesh, kudo që të shkosh, s`ka vrimë miu që nuk e dimë! Hajt, vijo rrugën qetësisht sikur s’të ka ndodhur gjë! – Të dy hajdutët i ranë krahëve viktimës, gjoja sikur po përcillnin “një mik” që kishin takuar rastësisht.

Në pakë sekonda ata sikur i përpiu thellësia e natës.

-Po kjo, ç ‘ishte!? – tha ai me vete. Djersët po i thaheshin në trup, kurse po ndiente një dhimbje të mprehtë në cipën e hollë të barkut. Mori rrugën e kthimit drejt klinikës, teksa ndihej i zhgënjyer dhe i poshtëruar. Më mirë që nuk reagova fizikisht, – tha me vete, – përndryshe mund të më ndodhte më e keqja, për aq para, ata lloje  njerëzish mund të më vrisnin dhe pastaj ia mbathin në drejtim… të paditur! Dhe, atëherë, emri im, si i çdo viktime të mjerë, do të përfundonte në një lajm të shkurtër të ndonjë gazete, apo do të përmendej fare pak sekonda në ndonjë radio a televizion dhe…aq. -Eh! – psherëtiu. Ndjente  zemërim të thellë për atë fund krejt të  papritur, pas asaj gjithçka-je të mirë që i kishte dhënë ai vend i huaj, mjekët dhe ata njerëz miqësorë e bujarë që kishte njohur. Por zemërimin e kishte edhe me veten, “Ç’mu desh që u futa aq thellë në atë rrugicë pa krye? Doja të blija më lirë dhe më doli shumë më shtrenjtë. Jo vetëm që s`bleva dot dhuratat që doja për më të dashurit e mi, por edhe rrezikova jetën. Eh, s`ka pyll pa derra, jo! Edhe ky vend i zhvilluar, me njerëz aq humanë  e me bukuri të pasosura, paskësh “derrat” e tij! E pra, derra s`kishte vetëm në vendin nga vinte ai. Mbase ndryshimi ishte që mediat televizive të atij vendi mik nuk i përcillnin te shikuesit gjithë krimet që bëheshin. Mbase e bënin këtë për të mos krijuar pasiguri te turistët e shumtë, që venin e vinin si vizitorë në atë vend të begatë, mbase? Ato çaste, kushedi pse iu kujtua rrëfimi i një refugjati shqiptar, që kishte shkuar për të punuar në një nga vendet fqinje. Në televizionet e atij vendi fqinj, u fol shumë dhe shpesh për një bandë vjedhësish… “shqiptarë”. Te banorët e asaj zone u krijua një atmosferë e rëndë ankthi dhe frike, ndërkohë që policia u vu në ndjekje të asaj bande kriminale e famëkeqe. Aq e rëndë ishte atmosfera e frikës dhe e pasigurisë, saqë çdo refugjat shqiptar shikohej me dyshim, si të ishte pjesëtar i asaj bande të rrezikshme… Pas një jave, gjithçka u sqarua, banda u zbulua, veçse, ndër pjesëtarët e asaj bande s`kishte asnjë shqiptar. Atëherë në lajme u tha se, ata ishin “një grup adoleshentësh” të atij vendi, që, më shumë se nga mania dhe qëllimi për të vjedhur, ishin të ndikuar nga aventurat dhe filmat horror…

U përpoq ta largonte nga vetja atë ankth, ndërkohë që po i merreshin mendtë dhe po i erreshin sytë. U ulë te një stol druri dhe një copë herë ra në një gjendje përgjumjeje.. I bëhej se ndodhej  mes një gjeratoreje të turbullt lumi, e cila sikur e vërtiste sa andej-këndej, teksa hije të zeza venin e vinin përqark tij, zgërdhiheshin, tundnin thika dhe hanxharë në ajër dhe diçka  i kërkonin me britma të çjerra dhe ulërima… Halucinacionet e kishin përfshirë të tërin dhe ai s`po dilte dot nga ajo gjeratore…  Befas u përmend dhe, ashtu, mendje turbullt i mbeten sytë te vezullimi i pareshtur i dritave dhe reklamave… Sikur po qetësohej, po vinte në vete dhe po ndiente një si lehtësim: “E po, ata mund të më merrnin gjithçka, madje edhe jetën, por, ja, ata, vetëm më grabitën, dokumentet m`i lanë të paprekura, edhe 50 dollarë m`i lanë…  Pata fat, pata fat!, – përsëriste ai me vete, – ata nuk më lënduan, jo, nuk më lënduan, e keqja kaloi…” -Sado neveri, përbuzje dhe urrejtje që kishte për ata dy hajdutë, kushedi pse, brenda vetes po ndiente një si ndjenjë mëshire, ata s`po i dukeshin dhe aq të këqij, jo, se po të ishin aq të këqij…

I gjori njeri, përpiqej të gjente një ngushëllim sado të vogël për atë që sapo i kishte ndodhur, të lehtësonte sado pak veten nga poshtërimi, si të donte të shpëlante ndyrësinë që ata sapo i kishin hedhur përsipër! Në çast e përfshiu përsëri vala e urrejtjes dhe zemërimit: Çfarë, ai po tregonte anën e dobët të shpirtit të tij, po përpiqej të zbuste veprimin keqbërës të atyre dy vemjeve të pështira? Nga leximet, kushedi pse iu kujtuan fjalët e Krishtit për ata që po e kryqëzonin: “O Atë, fali se s’dinë ç `bëjnë!” – Pse, – tha ai me vete, – ata hajdutë, nuk e dinin se çfarë po bënin, kur mu vërsulën aq dhunshëm…? Sa njerëzve të tjerë paqësorë, ata mund t`u ishin vërsulur po aq dhunshëm, madje mund edhe t`u kishin marrë jetën? Ata i ishin futur një jete parazitare me vetëdije të plotë, duke imituar gjarpërinjtë helmues, që rrinë në heshtje e në përgjim dhe presin viktimat e radhës. A duhej të tregohej ai me shpirt aq të dobët ndaj tyre, vetëm sepse i hodhën si lëmoshë pak para, që edhe ato ishin nga paratë e tij? Jo, jo, ai s`duhej as t`i mëshironte dhe as t`i falte, ata doemos e meritonin ndëshkimin? “Të gjithë derrat, edhe andej, edhe këtej, një turi paskan!” – tha me vete ai,  duke u dhënë kështu fund lëkundjeve  dhe  nxitoi drejt rajonit më të afërt të policisë…

 

                         

 

VJESHTE

 

 

 

Zbrazet fundjavës tashmë Tirana;

Te semaforët makinat më nuk presin .

I ulët dielli i vjeshtës ,

Ndër sy të ndizet ,

Varg bien gjethet nga er’e mëngjesit.

 

Bien gjethet;ky lajtmotiv i verdhë

Embël të trishton , të mbyt me mall.

Bregdetit miqt’e mi ndërmendin verën;

Tryezash  jasht’ pastaj me qejf një drekë hanë…

 

Dhe unë udhëtoj,fundjavat veç,

S’më joshin , s’më pëlqen të jenë një rregull.

Në këtë rrugë ku kam kaluar s’di sa herë.

Me emocion kujtoj se, vjen një tjetër shekull !

 

Sa larg do t’ikim vallë,vallë sa larg do t’shohim

Nga peshë e së shkuarës tërhequr fort përherë ?

Të denjë më shumë do t’jemi, apo më shumë të liq

Dhe ,gjetheve që bien , do t’u këndojmë sërish ?

 

 

                                                             1993

 

 

 

IMAZH HENE

 

Tani e heshtur nga pemët

Këputet vjeshta fletë – fletë

Së shpejti mes pyllit të zhveshur

Veç gjethja e hënës do të mbesë.

 

 

Atëherë do të jetë dimër,

Kur pylli ngrin edhe feks;

Por ne, të përqafuar sërish

Shtigjesh do të humbim përmes…

 

 

Hëna imazhin e vjeshtës

Do të shkundë degëve, lart

Imazhin e artë të vjeshtës

Që ne u dashuruam bashkë…

 

 

             1970

 

 

 

KORÇA E ARTE

 

 

Ja, dhe mështeknat që frushullojnë,

Tek hyjmë në Korçën e vjeshtëzuar.

Si shkunden gjethet e feksin ar,

Trishtimin romantik duke na zgjuar…

 

 

Vitet kan’ shkuar, mëkot bares

Në bulevard të gjej dikë që njoh.

Por dale, ka edhe rrugica me kalldrëm,

Dritare ka pas luleve n’oborr…

 

 

Por ka dhe kafene në shëtitore

Ku, si kujtim një gjethe bie mbi tryezë.

Korçarja e bukur paskësh ikur larg,

N’istagram veç, foto nuk harron të hedhë…

 

 

Ndanë pishinash mbi shezlong pozon;

Bikini i saj përndez një kitarë !

Ç’e pandeh Parisin, Londrën ç’e pandeh ?

Miqtë e tu të presin me një serenadë…

 

 

Vjeshta ka praruar Korçën tej e tej;

Psherëtijn’ mështeknat, kushedi se çfarë…

Pa shih, si u zbardhin drurët edhe degët ?

Ah, pritet të shtrojë dëbora e parë…

 

2010

 

 

TANI

 

 

Mëngjesesh kur shkoj në punë

Tani një vajzë shoh.

Çantën tund tek ecën

Flokët ndreq me dorë…

 

 

Gjer larg e ndjek tek ikën

Ndodh që kokën kthen.

Humor të mirë në punë

Kam, kur e shoh përherë.

 

 

Një ditë do ta ndal, patjetër,

Të shihemi në sy më në fund .

Le t’i ndreqë flokët tek ecën,

Tek ecën çantën le ta tundë…

 

 

1975

 

                         

 

 

 

PER DASHURINE

 

Eh, sa këngë përndez dashuria ;

Në tingujt e tyre  s’ka zemër që s’rreh !

Janë të pafundme këngët e saja,

Siç janë të pafundmë në qiell yjet…

 

 

Epo kështu,një ditë dhe unë

Shkrova të parën vjershë dashurie,

Krejt i sinqertë para fletës së bardhë,

Prapëseprapë s’i shmanga klishetë…

 

 

Po kush s’ka pengje e s’u pikëllua ;

Sa sy të bukur humbëm e buzë gjithë afsh !

Intrigat pa vend dhe lojërat prej snobësh,

Mjerisht na pëlqeu të zgjidhnim shpesh…

 

 

Por dashurinë e madhe, që dhemb e të mbërthen,

Mes trillesh gjithsesi e gjetëm

Dhe shtirjes pas tradhtish ;

Të mos e mbërrinim dot, do t’ish mallkim…

 

 

Eh, sa këngë përndez dashuria

Në tingujt e tyre ka zjarr përgjithmonë .

Pa shihni, një çift po përqafohet ;

Këngë e re, kjo do të thot‘…

                                   

 

                                                          1997

 

 

GJETHET E VJESHTES

 

 

Nga shirat e rrëmbyer pas mesnate

Njëherësh ranë gjethet e vjeshtës.

Shih, si regëtin ari i tyre

Trotuareve të zhurrmshëm të Tiranës…

 

 

Dhe s’ësht’ tetor, nëntor madje s’është,

Veçse dhjetori vjeshtën e praroi

Si vizatim i hedhur shpejt duken pemët

Mbetur pa gjethe në sfondin qiellor.

 

 

Ç’ brishtësi fine dhe ç’klas

Dhe, nostalgji e ëmbël e pafund !

Si të përndez një dashuri e re në vjeshtë,

Në vjeshtë,mjer’ kush dashurinë humb…

                                                    

 

                                                    1978

 

 KRYQEZIM

 

 

Te semaforët , në kryqëzim

Gjethe vjeshte shkunden pareshtur.

Thurur mes degësh të një lisi me myshk,

Mbi rrugë varet një fole e heshtur.

 

 

Zogu ka ikur , shtëpiza e trishtë

Erërash tundet , zbulohet përherë.

Poshtë makinat shkelin gjethet;

Lart qiellin trazojnë retë.

 

 

Si bëhet foleja mbi kryqëzim;

Mes tymit , mbi rrotat, si çelen vezët?

Po kush nuk jeton sot në rrezik;

Kë era s’tund si folenë e zbrazët ?

 

 

2000

 

 

 

VIZITA TE SALVADOR DALI

 

 

Galjan e dashur , Elyar

Vetë ia shpure mikut tënd Dali.

E zjarrta ruse, që s’përmbahej,

Shkoi të zgjojë një tjetër gjeni.

 

 

Si rende Pol me dëshirë drejt humbjes;

I vetëm në kthim , si hipe në tren?

Kurrsesi poet s’duhej të harroje

Se gruaja jote quhej HELENE !

 

 

                                                      1992

 

 

SA SHPEJT

 

 

Si dekor shfaqjeje, mbaruar sakaq,

Ombrellat mblidhen, tryezat mbi bar.

Gjëmon qielli, shkunden pemët,

Çiftet në kafe hyjnë me jakat lart.

 

 

Gjer dje qe vapë, ftohtë sa shpejt u bë,

Ngjyra e plazhit pa na ikur ende.

Sfilata mode me veshje dimri

Bëhen në salla para kamerave.

 

 

Por unë në park shoh si shkëputen

Nga pemët zogjtë dhe gjethet varg.

Gjethet përreth zverdhin dhe shtrohen.

Por zogjtë humbin s’di sa larg….

 

1993

 

                               

 

PLEPAT

(variacione)

 

 

Farfurin florir’ i vjeshtës,farfurin

Majë plepash, ndanë udhës gjer tutje…

Shkel mbi gjethet, tapetin e poetëve ,

Ca vargje si lutje tek pëshpëris me vete .

 

 

Si të vërshojnë kujtimet korijes mes plepash ;

Me nostalgji t’ëmbël,si të trazojnë !

Iku ver’e çmendur.zogjt’përmallshëm siç ikën,

Bashkë më një dashuri, që s’e kapi vjeshtën…

 

 

Ah, plepa që shfletoni lirika n’erë

Tek frushulloni e treteni flu,

Pa më gjeni një vjeshtë të vetme

Kur unë s’humba thellë te ju?

 

                                           1978

 

 

 

LOG  SKOCEZ

 

 

Në logun e blertë mes pyllit të lartë ,

Ku mjegullat treten sapo drita shkrep,

Një fermer plak me traktorin e tij

Thesin plot mish të freskët sjell,

Për zogjtë grabitqarë që enden përreth.

 

 

Korbat e zinj me divizën e vdekjes ,

Skifterë të ngjeshur , shqiponjat mbretërore,

Rrëmbyeshëm mblidhen , kur gjaku i ndjell

Përhihen n’ajër , krrokatin ngjethshëm

Sillen rrotull si karuzel.

 

Shqyejnë mishin me thonj dhe sqep,

Gëlltiten grykshëm, gufohen, sulen

Si armët kur prishen , u bien pendët;

Por s’tremben nga ndeshjet dhe çiftëzohen ,

Në fluturim martesor humbin qiejsh…

 

 

Këtë gosti t‘egër, nga një bankinë e ulët ,

Përmes dylbish turistët e ndjekin.

Ndiejnë nevojë ata herë  pas here,

Për kacafytjet e zogjve emblemorë;

Shajnë dhe shfryjnë dhe shfrejnë mllefet…

 

 

1992

 

                                     

BREGDET

 

 

Ku valllë ka dritë sa në bregdet,

Sa në bregdet hapësirë , ku vallë sheh?

Rërës që djeg zbathur shkel;

Dëgjoj këngën sea, sun and sex…

 

 

Diell det seks , dhe ndezulli,

Buzë që çelen , sy gjithë pasion.

Erotikë e shpallur , por s’humb magjia;

Shkumë që qesh , gjinj që gufojnë.

 

 

Joshur ëmbëlsisht , kë të përshëndes?

Këtu aventurën dot s’e ndalon .

Rërës që djeg zbathur shkel;

Në sfond kënga sea sex and sun …

 

1988

   

 

 

NE MODE KENGA SEX – BOMB

 

 

Ministrat n’uikend celularët

Dhe viagrat asnjë herë s’i harrojnë.

Ah, sa të ëmbël pushimet;

Në modë kënga sex –bomb!

 

 

Poeti i shkretë veç trishton ,

Shpeshherë pa ditur përse.

Shqyhen gazit disa ,

Eh, farsë letrare fjala atdhe …

 

 

 

Por s’zbret nga sëra hyjnore poeti,

Nuk imiton modele, nuk pozon.

Mes psherëtimash lajm të mirë

Vendit të tij i pret gjithmonë.

 

 

Dhe del në rrugë dhe shqetësohet;

Sa është gjallë s’e nderojnë.

Ah, ka pushime, ka dhe krime

Dhe është në modë kënga sex – bomb …

 

 

1996

 

 

                           

PLEPAT NDANE UDHES

 

variacione

 

 

Ata plepat puplorë flu

Ndanë udhës së pyllit që ndrit,

Dashurinë që e humb, më thonë,

Të kthehet së dyti, mos prit !

 

Eh, plepa që shkundni vjeshtën ,

Sa keq më vjen t’ju besoj !

Po ku venë puthjet e nxehta

Dhe fjala e dhën’përgjithmonë ?

 

Ah, fjalët dhe puthjet e afshta,

Si farat e drurëve kan’krahë.

I mbjellin korijeve të tjera

Vrundujt e erës së marrë…

 

 

                                               1968

                             

 

 

                                  

KETE MENGJES

 

 

 

Këtë mëngjes fushës rend mes barit të kositur;

Më pëlqen era e tij, madje më trondit.

Tutje qyteti me pallate të ngjeshur

Kompozim fluror është;

Qielli ndrit.

 

 

Shirave me ylberë dhe me bubullima,

Bleroi ky bar, gjithë vesë u rrit,

Tymrave helmues, asfalteve të nxehtë,

S’jam sot dhe , mëngjesin thith.

 

 

Sa larg natyra nga jeta na iku,

Si mëkatar blerimin e vështroj tani.

Vargun cinik ndër dhëmbë bëlbëzoj:

Gjithçka po prish përbindëshi njeri …

 

1989

 

 

 

 

SHKUMBIN

 

 

Një libër me lirika për Shkumbinin

Poeti intimist shkroi me mall.

Mbi shtjell‘ t’ujit, ku shtrinte  vështrimin,

Çdo val‘ që fekste për të ishte një varg.

 

 

Fushat pastaj ndan’ zajesh,shkrepat tej…

Dhit’e egra ku hidhen si vetëtima ;

Shkumbon Shkumbini, por rrapesh në breg

Turtujt  turnakin tek vijnë plima – plima .

.

 

Ah, lumë përplot rima të stërkalta,

Që mugesh dimrit, pranverës qesh e ndrin.

Si rrjedha jote këngët rrjedhshin

Shkumbin

Shkumbin …

 

1973

 

 

 

SHI PRANVERE

 

Ylberët rrjedhin n’asfalt

Bashkë me lulet e bukura.

Nën streh’ me të dashurën shoh

Pemët që ndrisin të qullura!

 

 

Shkrep një vetëtimë ndër re,

Puthjen, duke na përshkuar.

Lumturi’ e dashurisë intime është,

Të gjithë veç , të bën t’i duash…

 

                                                              1978

 

 

 

 

 

 

 

 

 

E kaluara dhe e tashmja rrëshqasin në një shteg të shpirtit, si një rrjedhje e kristaltë burimi, ku reflekset e dritës shpërbëhen mbi të, në një ylber ujor valvitës dhe shpalosin kujtime e emocione mbresëlënëse. Nuk e kisha menduar se do ti jetoja këto vitet e fundit, pranë dhe larg mjekësisë e do të endesha në fletët e ditarit të kujtimeve dhe shumë prej tyre ti kisha marr me vete, si variete të një ujëvari magjepës. Ku një pasion nga një tjetër jetë, që diku aty fshihej, me dëshirën për ti rrëfyer, bëhej gati sundimtar dhe më çonte në një tjetër dimension, po aq njerëzor, nga njeriu për njeriun…

Kënaqësinë që të afron suksesi i një operacioni, në atë ditë të bukur vere, të vitit 1988, e zbeu zëri i shqetësuar në receptorin e telefonit, i Dr.Vllasit, nga ambulanca e uzinës të sodës kaustike. Ai më informoi për djegjen aksidentale të syve, nga shëllira e sodës kaustike me presion, mbas çarjes të tubit komunikues, tek një vajze e re dhe transportimin e saj për në spital, që më shtangën. I rekomandova larje me ujë të bollshëm të syve dhe gjatë rrugës për në spital. Njëkohësisht porosita infermjeren e sallës, të pregatiste sallën e operacionit dhe medikamentet e duhura. E kisha të qartë se, agresiviteti alkalin i sodës kaustike si një lavë vullkanike, shkaktonte dëmtime të shpejta e penetruese në strukturat e syrit, thuajse të pandalshme, që shoqërohen me nekrozë dhe destruksion të indeve, me një fund fatal. Pas pak minutash e aksidentuara mbërriti në spital dhe me karrocë e sollën në pavion. Ishte një vajzë e re, brune e hijshme, me një fytyrë të kuqërremtë nga djegja, ku piklat e djersës, përziheshin me lotët e dhimbjes. Me sytë e kaltërt, të enjtur e gati të mbyllur, mes rrënkimit të zgjatur, thërriste e irrituar…“Ju lutem më ndihmoni, po digjem, është djegje përvëluese e padurueshme, si gjilpëra të nxehta, që të ngulen pa pushim nëpër sy dhe të çpojnë zemrën, po më shuhet drita… A do të mund të shikoj nënën, shoqet, detin”… Skenë që nuk linte asnjë jashtë emocioneve. U deshën pak sekonda të një pakujdesije, gjatë procesit të punës, që të çlironin këtë dramë pa mbarim.

E trasportuam në sallën e operacionit dhe mbas anestezisë lokale dhe qetësuesve, filluam lavazhin intensiv të syve e të kanalit të lotëve, pastrimin nga copëzat e shëllirës të sodës kaustike, largimin e pjesëve nekrotike, peritominë e konjuktivës dhe paracentezën. Qysh në ekzaminimin e parë mikroskopik konstatuam dëmtime të rënda nekrotike në syrin e djathtë, i cili ishte transformuar në një masë opake, në ngjyrë të bardhë porcelani, ndërsa syri i majtë kishte një turbullim të shprehur në qendër të kornesë, me edemë përreth, por me të cilin ajo mund të orientohej. Ishte një mjekim intensiv, që zgjati orë të tëra dhe unë i kalova mbi kokën e Silvanës, kështu e quanin. E cila mbarte veç kësaj drame dhe një histori të dhimbshme familjare…

Duke vëzhguar portretin e saj, mu ndërthurën në mënyrë intuitive, tipare nga prima donna soprano Anna Netrebko, me ato të artistes së shquar ruse Tatjana Samaillova. Por ajo kishte muzg në mendim dhe rrënim shpirtëror, i ishte shuar buzëqeshja, drita e syrit për të ishte frymëmarrje. Vazhduam me mjekim dhe mikro ndërhyrje kirurgjikale ta frenonim atë cikël patologjik, për afro një muaj. Por shuarja e flakës nuk do të thoshte shuarja e zjarrit, syri herë qetësohej herë acarohej. Ishin kapriciot tinzare të lëndës alkaline të depërtuar. Së fundi ruajtëm dritën në syrin e majtë, pasi në syrin tjetër ajo tashmë ishte shuar. Ky ishte akti i parë i dramës, do të duheshin në vazhdim disa ndërhyrje, që drita të çlirohej nga mjegulla dhe të ndriçonte syrin dhe buzëqeshjen e Silvanës.

 

Foto pa koment

Mbas kontrolleve periodike dhe mjekimit ambulator gjendja po stabilizohej. Ajo tashmë ishte me raport në shtëpi, por kohën nuk e kalonte kot lexonte, mësonte anglisht, luante mandolin dhe flaut, të cilat i kishte mësuar në shkollën pedagogjike. Por mësuesinë nuk e ushtroi, pasi u emërua në një fshat të largët, gjë që e refuzoi dhe përfundoi puntore në uzinën e sodës.

Në shëtitjet e saj e shoqëronte nëna, e vetmja mbështetje që kishte mbetur, pasi i jati kishte ndërruar jetë në qeli, ku ishte izoluar për idetë e tij politike.

…E prita gjatë muajve të verës të vitit 1990, të vinte për kontroll mjekësor, por ajo mungonte. E kuptoja se ndijesia emocionale e thellë e mundonte, e vriste çdo ditë dhe ajo kërkonte rrugëdalje.

Ndaj përkulej para objektivit të saj, duke i ofruar çdo sakrificë.

Një ditë duke dalë nga poliklinika, më ndaloi nëna e saj,…Doktor, isha për vizitë tek kardiologu, pasi kam disa shqetësime në zemër, më tha me zërin e dridhur dhe shpërtheu në lotë,…“Silva iku, është futur me një shoqen e saj Erin, në ambasadën italiane për të emigruar. Kërkonte mundësinë për të fituar shikimin diku jashtë, në një klinikë të specializuar. Ajo traumë e transformoi si njeri, jetonte një makth pa fund, duke paguar me pafajësinë e saj, fajësinë e dikujt tjetër. Çka bëri dalëngadalë të tërhiqej dhe të mbyllej në guackën e vetmisë”. Mbeta pa fjalë, e mbështeta në gjoks dhe i emocionuar shqiptova: “Mos u mërzit, kurajo, Silvana do ta gjej rrugën me çdo çmim, për ta realizuar qëllimin. Çuditërisht njeriu është si deti, misterioz dhe enigmatik. Fati i errësoi gjithçka, por ajo po përpiqej ta kthente drejtimin e dritës, mbi të dhe brenda saj”…

Ato ditë lajmet televizive ishin vetëm me kronika tronditëse, diçka po ziente. Në reportazhet nga ambasadat kërkoja me sy Silvanën, po ku mund ta gjeje në atë mori njerëzish, në një turmë të revoltuar, me shprehje dhimbjeje, në ecejaket kaotike. Mbrëmjen e 12 Korrikut, të izoluarit i transportuan me kamiona për në port, ku u imbarkuan në traget, për në Itali.

Pas disa muajsh i detyruar nga kushtet, unë u largova për kualifikim në Greqi dhe atje mbeta. Kështu filli i komunikimit me Silvanën u pre, veç njoftimit verbal të një shoqes së saj, gjatë një vizite mjekësore, se Silvana ishte vendosur në Bari, ku u gjënd nën përkujdesjen e kishës katolike.

…Në majin e vitit 1997 u ndodha në Vjenë, për të marr pjesë në simpoziumin e glaukomës. Në mbrëmje mbasi mbaroi seanca e parë, lamë mbrapa VIECON-in( Vienna Congress Center) dhe me flladin e Danubit pranë, mbas 15 min. me metro, u drejtuam për në qendër, në Katedralen e Shën. Stefanit (Stephansdom). Mua dhe një kolegut tim, na tërhoqi vëmendjen një grumbull njerëzish, që ndiqnin me kureshtje performancën në flaut, të një murgeshe me maskë veneciane të tipit colombina. Interpretonte me pasion “sonatën për flaut të Mozartit” dhe sharmi melodik dialogonte në një sugjestion shpirtëror. Here pas here ngrinte kokën drejt qiellit dhe një tufëz flokësh i mbulonte syrin e djathtë. Për një çast më nguli shikimin dhe vazhdoi kokëulur interpretimin. Spektatorët hidhnin vazhdimisht të hollat në kasetinën e flautit dhe duartrokisnin. Një forcë instiktive me shtyti drejt saj, futa dorën në xhep dhe sa monedha euro kisha, i hodha në kasetinë. Ajo ndaloi për një moment interpretimin dhe një “faleminderit, doktor”, nga një zë i ëmbël, i zhytur në emocione, më shtangu. Rrezet e dritës i shkëlqenin mbi fytyrë. Nën maskë njojta sytë, njojta shikimin. E kaluara në pasazh, ishte rikthyer dhe prekte nën të padukshmen.

Murgesha me maskë veneciane

U ktheva tek vendi im i heshtur, në meditim, ishte ëndërr apo obsesion vizual. Ndërsa ajo vazhdonte të interpretonte, unë mes tingujve të melodisë, skicoja në fantazinë time portretin e menduar. Buzët e saj në vibrim përqafues mbi flaut, improvizonin meloditë e shpirtit, duke përkëdhelur lehtësisht ëndrrat. Ndërkaq kryqi i madh i florinjtë në gjoks, lëkundej si lavjerrës apo metronom, sikur diktonte ritmin gjatë performancës.

Mbas pak minutash recitali përfundoi. Në mirëkuptim, u ndava nga shoku im, i mbetur i vetëm atje, palëvizur, në ngrirje. Ajo rrëmbeu çantën e shpinës, vendosi në të flautin “piccolo” të veshur

në ergjënd dhe rendi drejt meje. Hoqi maskën veneciane, vuri syzet fotokromatike e më përqafoi, jam Silvana, tha dhe u bashkua mes lotësh. Të them të drejtën ishte një e vërtetë, në një surprizë, që e kisha jo të lehtë ta perceptoja. Ndejtëm ashtu mes emocionesh pa folur, duke parë njeri tjetrin, mandej Silvana vazhdoi, “Doktor, të kam një borxh dhe sonte dua ta laj…

Në Restaurantin “Sole”

Jo larg prej këtej rreth 5 min. në këmbë është një restaurant i dëgjuar, me guzhinë italiane ,“Sole” quhet, e një pronari shqiptar, maqedonas. Dëshiroj të darkojmë sëbashku atje”.

U ulëm në një tavolinë jashtë restaurantit, në atë zonë që e emërtojnë “verandë në vitrinë”. Nuk e besonim atë takim surprize.

Kuptova, doktor që muzika të fliste në shpirt, shqiptoi Silva. Eshtë pjesë e preferuar e galaktikës time kulturore, pohova.

Darka e këndshme dhe vera rosé na çliroi nga emocionet. Silva filloi të shpalosi odisenë e rrugëtimit të saj:“ Më detyruan kushtet të largohem e të ndahem nga nëna. Ditët në ambasadë nuk dua ti kujtoj, ishin tepër të ngarkuara me rivers emocionesh. Nata e udhëtimit me anije dhe e largimit nga vendi, ishte e mbushur me nostalgji dhe dhimbje. Ishim shpërndarë grupe grupe mbi kuvertën e anijes, të dërmuar, në udhëtim drejt enigmës dhe me ikonën romantike të perëndimit të diellit këndonim. Dëgjoheshin copëza këngësh, vlonjate, korçare, shkodrane por dhe këngë italiane. Të dukej sikur dëgjohej një radio, në frekuenca të ndryshme valësh. Ishte prekëse, kur një vajzë në polifoni labe, ja mori këngës së mërgimit…“mora rrugën e mërgimit, qaj moj nënë e shkretë qaj”… të gjithë heshtën, dëgjohej vetëm vaji i zgjatur i lotëve, mes psherëtimës. Mbasandej ra nata, të kapitur duke vështruar hënën ëndërronim. Dallgët e detit nuk harronin të na përkundnin. Qetësinë e prishte vetëm zëri i ngjirur i një mesoburri, që ishte liruar nga burgu, i cili përsëriste here pas here, si në një ritual mosbesimi fjalët,“benedetto, maledetto,..la liberta e un’illusione”.

Por ato që më frymëzuan atë natë ishin xixëllonjat, me shfaqjen romantike të papritur, mbi kuvertën e anijes. Me atë dritë të brëndshme e të ftohtë, që ngrohte optimizmin, ndriçonin natën dhe vrisnin errësirën, me zjarrin fluturues. Agimi i mëngjezit na gjeti në Bari. Atje një dramë tjetër, në një kamp izolimi…

Tingujtë e një violine i prenë fillin e rrëfimit. Viena vetëm mes melodish klasike jetonte. Kur ajo pa një mikun e saj Febusin, që luante në violinë. Ai ju afrua “Ou, Nonne (murgeshë) Hesperus (Venus), e veçantë prania juaj këtu”. Kënaqësi takimi me ty, maestro, Febus, perëndi helene e dritës së diellit, poezisë dhe muzikës, ju përgjigj Silva. Mandej i ofroj atij, një gotë verë. Kur Febusi po largohej bashkë me tingujtë melodioz, ajo me spjegoi se ai ishte violinist në kishën e Shën Petros (Peterskirche), ku ajo shërbente dhe emri Hesperus ju bë pseudonim. Febusi e kishte “pagëzuar” Silvën me emrin Hesperus (Venus), pasi i shëmbëllente me skulpturën helene të Praksitelit. Por ai kishte një anomali ishte pigmalionist, kishte pasionin erotik, të prekte dhe të përkëdhelte skulpturat pareshtur.

…Mandej Silva vazhdoi “konfesionin”, mesa duket udhëtimi mbi kuvertën e anijes më shkaktoi shqetësime në sy, skuqje, lotim dhe mjegullim të shikimit në syrin e mbetur, kështu kërkova disa herë vizitë mjekësore tek okulisti. Më çuan me makinë të shoqëruar nga una donna poliziotto. Doktori pasi më vizitoi, më dha recetën dhe më këshilloi për operacion, i cili do të ishte i komplikuar. Kur ikëm nga doktori, i thashë e prekur zonjës…Mund të mbahem tek krahu juaj. Patjetër, më tha duke buzëqeshur, mandej mori recetën dhe u futëm në një farmaci aty pranë. Kur më dha ilaçet, më tha: “Më vjen keq. Ti nuk je për në kamp”.

 

Me petkun e murgeshës

Shkruajti diçka shpejt në një letër. I hipëm makinës dhe më la jashtë tek hyrja e katedrales të San Nicola-s, duke me spjeguar se çfarë do të bëja. “Bashkë me ilaçet, ajo zonjë më fali lirinë, aq të dëshiruar, aq të ëndërruar”.

Kështu u ndava dhe me Erin, shoqen time të ngushtë, mbeta vetëm. Në katedrale me pritën me dashuri e ngrohtësi, aty rilinda, për mua filloi një tjetër jetë. Perfeksionova gjuhën italiane dhe muzikën, merrja pjesë në liturgji, në recitalet kishtare të muzikës , mësova sjelljen xhentile dhe ekonominë kolektive, ishte një shkollë për mua. Sa here mbetesha me orë të tëra, duke u lutur në bazilikën e San Nikolas, mes admirimit të afreskeve murale, me relievet e praruara të stilit Barok dhe skulpturave magjepëse.

Bashkë me madren superoire, që ishte krye murgesha ndihmonim emigrantët, gjithashtu përkujdeseshim për fëmijët ipovedenti, me shikim të ulët dhe con autismo, në Istituto di ragazzi. Atje njojta një fëmijë jetim, me origjinë arbëreshe, me shikim të ulët, por tepër i zgjuar, Antonion, të cilin e ndihmoja në edukimin e tij, më dukej si pjesa ime. Mbas tre muajsh më propozuan të bëhem murgeshë, unë e pranova, jo vetëm si të vetmen rrugëdalje. Propozimi u bë nga shoqja ime me përvojë, motra Paola, e cila më kishte në kujdes. Më pajisën me permesso di soggiorno, kështu që mund të qarkulloja e lirë. Me kursimet e mia i dërgova një pako, ëngjëllit tim në tokë, nënës time të dashur, ku futa dhe një kasetë të Ch.Aznavurit me këngën rrënqethëse “La mamma” dhe një ndihmë të vogël monetare,…Këtu ajo bëri një pauzë dhe u përlot!

Gradualisht shikimi në të vetmin sy mu pakësua mjaft, aq sa më duhej të lëvizja e shoqëruar. Kështu që mendoja për operacionin në sy, nga një doktor i aftë dhe me shpirt. Ky ishte dhe objekivi im jetësor, jetën në emigracion unë nuk e pashë si format të një turizmi erotik. Një mbrëmje dimri, me rekomandimin e kryemurgeshës dhe e shoqëruar nga Paola, lashë Barin dhe me trenin e linjës internacionale udhëtuam për në Vjenë. Kontrollin në kufi e menaxhoi me zgjuarësi Paola dhe ne e kaluam pa problem, pasi unë nuk kisha vizë dhe emri albanese mbeti në hije. Në Vjenë na priste motra Olivia, me makinën e saj, që do të na çonte në Klosterneuburg Monastery, i cili ndodhej në një luginë pranë Danubit, 12km larg nga Viena. Aty njojta një mentalitet tjetër, respekt e mirësjellje thjesht tipike. Mbas disa ditësh më shoqëruan për vizitë oftalmologjike tek Prof.Günther G., mjek i dëgjuar jo vetëm në Austri…Dr.Günther G. është dishepulli i Prof.Graeve, eminencë e shquar botërore, plotësova unë. Përfundimisht ai kreu me sukses tek mua, një operacion të komplikuar, për glaukomën, largimin e kataraktit me implantim të lentes dhe keratoplastikë, me humanizëm e nivel shkencor.

Unë nuk u përmbajta, dëgjo Silva “Pa imgjinatën, iluminimin, krijimin, përparimi i shkencës nuk do të ishte i mundur, por ato hynë në shkencë vetëm fshehurazi”,…kështu citon filozofi shekullor francez Edgar Morin, gjë që e përjashton komentin.

…Por ajo nuk mund të ndalte, ishte si një katarakt, që rridhte nga portat e hapura të shpirtit dhe të spërkat me dhimbje e lot.

Doktori më këshilloi që të paktën për një vit, duhet të isha pranë tij, në kontroll të vazhdueshëm, vazhdoi Silva. Kështu që kisha katolike më transferoi në Peterskirche, rrethuar nga lule bore, tulipanë, trëndafila, rreth 5 minuta larg prej këtej. Doktor, nuk mund ta përshkruaj momentin kur pashë dritë, pashë imazhe, ajo dritë më ndriçoi jo vetëm syrin, por dhe shpirtin. Gjatë telefonatës me mamanë pas operacionit, fjalët tona i mbytën lotët dhe emocionet e gëzimit…

Për një çast ju këput ritmi i rrëfimit, mbeti në meditim dhe mandej vazhdoi, unë nuk e konsiderova jetën time si tragjedi, megjithë notat tragjike që kishte, por i dhashë sa munda pasion dhe lirizëm poetik, që ta shuanin dhimbjen. Mbase ishin të bukur sytë e mi, por unë nuk dija ku të shikoja, gradualisht kuptova filozofinë e jetës, duke sakrifikuar rininë time dhe gjeta një mbështetje. Tani doktor, më duhet të bëjë dhe diçka tjetër suplementare, për ti siguruar anën financiare mamasë, pasi ajo do ti nënshtrohet një operacioni të rëndë. Ndërkaq mua më duhet të sakrifikoj kohën e lirë, megjithëse e lodhur, të jap recital muzikor në rrugë, duke ndarë përditshmërinë time. Nëse flauti është gravitacion i fuqishëm për mua, nëna ime është burim oksigjeni,…bëri një pauzë dhe uli kokën. Nuk është kollaj të divorcohesh nga e kaluara, si në metalitet dhe në vizion.

Kisha mbetur i befasuar, nga rrëfimi i saj. I shtrëngova dorën dhe i thashë: “Ti jep një mësim për të gjithë… Në botën e sotme që vazhdimisht tkurret, këto eksperienca kthehen në leksione. Në këtë moment mendova, se nuk mund të largohem nga Vjena pa të vizituar. Dhe mundësia më komode është që nesër në mëngjez në orën 9, të jesh në VIECON, në pallatin e kongresit, rreth 10 min. me metro. Besoj se ndonjë kompani në ekspozitën e aparaturave, do të ma japi këtë mundësi”. Mbasi shprehu kënaqësinë, më përqafoi. U larguam në heshtje, ajo për në Peterskirche aty pranë, ndërsa unë për në hotel “Mozart”, rreth 3 km prej këtej, ku ishim akomoduar.

Të nesërmen e vizitova me një aparaturë moderne, në hollin e kogresit. Mu mbush zemra me kënaqësi, kur konstatova rezultatin e operacionit të trefishtë, aq të kompikuar. Normalizimi i tensionit të syrit, transparenca e transplantit dhe mungesa e dëmtimeve në strukturat e thella, aktualisht siguronin një shikim cilësor, por mvarej nga rezistenca e transplantit në dinamikë. Veç më bëri përshtypje, kujdesi që kishte treguar kolegu dhe për syrin tjetër, pa funksion, me tatuazhin korneal estetik, që të mos stononte. I dhashë Silvës këshillat e duhura dhe u ktheva në sallën e kongresit…

Në mbasdite papritmas tingëlloi melodia e celularit, ku zëri i Silvës, më ftonte të shkoja në Peterskirche, pasi kryemurgesha kishte shfaqur dëshirën, për tu takuar me të.

Shkova, kur u futa në katederale u befasova nga arti në perfeksion, që mëshirohej mbi afresket, skulpturat dhe pikturat relizhioze. Aty të ulura bashkë, Silva dhe madre superiore më prisnin. Biseduam ndamë mendime dhe opinione, në ndarje ju luta kryemurgeshës të tregonte kujdes për Silvën, pasi veç nënës, vetëm Madonnë-n kishte. Ajo më shihte vëmendshëm, mandej duke më kryqëzuar në ballë, më dhuroi një kuti me kryq floriri në të. Kështu mes emocioneve u ndamë me Silvën…

Silva vazhdoi të jetonte intensivisht një “tjetër” jetë, me detyrimet fetare, me recitalet e muzikës, ndërkaq mori dhe patentën për drejtim makine. Më vonë me kursimet e saj, bleu një veturë të përdorur Volkswagen mini, në ngjyrë të bardhë, me të cilën shkonte në monastir dhe kryente gjithë detyrimet e ditës.

…Pranvera e mbushi me optimizëm dhe dëshira e malli për të takuar nënën, ju kthye në vendim. Por donte udhëtimin ta bënte me makinën e vet. Bisedoi me kryemurgeshën, e cila e këshilloi të mos udhëtonte me makinën e saj, veçanërisht në Alpet. Kur pa insistimin e Silvës, i propozoi ta bënte tranzit, por me intervale pushimi. Kështu një ditë të premte, herët në mëngjez u nis me makinën e vet nga Viena dhe mbas 5 orësh mbriti në qytetin e vogël Villach, ku nuk pushoi por vazhdoi udhëtimin rreth 2 orësh, për në Alpet Julian, në Sloveni. Mbas kontrollit doganar, vazhdoi rrugën, në qafën përreth vargmalit të Karawanksit, që mes magjepsjes fshihnin dhe enigmën. Shtoi shpejtësinë, pasi e pushtoi ndjenja e padurimit, për të takuar nënën. Duke soditur atë imazh piktoresk, dy pejsazhe në një tablo, majat e maleve me dëborën e bardhë e të shndritshme ngarkuar, me livadhet përreth plot lule zbukuruar. Ndërsa në një moment ndodhej para imazhit madhështor të dimrit, në vazhdim skena papritmas ndryshohej dhe ajo befasohej me romantikën poetike të pranverës.

Kur po kalonte në Vrsic Pass, në lartësi 1600 m, mes kthesave të forta, hasi mjegullirë të dendur dhe autostradën e lagur. me trafik të pa parashikuar…

Mbingarkesa ndijore, ankthi dhe paniku e pushtuan. Pas pak makina rrëshqiti dhe ajo tentoi të frenojë. Në një kthesë të fortë, makina përsëri nuk ju bind dhe nga shpati i pjerrët shkëmbor, befas doli nga rruga dhe fluturoi në greminë. U dëgjua një zhurmë metalike e vazhdueshme, në përplasje intonacionesh. Si kombinim i kimbal dram, me ksilofonin në një orkestër, që predikonte kulmin e momentit dramatik dhe fundin e një ballade.

Skena e tragjedisë

Silva fluturoi papritur në krahët e mortit, sfida e fundit e përmasave epike, e mori me vete…

Emegjenca slovene MRSS (mountain rescue), me helikopter dhe makinat e mëdha zjarrfikëse, mes sirenave të alarmit, filluan shpejt kërkimet. U vu në funksion dhe “gondola ski”, e cila me kabllin e saj ulej deri poshtë. Ndërkaq në thellësi të greminës, tymosnin të shpërndara copat e makinës, ngjyra e bardhë e Volkswagenit kishte humbur. Kërkonin me orë të tëra të gjenin Silvën, por më kot, ajo nuk u gjend. Pranë luleve plot ngjyra që qëndronin si kurorë dhe xhameve të thërmuara të makinës, si kristale diamantesh, shkëlqente vetëm kryqi i artë dhe çanta e zezë dermatini. Në të kishte axhendën personale, një zarf me lekët për operacionin e nënës, mbuluar nga një foto bardhë e zi, ku ajo qëndronte e buzëqeshur pranë nënës, në bregdetin e Vlorës dhe dhurata e nënës, shamiza e qëndisur me inicialet SA.

Dy jetë dhe një brengë në një çantë, mes një ëndrre të mbetur përgjysëm…Dëshirën e madhe të Silvës, e mposhtën mungesa e përvojës dhe kushtet e terrenit, që e kthyen atë, në një tragjedi me fund fatal.

… ajo çka mbeti

…Atë ditë ishte 8 Marsi, festa e gruas dhe unë me një karafil të kuq në dorë, i urova sime shoqe festën. Qeshnim dhe bënim shaka, kur tingëlloi zilja e celularit tim. Dëgjova një zë të dridhur, në tinguj të trishtë, ishte krye murgesha e cila më njoftonte mbi fundin tragjik e makabër të Silvës, në kilometrin e fundit të jetës…

Karafili më ra nga dora, u mbështeta në kanape i befasuar dhe nuk i mbajta lotët. Impakti emocional dhe psikologjik nuk u shuan. Ajo më informoi gjithashtu, se do të udhëtonin për tek nëna e Silvës, që ti dorëzonin “amanetin” e saj, pasi Silva mungonte. …Ajo si fluturë e qëndisur në mendje dhe në zemër, fluturonte në qiej, duke koncertuar me flaut mes ëngjëjve.

Mall ndjej, kurrë nuk shuhet

Për gjithçka që më mungon:

Për gurë, gerxhe, mure, avlli,

Për ujin që embël gurgullon

.

Për malet që më rrethonin,

Për pemët plot hijeshi,

Për rrush, arrë, fiq e mollë,

Dardhë,ftonj, lajthi e qershi

.

Kam mall të dëgjoj blegërimën,

Zërin e ëmbël të bagëtisë,

Në livadhe e në kodrina,

Qengjin e vogël që pi sisë

.

Të ndjej aromën e trëndelinës,

 Çajin që rritet në mal,

Të dëgjoj zogjtë që këndojnë,

Të rri nën hije, në livadh…

.

Ato lule plot aromë

Nuk i kam, sa më mungojnë

Lojërat që dikur bënim,

Plot nostalgji i kujtoj

.

Ato rrugë plot me gurë,

Baltë e pluhur, jo asfalt,

Kishin gjithçka natyrale 

Ku t’i gjej? I kam shumë larg

.

Sot më vijnë në mendime,

Kujtime shumë, pa mbarim

Kjo nostalgji, mall i heshtur 

Po ma bren këtë shpirtin tim.