Flet ekskluzivsht  për gazetën letrare  “Nacional” shkrimtari dhe historiani i shquar  

Letërsia si kujtesë, historia si përgjegjësi.Në një bisedë të gjerë për “Nacional”, Jusuf Buxhovi flet për marrëdhënien midis fiksionit dhe faktit historik, për rolin e intelektualit dhe për sfidat e identitetit shqiptar në kohën moderne

Në një bisedë të gjerë mbi krijimtarinë, kujtesën historike dhe identitetin shqiptar, autori ndalet në raportin midis fiksionit dhe dokumentit, rolin e intelektualit në shoqëri dhe sfidat e historiografisë bashkëkohore

Hyrja

Në diskursin bashkëkohor të letërsisë dhe historiografisë shqiptare, figura e Jusuf Buxhovit shfaqet si një ndër rastet më të artikuluara të ndërthurjes së dy paradigmave epistemologjike: asaj letrare dhe asaj historike. Si autor që operon njëkohësisht në hapësirën e krijimtarisë artistike dhe të kërkimit shkencor, Buxhovi përfaqëson një model të veçantë të intelektualit publik, ku narrativi estetik dhe analiza dokumentare ndërveprojnë në funksion të një rishikimi kritik të së kaluarës dhe të një konceptimi kompleks të identitetit kolektiv shqiptar.

Vepra e tij, e shtrirë në disa dekada dhe e artikuluar përmes një korpusi të gjerë romanesh, studimesh historike dhe shkrimesh publicistike, dëshmon për një qasje që tejkalon kufijtë tradicionalë të disiplinave, duke e zhvendosur diskursin nga një narrativë lineare e historisë drejt një strukture polifonike, ku memoria, dokumenti dhe imagjinata krijuese ndërtojnë një raport dialektik. Në këtë kontekst, letërsia nuk funksionon thjesht si reflektim estetik i realitetit, por si një formë e avancuar e njohjes, që problematizon dhe rikonfiguron të vërtetat historike, ndërsa historiografia, në leximin e tij, i nënshtrohet një procesi të vazhdueshëm rishqyrtimi kritik.

Intervista në vijim, e realizuar me rastin e një jubileu të rëndësishëm, 80-vjetorit të lindjes dhe mbi gjashtë dekadave të aktivitetit krijues, ofron një platformë reflektimi të thelluar mbi nyjet themelore të projektit të tij intelektual. Përmes një dialogu të strukturuar tematikisht, Buxhovi artikulon pikëpamjet e tij mbi raportin midis fiksionit dhe faktit historik, mbi rolin e memories kolektive në ndërtimin e identitetit, si dhe mbi tensionet midis angazhimit qytetar, politik dhe autonomisë krijuese.

Njëkohësisht, kjo bisedë hedh dritë mbi përvojën e tij si aktor dhe dëshmitar i proceseve kyçe historike të Kosovës, duke e pozicionuar rrëfimin personal në një kontekst më të gjerë socio-politik dhe kulturor. Në këtë kuptim, intervista nuk paraqet vetëm një retrospektivë biografike, por një tekst refleksiv me vlerë teorike, ku ndërthuren analiza, përvoja dhe vizioni, duke kontribuar në mënyrë të ndjeshme në debatin mbi rolin e intelektualit dhe funksionin e shkrimit në shoqëritë postkonfliktuale.

1. Fëmijëria, rrënjët dhe formimi i hershëm

-Nacional: Duke u kthyer në fëmijërinë tuaj në Pejë, Gjakovë dhe Ponoshec, si do ta përshkruanit ndikimin e ambientit familjar dhe kulturës tradicionale në formimin e ndjeshmërisë suaj letrare?

-J. Buxhovi: Është fjala për një memorie identitare, në rrethanat e shtegtimeve “nga njëra çerdhe tek tjetra”, siç i përshkruante im  Atë, transferimet nga shkolla në shkollë, gjithnjë me libër në dorë, në kërkim të dijes…

–Nacional:  Çfarë roli kanë luajtur prindërit dhe sidomos gjyshërit në transmetimin e kujtesës historike dhe etnopsikologjike që më pas reflektohet në veprën tuaj?

-J. Buxhovi: Në fëmijërinë time, ambienti familjar por edhe ai gjeografik (Peja, Gjakova dhe veçmas Ponosheci) kanë rol vendimtar në formimin e ndjeshmërisë letrare, meqë im At, normalist i Elbasanit,  ishte mësues veteran që luftonte për dijen me abetare. Dija me abetare, doemos tërhiqte me vete edhe librin, sado të paktë në ato rrethana, si një dritare drejt dijës, drejt  lirisë, që njëherësh lidhej edhe me krijimin imagjinar, (fillimisht të vjershave për fëmijë, mandej kah ato për të rritur e deri te proza), pra me letërsinë… Dashurinë për letërsinë e mora nga përrallat e gjyshes, nga vjershat që im Atë që na i lexonte dhe kultura e thellë e  tij për letërsinë… Nga fabulat dhe trashëgimia gojore, njoha thellësinë historike të një kulture të lashtë, të ruajtur, e që, në rrethanat e reja, i duhej implementimi krijues për t’u kthyer në kujtesë historike, që mund ta bëjë vetëm letërsia, pra arti dhe krijimtaria. “Iliada” e famshme, pasqyron më së miri dimensionin e fuqisë së krijimtarisë kur një fakt historik kthehet në fakt jetësor, në monument të përhershëm, që nuk i nënshtrohet vlerësimeve dhe rivlerësimeve deri te zhvlerësimet dhe rishkrimet, siç ndodh me atë historik…

-Nacional: A mund të identifikoni një moment të hershëm kur fjala, rrëfimi apo libri u shndërruan në një thirrje ekzistenciale për ju?

-J. Buxhovi: Nga momentet e hershme, që  më kanë drejtuar kah letërsia, gjithsesi do të veçoja “Lulet e Verës” të Naimit që na i lexonte im atë në vitet e pesëdhjeta thuajse fshehurazi, pastaj poezitë e para që u botuan në Kosovën e asaj kohe: “Nji fyell ndër male”dhe “Kanga e vrrinit” të Martin Camajt si dhe proza “Lugjet e verdha” të Rexhep Hoxhës. Pra, këto dy vëllime me poezi si dhe proza e Rexhep Hoxhës, asaj “jam” ia dhanë dimensionin ekzistencial “unë jam” …

1. Arsimi dhe ndërgjegjësimi intelektual

-Nacional:  Shkolla e mesme në Gjakovë përkon me një periudhë të rëndësishme të formimit tuaj. Si e kujtoni klimën kulturore dhe intelektuale të asaj kohe?

-J. Buxhovi: Shkollimi i mesëm në Gjakovë në vitet 1960-1964, shënon fazën më të rëndësishme të rrugëtimit tim kah vetëdijesimi kulturor, ai  intelektual, e mbi të gjitha drejtimin përfundimtar kah krijimtaria letrare. Asokohe në Gjakovë, në një ambient me traditë kulturore ndër më të rëndësishmet e gjeografisë shpirtërore  shqiptare, po edhe të identitetit kulturor dhe historik, në rrethanat kur realitetet e kufirit londinez, ato që nga viti 1945 kur Kosova si  entitetit politik  rajonal i mbeti   Serbisë, me çka Gjakova pa Malësinë e Gjakovës ( gjithë Veriu deri në Shkodër mbeti pa trungun etnik), ndërsa Malësia e Gjakovës, mbeti pa qendrën e vet kulturore, historike dhe ekonomike, pra në ato rrethana, bëhej përpjekje që  këputja e trungut, të përballohej përmes arsimit,  kulturës, krijimtarisë. Gjenerata e veteranëve të arsimit të pasluftës në Gjakovë, me shkollën normale “Gjon Nikollë Kazazi” që në vitin 1951 u zhvendos për qëllime politike në Prizren, kur iu hoq emri, ndërsa në vitin 1953 u vendos përfundimisht në Prishtinë me emërtimin Shkolla Normale “Milladin Popoviqi”,  duhej të shprishej disi. Kësaj i ndihmuan edhe deportimet për në Shqipëri të bartësve të këtij emancipimi arsimor dhe kulturor: Selman Rizës, Zekeria Rexhës dhe të tjerëve si dhe  mbajtjes “peng” të disa figurave kulturore dhe politike nga Gjakova në Beograd: shkrimtarit Sitki Imami, autor i librit të parë me tregime në letërsinë shqipe të Kosovës (“Drejt ditëve të reja”) 1951, Mehet Hoxhës e të tjerëve. Por, boshëllëku i krijuar nga këto veprime, zu të mbushet me krijuesit asokohe të rinj: Rexhep Hoxha, Besim Bokshi, Din Mehmeti, Ali Musaj, Murteza Nura e deri te Ali Podrimja. Në Gjakovë, midis  viteve  të gjashtëdhjeta dhe të shtatëdhjeta do të lind brezi i ri i shkrimtarëve të tubuar rreth klubit letrar “Gjon Nikollë Kazazi”: Teki Dërvishi, Esad Cërmjani, Sefedin Fetiu, Nexhmedin Soba, ku bëja pjesë edhe unë. Natyrisht se në këtë brez, më i njohuri, më dinamiku dhe i gjithanshmi (poezi, prozë, drama) mbetej Teki Dërvishi, padyshim njëri ndër shkrimtarët më të rëndësishëm të letërsisë shqipe në përgjithësi, veçmas si dramaturg me veprën monumentale “Bregu i Pikëllimit”.  Ky brez krijuesish do t’i sjellin frymë të re klimës letrare dhe intelektuale në Gjakovë.

–Nacional:  Studimet në Universiteti i Prishtinës për Gjuhë dhe Letërsi Shqipe, e më pas për Histori, si ndikuan në ndërtimin e dyfishtë të identitetit tuaj si shkrimtar dhe historian?

-J. Buxhovi: Brezi ynë i shkrimtarëve në Gjakova i viteve të gjashtëdhjeta, thuajse në tërësi, pas shkollimit të mesëm u drejtua kah gjuha dhe letërsia, në  Fakultetin Filozofik të Prishtinës. Kjo ishte thuajse pjesë e traditës letrare-intelektuale e brezit të pasluftës dhe atij paraprak, nga Rexhep Hoxha, Enver Gjerqeku,  Hilmi Agani, Besim Bokshi, Din Mehmeti e deri te Ali Podrimja, studiuan gjuhën dhe letërsinë, meqë ajo merrej si parakusht për formimin e mëtutjeshëm letrar. Këtë rrugë ndoqa edhe unë. Në vitin 1964, u regjistrova në Fakultetin Filozofik të Prishtinës në katedrën për gjuhë dhe letërsi.  Po atë vite, në gjeneratën e tretë të gjuhës dhe letërsisë, u regjistruan edhe shumë nga shkrimtarët që do të bëjnë emra në letërsinë shqipe: Ymer Shkreli, Gani Bobi, Vehbi Kikaj, Ibrahim Kadriu. Ishte një rrethanë tjetër fatlume, meqë pas Plenumit të Brioneve në korrik 1966 kur ra Rankoviqi, studimet e letërsisë dhe gjuhës shqipe morën një hov të madh, siç mori hov edhe veprimtaria botuese në gjuhën shqipe në kuadër të “Rilindjes”. Gjenerata jonë, që pos shkrimeve letrare merreshim nga pak edhe me gazetari, një ditë, thuajse të gjithë u gjendem si gazetarë të “Rilindjes”. Kjo ndodhi në vitin 1967 kur në rubrikën e kulturës së “Rilindjes”, me nismën e redaktorit Vehap Shita (kritik i teatrit dhe përkthyes nga serbishtja  ndër më të vyeshmit  i veprave të autorëve jugosllavë po edhe botëror të përkthyer në këtë gjuhë), u bëmë bashkë: Ymer Shkreli, Gani Bobi, e mbas një viti: Ibrahim Kadriu, Eqrem Basha, Mensur Raifi, Sylë Osmanaj, Musa Ramadani, pak më vonë edhe Mehmet Kraja, Mahamedin Kullashi dhe së voni edhe Jusuf Gërvalla. Por, ajo që kishte rëndësi, ka të bëjë me atë se krahas redaktorit të kulturës, Vehap Shita, aty ishin edhe pendat më të rëndësishme të letërsisë shqipe: Anton Pashku, ndihmës redaktor i kulturës, Fahredin Gunga gazetar i arsimit, Ali Podrimja – lektor.

Gjatë studimeve të letërsisë, te unë lindi kërshëria edhe për historinë. Veçmas kur studimi i saj, pas rënies së Rankoviqit, nuk ishte më “detyrë partiake”, por profesion i lirë hulumtues. Asokohe, me nxitjen e akademik Ali Hadrit, që në shkrimet e mia publicistike dhe letrare kishte hetuar prirjen për histori, në katedrën e historisë, vazhdova studimet postdiplomike në temën e  magjistraturës  “Lidhja shqiptare në dokumentet gjermane”, që e realizova në vitin 1979, pasi që asokohe isha korrespodent i përhershëm i  “Rilindjes” në Bon të Gjermanisë. Atje, pata mundësitë të futem në Arkivin Politik të Ministrisë së jashtme gjermane ku gjendeshin dokumentet e Kongresit të Berlinit të mbajtur në Berlin nga 13 qershori deri 20 korrik 1878. Hulumtimet në arkivin e Bonit, e më vonë dhe në atë të Berlinit, Manjcit, Mynhenit e të tjerë, më lidhën me historiografinë, binar ky që  u ndërthur ngushtë me krijimtarinë time  letrare, meqë përmes saj, faktet historike, i ktheja në aso jetësore, gjë që vepra ime letrare (proza dhe drama) është e lidhur ngushtë me komponentin e historisë si kujtesë identitare dhe ekzistenciale…

– Gazeta Nacional:  Demonstratat e vitit 1968, 1981, 1989 në Prishtinë dhe pastaj lufta e UCK-se 1998-1999, përbëjnë momentet kyçe në historinë moderne të Kosovës. Si i përjetuat ato në plan personal dhe çfarë gjurmësh lanë në vetëdijen tuaj krijuese dhe qytetare?

-J. Buxhovi: Demonstratat e vitit 1969, siç i vlerësoj në veprën time historiografike “Kosova” në tetë vëllime dhe “Kosova  histori e shkurtër”, janë historike, dhe paraqesin atë kthesën më të rëndësishme të emancipimit shoqëror-politik të Kosovës, drejt barazisë dhe ngritjes së saj në subjekt të federatës jugosllave (me amendamentet kushtetuese të vitit 1968 dhe kushtetutën e vitit 1974). Këto demonstrata, si historike, me kërkesën për Republikën e Kosovës, pra për barazi në federatën jugosllave,  paraqesin atë kthesën e madhe, ku bëhet shkëputja midis lëvizjeve ilegale me platformë të irredentizmi  ideologjik të filluar nga viti 1958 me grupin e Kadri Halimit e të tjerëve për të vazhduar mandej me Demaçin i cili për herë të parë, në vitin 1963, doli me një program për bashkim revolucionar me Shqipërinë, për ç’gjë u dënua tri herë me burgim prej 28 vitesh. Demonstratat e vitit 1981 dinamizuan kërkesën për Republikën e Kosovës, që u pranua edhe nga grupet ilegale me platformë ideologjike. Shfaqja e këtyre demonstratave, në rrethanat pas vdekjes së Titos, lidhej kryekëput me konceptin hegjemonist serb që Jugosllavia e Titos të kthej në Serbollavi, siç veproi Millosheviqi. Kosova ishte shkas dhe fushëbetejë e paralajmëruar qysh nga Qosiqi në vitin 1968 dhe  “Libri i Kaltër” në vitin 1979. Ishin edhe shumë faktorë të tjerë të jashtëm, veçmas ai sovjetik  në përputhje me doktrinën mbi sovranitetit të kufizuar të Hrushqovit, e aktualizuar edhe nga  Brezhjevi, që nxitin intervenimin ushtarak sovjetik në Hungari në vitin 1955 dhe atë Çekosllovaki në gusht 1968. Por, ishte edhe vetë faktori intelektual  shqiptar, që e dinte se pas Titos, duhej shfaqur me këtë kërkesë për t’u mbrojtur nga hegjemonizmi serb. Ndërsa viti 1989, kur u rrënua autonomi e Kosovës nga Serbia më 23 mars 1989, me tanke, u përjetua si ripushtim i tretë i Kosovës nga Serbia, gjë që hapi kutin e Pandarës të reagimit shqiptar nga demonstrata e përgjakshme të marsit-prill, që mandej, u përcollën me reagimin e shkrimtarëve dhe intelektualeve, që të marrin përgjegjësinë  politike me të cilën i ngarkonte historia në ato rrethana, siç ishte themelimi i Lidhjes Demokratike të Kosovës, më 23 dhjetor 1989. Këtij brezi i kam takuar, si bashkëthemelues i LDK-së dhe pjesëmarrës i zhvillimeve që çuan te projekti i rezistencës institucionale-paqësore  me shtetin paralel nga viti 1992-1999, që ia hapi rrugën protektoratit ndërkombëtar dhe në vitin 2008 pavarësisë së Kosovës. Rezistenca institucionale me shtetin paralel kishte edhe projektin e rezistencës së armatosur në përputhje me rrethanat dhe veçmas në bashkëveprim me aleatët amerikanë, që sugjeronin dy linja paralele: atë të politikës pa luftë (shtetin paralel) dhe të luftës pa politikë, kur do të vinte koha për të në përputhje me planet amerikane dhe të NATO-s siç ndodhi me ultima ration nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999. Nga ky këndvështrim, dalja në skenë e UÇK-së në nëntor 1997, ishte pjesë e këtij projekti, pra e rezistencës së përgjithshme, gjë që UÇK krijoi rrethana që  lufta e deriatëhershme diplomatike  të kthehet në diplomaci të luftës  me çka u krijuan rrethanat edhe për ndërhyrjen e armatosur të NATO-s, ndonëse me pretekste humanitare.

III. Gazetaria si shkollë e realitetit

-Gazeta Nacional:  Fillimet tuaja në gazetën Rilindja përkojnë me një periudhë dinamike. Në  ç‘mënyrë gazetaria ka ndikuar në stilin tuaj letrar: a e ka disiplinuar rrëfimin apo e ka bërë më të ndjeshëm ndaj realitetit konkret?

-J. Buxhovi: Siç thash, fillimet e punës në gazetari, anë “Rilindje”, përkojnë me një kohë të kthesave historike, që ndodhen pas Plenumit të Brioneve të vitit 1966, kur Kosova, e liruar nga presioni i Serbisë, u fut në një zhvillim të hovshëm të emancipimit kulturor po e dhe politik drejt shkëputjes nga Serbia dhe lidhjes me federatën jugosllave, si njësi e barabartë me tetëshen, siç ndodhi nga viti 1968 dhe me kushtetutën e vitit 1974 kur kjo komponentë fitoi dimensionin kushtetues. Në këto rrethana, të punojë si gazetar kërkonte përgjegjësi profesionale, por njëherësh paraqiste edhe një mundësi të madhe për të ndikuar rrjedhat kulturore dhe ato politike të kohës. Gazetaria, për krijuesin, krahas faktorit dinamikë, si pozitiv, paraqet edhe rrezik, që të humbet baraspesha midis ngjarjes si aktualitet  dhe ngjarjes si përpunim imagjinate. Kujtoj se ia kam dalë që  ta mbaj larg këtë “rrezik”.

-Gazeta Nacional: Si korrespondent i “Rilindjes” në Gjermani për më shumë se dy dekada, si e përjetuat distancën midis realitetit perëndimor dhe atij ballkanik, dhe si reflektohet kjo në veprën tuaj?

-J. Buxhovi: Kam pasë  fatin që të jem korrespondent i parë i “Rilindjes” në Europë, me qendër në Gjermani (Bon). Duhet theksuar me këtë rast, se nga viti 1968, “Rilindja” tashmë me mision kulturor, por edhe diplomatik dhe politik, në kuadër të identitetit institucional të Kosovës si njësi federative,  vendosi të hapë korrespodenturat në botë, siç kishte “Politika” e Beogradit, “Vjesniku” i Zagrebit, “Delo” e Lubjanës dhe “Oslobogjenje” e Sarajevës. Korrespodentura e parë e “Rilindjes” në jashtë u hap në Liban, meqë atëherë Jugosllavia si liderë Botës së tretë (të të painkuadruarve) paraqiste një interes të caktuar. Gazetari ynë atje, Nehat Islami, krahas punës gazetareske, bëri punë të mirë në hulumtimin e rolit të shqiptarëve në atë pjesë gjatë Perandorisë Osmane, ku kishte shumë guvernatorë shqiptar, i fundit Vaso Pasha. Shkuarja ime në Bon, po ashtu kishte si mision studimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në dokumentet gjermane, ku edhe magjistrova në vitin 1979, por në përgjithësi të lidhjeve historike dhe kulturore gjermano-shqiptare, ku studiuesit gjermanë nga shekulli XVIII e këndej, me Xylanderin, Laibnicin, Hahnin e deri te Gustav Majeri i vunë bazat shkencës së albanologjisë. Gjatë qëndrimit të parë në Gjermani, solla shumë fejtone rreth këtyre pikëpjekjeve kulturore dhe historike.  Fejtoni, në njëzet vazhdime,  për 100 vjetorin e Kongresit të Berlinit, bëri jehonë të madhe, saqë edhe shtypi jugosllav i kohës,  shumë pjesë i barti. Po ashtu, edhe disa gazeta gjermane shënuan këtë fejtoni. Edhe fejtoni për Princ Vidin, ai për Arnold von Harfin dhe fjalorin gjermanisht-shqip prej 50 fjalësh nga viti 1496, po ashtu u ndoqën me interesim të madh. Në vitin 1979, Shoqata e Gazetarëve të huaj në Bon, me nderoi me çmimin vjetor. Dhe, po ashtu, mirënjohje mora edhe nga Ministria e jashtme gjermane për “mirëkuptim midis popujve”.

Gjatë qëndrimit si korrespodent në gjermani, krahas takimeve, bisedave dhe intervistave  me politikanët më të njohur, ndër ta me kancelarët: V. Brantin, H. Shmitin, H. Kolin, G. Shroderiun dhe  A. Merkelin; mandej me politikanët shumë të rëndësishëm: Shtrausin, Horst Emken, Egon Barin e deri te Joshka Fisherin  e të tjerë;  takime të shumta edhe me botën kulturore, nga shkrimtarët nobelistë: H. Bëll, G. Gras, regjisorët dhe artistët e njohur: R. Fasbender, Hercog, Shrëndorf, H. Shegulla e të tjerë, e deri te sportistët me famë botërore, F. Bekenbauer, G. Myller, që kishin luajtur edhe ndeshjet historike me Shqipërinë në Tiranë kur luajtën baras. Këto lidhje vazhduan gjatë gjithë kohës sa qëndrova atje (deri në vitin 2008), të cilat, në rrethanat kritike, siç ishin ato nga viti 1990-1999,  i shërbyen njohjes së opinionit gjerman dhe atij politik me çështjen e Kosovës, për ç’gjë , shumë nga politikanë e njohur gjermanë, intelektualët dhe krijuesit e rëndësishëm (G. Gras, filozofi Habermas e të tjerë) mbështetën edhe ndërhyrjen e armatosur të NATO-s për ta parandaluar gjenocidin dhe etnocidin ndaj shqiptarëve të Kosovës.

1. Letërsia dhe historia si diskurs i dyfishtë

-Gazeta Nacional: Në veprën tuaj vërehet një ndërthurje e vazhdueshme midis diskursit letrar dhe atij historiografik. Si e konceptoni raportin epistemologjik midis fiksionit dhe së vërtetës historike: si tension, si simbiozë apo si dekonstruksion i narrativave dominante?

-J. Buxhovi: Historiografia dhe letërsia kanë të përbashkët ngjarjen, por me ndryshime të papajtueshme: meqë historiografia e paraqet atë përmes fakteve, që mbesin të diskutueshme përherë nga ndjeshmëria e interpretimit, jo rrallë në përputhje me diktatin e dogmës  ideologjike dhe religjioze, që kërkon rishqyrtim dhe rishkrim madje. Ndërsa letërsia (krijimtaria në përgjithësi), ngjarjet i  paraqet si kujtesë. Ky raport, i ka krijuar dhe i krijon letërsisë (krijimtarisë) përparësi të madhe ndaj historiografisë së lëndueshme nga pushteti i të fortit, ideologjia dhe religjioni. Meqë kujtesa letrare është njëherësh edhe vetëdije historike, që i qëndron kohës dhe kthehet madje në monument të përhershëm, siç ndodh me “Iliadën”, me shumë e shumë vepra të artit dhe të kulturës, nga të cilat mësohet historia. Ndaj, nuk është e rastit kur thuhet se monumentet që i krijon arti dhe krijimtaria janë të përhershme, ndërsa ato historike, të përkohshme dhe të rrënueshme madje, siç është rasti me monumentet grandioze të Stalinit, Enverit dhe diktatorëve të tjerë që u rrënuan sapo ra diktati ideologjik që i kishte krijuar…

Për t’i ilustruar këto raporte midis fuqisë së faktit krijues dhe atij dokumentues, si të paqëndrueshëm, që e ka historia, mund të na shërbejnë konceptet filozofike, në njërën anë ai  i  I. Kantit “Das Ding an sich” ( “Gjëja në vetvete”) që lidhet me  arsyen e krijuar nga brenda, vetvetja dhe në tjetrën anë,  te ai i Hajdegerit: (“Sein und Zeit” – “Qenia dhe Koha”) si koncept i “Dasein-it”, ku determinohet qenia përgjatë kohës historike…

-Nacional: Duke qenë se keni punuar mbi arkiva gjermane dhe dokumente historike, deri në ç’masë mund të flasim për një “poetikë të dokumentit” në romanet tuaja, ku fakti historik shndërrohet në materie estetike?

-J. Buxhovi: Kjo është pjesë e konceptit tim krijues, që fakti historik të kthehet në materie estetike, që t’i takojë kujtesës…

Nacional:  A mendoni se romani historik shqiptar ende mbetet i lidhur me paradigmën romantike të shekullit XIX, apo vepra juaj synon një rishkrim postmodern të historisë?

1. Narrativa, memoria dhe identiteti

-J. Buxhovi:  Në letërsinë tonë, hiq veprën e M. Barletit “Histori e Skënderbeut” nga shekulli XV, nuk kemi roman të mirëfilltë historik. Madje as romani “Ali Pashë Tepelena”, i Sabri Godos, i vlerësuar si i tillë, nuk i përmbushë këto kritere. As veprat e mia, si “Shënimet e Gjon Nipollë Kazazit”, “Libri i të mallkuarve”, “Dosja B”, trilogjia “Prapë vdekja”, “Letra për Krye princin” e  të tjera, me personazhe historikë dhe ngjarje historike, ndonëse shpesh vlerësohen si “pjesë e historisë”,  në disa aspekte, mund të thuhet  që synojnë rishkrim post modern të historisë, si letërsi.

-Gazeta Nacional: Në ciklin monumental “Kosova” dhe në romanet si “Libri i të mallkuarve” apo “Prapë vdekja”, historia shfaqet si një traumë e përsëritur. Si e trajtoni konceptin e memories kolektive në raport me traumën historike?

-J. Baxhove: Ciklin “Kosova” dhe “Librin e të mallkuarve”, që Ju përmendni, duhet parë si binom raportesh të fakteve  dhe të kujtesës, ku ato kundërshtohen dhe plotësohen, gjithnjë me përparësitë e krijimtarisë, meqë  ajo është në gjendje që  memories kolektive t’ia diferencoje faktet nga ngjarjet, që edhe përsëritën deri te përmasat e traumave…

-Nacional:  A mund të thuhet se tek ju identiteti shqiptar ndërtohet si një tekst i hapur, në kuptimin e Umberto Eco, apo si një strukturë e qëndrueshme e kodifikuar në histori?

-J. Buxhovi: Kujtoj se kjo më shumë lidhet me atë vlerësimin e Ecos rreth strukturës së qëndrueshme e kodifikuar, jo gjithaq në histori, por përmes historisë…

-Nacional:  Në ç ‘mënyrë personazhet tuaja funksionojnë si bartës të ndërgjegjes historike dhe njëkohësisht si figura ekzistenciale që tejkalojnë kohën konkrete?

-J. Baxhove:  Ndërgjegjja historike është pjesë e kujtesës historike. Ato janë të ndërlidhura. Letërsia i diferencon përmes trajtimit imagjinativ…

1. Estetika e romanit dhe eksperimentimi formal

-Nacional: Në romanet tuaja vërehen struktura të fragmentuara, ndërprerje kronologjike dhe një përdorim i theksuar i ndërtekstualitetit. Sa është kjo një zgjedhje estetike dhe sa një domosdoshmëri për të reflektuar kaosin historik shqiptar?

-J. Buxhovi: Kjo ka të bëjë me raportin që shkrimtari ka ndaj faktit si dhe interpretimin që ia bën përmes imagjinatës. Natyrisht, se ku perceptim, nuk përjashton mundësinë që të nxjerr në pah kaosin historik shqiptar, si ngjarje, që lidhet me kujtesën…

-Nacional: Në ç ‘mënyrë dramat dhe proza juaj ndërveprojnë? A ka një ndikim të dramaturgjisë në ndërtimin e tensionit narrativ në romanet tuaja?

-J. Buxhovi:  Proza, te unë, sikur nuk njeh kufijtë tradicional, që ato i ndajnë. Përkundrazi,  ato thyhen edhe te “Libri i të mallkuarve”, pjesa e tretë “Njëqind vjet pushtet” dhe të “Dushkaja”, që mund të merren edhe monologje dramatik…

VII. Historiografia si akt interpretimi

-Nacional: Si historian, ju keni trajtuar ngjarje kyçe si Kongresi i Berlinit 1878. Si e shihni rolin e historiografisë shqiptare sot: si rishkrim kritik apo si vazhdim i narrativave ideologjike?

-J.Buxhovi:  Historiografia institucionale shqiptare vazhdon narrativat ideologjike të ngatërruara naivisht edhe me gjuhën e eufemizmave, kur bëhet fjalë për ngjarje tejet të ideologjizuara, siç janë ato të majit-dhjetorit 1924, si puçe dhe kund puce të ndërsjella, të cilat mbesin pezull, por më afër dogmës ideologjike, nga narrativja se ishte fjala për revolucion demokratike dhe në anën tjetër për kundërrevolucion me ndihmën e Beogradit! Me këtë rast anashkalohet fakti tepër i thjeshtë se nuk mund të ketë “revolucion demokratik”! Revolucioni dihet se çfarë paraqet, përmbysjen e gjendjeve me dhunë dhe assesi demokracinë! Ka edhe shumë e shumë marifete të ngjashme tek historia institucionale në Tiranë dhe Prishtinë, ku, në emër të disa demistifikimeve, siç është rasti me Skënderbeun, kalohet në mohime dhe shtrembërime të rënda historike, të ngjashme me narrativen e historiografisë serbe, dogma e së cilës mban peng në tërësi historiografinë institucionale në Tiranë dhe Prishtinë me të ashtuquajturën mbretëri serbe nga mesjeta, të identifikuar me dinastinë Nemanjane dhe me gjoja autoqefalinë e kishës ortodokse serbe nga shekulli XIII, kur dihet se as njëra as tjera nuk kanë mbështetje historike, veçmas identifikimi i Rashës me shtetin mesjetar serb, si një dinasti feudale e pavarur në kohën e procesit të shembjes së Bizantin, që kudo historiografia objektive e cilëson si Rasha, Rasien, Rasia dhe askund si shtet mesjetar serb. Madje, tek perandorët bizantin, Porfyrogenti dhe  Kantakuzeni  dhe te shumë kronikë të kohës  Rasha quhet Tribalia, ndërsa rasianët – tribalë, të lidhur me mbretërinë antike tribale, që Herodoti e quan ilire. Ngjashëm   ndodh edhe me autoqefalinë e kishës ortodokse serbe,  gjoja nga mesjeta, kur dihet se autoqeflia ka ndodhur në vitin 1923, me bashkimin e katër mitropolive (Beogradit, Sremit, Malit të Zi dhe Pejës). Kjo na ka sjellë edhe Pakon e Ahtisarit me të cilën Serbisë i janë dhënë “tapitë historike dhe shpirtërore”, që  shtetin e Kosovës e hendikepojnë shumanshëm dhe do ta vazhdojnë edhe tutje…

-Gazeta Nacional: A ekziston rreziku që historiografia të instrumentalizohet politikisht, dhe si mund të ruhet integriteti shkencor në një kontekst ballkanik shpesh të politizuar?

J-. Buxhovi: shembullin më të mirë për instrumentalizimin e historiografisë duhet kërkuar te shkolla sllaviste e Vjenës e shekullit XIX, kur shqiptarët paraqiten nëpër histori të huaja (serbëve, turqve, bullgarëve etj.) dhe jo te fakti se ata janë popull antik, se kishin mbretëritë kryesore në antikitet (Maqedoninë, Dardaninë, Epirin). Kjo metodë e arnimit, është ndjekur edhe për gjuhën shqipe (me huazime të shumta) dhe po ndiqet edhe nga historiografia institucionale në Prishtinë dhe Tiranë. Shembulli më eklatant i kësaj ecurie u pa së voni me “Historinë e Kosovës”, volumi parë i botuara nga Instituti i Historisë “Ali Hadri” i Prishtinës,  që nuk është tjetër pos një kopje e koncepteve të historiografisë serbe, ku Kosova shihet shtëpi me tapi serbe! Aty u bëhet jehonë mashtrimeve të S. Novakoviqit të shfaqura në  “Zakonik Cara Dušana od 1453” (Kanunin e perandorit serb, Stefan Dushani nga viti 1453), tekst ky që vet autori e pranon se nuk është nga shekulli XV, por i arnuar në shekullin XIX nga disa shënime te një mësuesi serb nga Prizreni dhe një prifti rus, të cilat po ashtu arnohen me 16 versione të ndryshme të mbledhura gjoja nëpër manastiret ortodokse serbe në Kosovë dhe Maqedoni, për ç’gjë këtij libri iu mor kredibiliteti nga Universiteti i Harvardit dhe qarqet tjera akademike botërore bashkë me katër vëllimet e Akademisë së Shkencave të Jugosllavisë “Istoria naroda Jugoslavie u bizantnskim izvorima”, ku  burimet bizantine për Rashën Tribale dhe Tribalët, konvertohen në “Serbi mesjetare” dhe Tribalët në “serb” dhe falsifikime të tjera të burimeve  bizantine, osmane dhe ruse madje! Kam reaguar rreth këtij rasti, por kanë munguar reagimet e historianëve “të pavarur” nga Kosova dhe Shqipëria, edhe pse libri, si duket, është tërhequr nën trysninë  e disa  historianëve brenda Institutit të pakënaqur me këtë diskurs serb si dhe të disa qarqeve nga jashtë ,  që kanë konsideruar se libri mund t’i shërbente Serbisë për pretendimet hegjemoniste ndaj Kosovës!

-Nacional: Në veprat tuaja historike, a synoni të krijoni një “kundër-histori” ndaj narrativave zyrtare ndërkombëtare për Kosovën?

-J. Buxhovi: Nëse shikohet teksti prej njëzet e sa rreshtave të deklaratës së pavarësisë, del se Kosova është shtet pa histori, një trung pa rrënjë. Ky ka qenë çmim që ndërkombëtarët kanë kërkuar për shpalljen e pavarësisë, që edhe mund të arsyetohet karshi qëllimit madhor. Por,  si historian i pavarur, me “Kosovën” në tetë vëllime, “Maqedoninë”, “Dardaninë”, të përkthyera edhe në anglisht nga botuesi  amerikan “Jalifat Publishing”dhe “Kongresi i Berlinit dhe Lidhja Shqiptare e 1878”, kam synuar shkrimin objektiv të historisë së Kosovës si pjesë e historisë së Shqipërisë nga antikiteti, ku mbretëria e Dardanisë është bartëse e këtij identiteti historik. Po ashtu, kam synuar që certifikata historike e shtetit të Kosovës, të nxjerrët jashtë  narratives së pragmatizmit politik të kohës, jashtë narratives  ideologjike dhe diktatit të historiografisë serbe, gjë që kjo është përcjellë me reagime të ashpra, por të pritshme nga Akademia Serbe e Shkencave dhe Arteve nga  Beogradi , po me reagime të pa pritshme nga mediumet tona dhe veçmas nga disa “akademikë” të Prishtinës, që janë munduar ta diskreditojnë veprën prej pesë mijë e treqind faqesh fillimisht në tri vëllime, mandej në pesë për t’u përmbyllur me tetë vëllime në vitin 2017, deri aty sa ta quajnë “edhe projekt të Serbisë”! Ndërkohë që në Serbi i madh e i vogël ulërinte kundër  librit, që shtetin e Kosovës e paraqiste me histori të thellë nga antikiteti e jo pjesë e “mbretërisë” imagjinare mesjetare serbe! Reagimet e tilla nga Prishtina, mund të shpjegohen me atë se “akademikët” e Prishtinës si dhe historianët nga Instituti i Historisë dhe ai Albanologjik pa përjashtuar këtu edhe shumë prej tyre nga katedrat e universitetit, me mendësi ideologjike dhe partiake, kanë qenë xheloz, meqë vetë nuk kanë përmbushur një detyrim që të  shkruajnë historinë e shtetit të Kosovës,  e as t’i kundërvihen propagandës së egër politike të Beogradit për ta paraqitur Kosovën qendër të saj kulturore dhe historike mesjetare, për ç’gjë paguhen mirë e mirë nga shteti ynë i varfër, me të cilën do të legjitimohej ndërkombëtarisht edhe pavarësia e saj. Andaj, sulmi ka qenë mbrojtja më e mirë e tyre, por pse ka shkuar kjo në dëm të historiografisë sonë, të tillët nuk kanë çarë kokën për pasojat. Natyrisht se këtij diskursi kundër  “Kosovës” në tetë vëllime i ka ndihmuar edhe një pjesë e politikanëve të Kosovës nga mendësia politike se shteti i Kosovës është i përkohshëm, se duhet  refuzuar në emër të bashkimit kombëtar dhe broçkulla të ngjashme, që u panë edhe nga pazaret e nisura me Serbinë për shkëmbim territoresh, që u penguan nga Amerikanët në çastin e fundit! Por, këto anomali,  u hoqën shpejt, në saje të popullarizimit të madhe të veprës, që brenda një viti pati gjashtë ribotime me një tirazh “astronomik” prej 50 mijë ekzemplarësh si dhe përkthimi i saj  në anglisht në SHBA nga botuesi amerikan “Jalifat Publishing”, që arriti për pak kohë të depërtojë në institutet dhe universitetet më prestigjioze  amerikane deri te ai i Harvardit, ku edhe  fitoi edhe statusin e literaturës alternative për historinë e Evropës Juglindore. Ndërsa, unë u pranova edhe në Shoqatën Amerikane të Historianëve, ndër më të njohurën  në botë. Ky zhvillim ndikoi që libri të pranohet dhe të promovohet në shumë universitete dhe akademi europiane dhe atë të Turqisë, si dhe ato rajonale,  nga Akademia e Shkencave të Sllovenisë,  e Kroacisë dhe e Malit të Zi. Së voni pati edhe dy promovim në Tiranë  në Akademinë e Shkencave dhe në Muzeun Kombëtar të Historisë. Pra, “Kosova” sot paraqet certifikate të historisë së shtetit të Kosovës, të pranuar në shumë qendra akademike  dhe universitare botërore, pos në Kosovë!

VIII. Angazhimi politik dhe historik

-Gazeta Nacional: Si një nga themeluesit e Lidhja Demokratike e Kosovës, përkrah Ibrahim Rugovës, si e shihni sot atë periudhë të organizimit politik dhe filozofinë e rezistencës paqësore?

-J. Buxhovi: Me pak fjalë, do ta vlerësoja si një përgjigje që brezin tonë intelektual  historia e ngarkoi me përgjegjësi politike, që ajo e kreu si mision në dy binarë paralel historik: në atë të rrënimit të komunizmit dhe në atë të shtetndërtimit të Kosovës përmes rezistencës aktive paqësore (Shtetin paralel nga 1992-1999), që ndërkombëtarizoi çështjen e Kosovës midis aleatëve perëndimorë, të  cilët u vunë në anën e kauzës së saj përmes armëve si dhe protektorati ndërkombëtar të kthehet në pavarësi në vitin 2008…

-Gazeta Nacional: Lufta e Ushtria Çlirimtare e Kosovës shënoi një kthesë të madhe historike. Si e analizoni raportin midis rezistencës paqësore dhe asaj të armatosur në kontekstin e çlirimit të Kosovës?

-J. Buxhovi: Siç u tha më sipër, UÇK dhe ishte pjesë e rezistencës institucionale, që nga fillimi, në kuadër të përcaktimit të LDK-së (kur nuk kishte qeveri dhe shtet paralel 1900-1902) për mbrojtjen e pragut të shtëpisë për ç’gjë përgjegjës ishin komision vendore të degëve dhe të nëndegëve. Me themelimin e Qeverisë së Kosovës në dhjetor 1992, në kuadër të ministrive, u përfshinë edhe Ministria e Mbrojtjes dhe ajo e Rendit Publik. Ato filluan mobilizimin e rekrutëve të larguar nga APJ si dhe të oficerëve që po ashtu ishin larguar nga APJ (rreth 420 sosh) disa të shpërndarë në luftimet në Kroaci e më vonë në ato të Bosnjës dhe Hercegovinës. Koncepti i këtyre dy ministrive ishte fillimisht i krijimit të njësive rezerve brenda dhe të brigadave jashtë. Por, ishte urdhri i kërshëndellave i Bushit i 24 dhjetorit 1992 që i vuri vija të kuqe Serbisë për përhapjen e konfliktit të luftës në Kosovë, po edhe Kosovës që të vazhdonte rezistencën institucionale paqësore, pra pa luftë.  Dr. Rugova u urdhërua  që menjëherë të  ngihet puna e dy ministrive , asaj të Mbrojtjes dhe të  Rendit, si dhe  neutralizim i grupeve të gueriles (atij të Drenicës, në krye me Adem dhe Hamëz Jasharajn, të Deçanit, në krye me S. Çekun, të Llapit dhe kështu me radhë). Shumë prej tyre respektuan këto urdhra dhe dolën jashtë (Jasharajt, S. Çeku e të tjerë). Disa oficerë dhe policë që vazhduan veprimtarin në Kosovë në kuadër të mbrojtjes territoriale  të drejtuar nga kolonel Hajzer Hajzeri u burgosën (126 veta) dhe u dënuan me burgime të gjata. Në vakumin e  krijuar, ndërhyri LPK, deri më atëherë anëtarë kolektiv i LDK-së, dhe filloi aktivizimin e militantëve në disa aksione, në vitin 1996, që shumica e tyre, edhe ashtu ishin anëtarë të  degëve dhe nëndegëve të LDK-së. Dalja në skenë e UÇK-së, në nëntor 1997, paraqet vazhdimin e politikës me mjete të tjera. Assesi ndryshe. Po të kishte vazhduar ky koncept, sot nuk do ta kishim procesin e Hagës dhe gjithë ato përplasje që ndodhen gjatë dhe pas luftës midis “krahut paqësor” dhe atij “të luftës”, kur ishin pjesë e të njëjtës kauzë dhe nga i njëjti brum…

-Gazeta Nacional: Pavarësia e Kosovës është një akt historik me shumë dimensione. Si e përjetuat atë moment dhe çfarë kuptimi ka sot në një perspektivë më të gjerë historike?

-J. Buxhovi: Në veprat e mia historiografike pavarësia e Kosovës vlerësohet ngjarja më e madhe e shekullit.

– Gazeta Nacional: Si i vlerësoni raportet aktuale midis Kosovës dhe Shqipërisë në planin kulturor, politik dhe identitar?

J.Buxhovi: Për fat të keq, realiteti i dy shteteve shqiptare në Ballkan, nën sponzorizimin e drejtpërdrejtë të SHBA-ve dhe aleatëve europianë, nga një pjesë e mirë e  politikës shqiptare në Tiranë dhe Prishtinë, është shikuar dhe vazhdon të shikohet më shumë si hendikep, një si mallkim historik,  se sa  e arritura më e madhe e shqiptarizmit në përgjithësi. Heqja e kufirit, as në planin kulturor, as atë ekonomik, nuk është kthyer në një përparësi për afri dhe bashkim kulturor, ekonomik dhe shpirtëror në përgjithësi. Përkundrazi, politikat shtetërore në Tiranë dhe Prishtinë ndjekin agjenda të drejtuara nga ambicie personale të liderëve për protogonizëm dhe karshillëk feudalo-fisnor, po edhe mafioz! Kjo sjellje sikur përkujton atë përvojën e keqe nga themelimi shtetit shqiptar më 1912 e deri te ditët tona, që shteti për ta paraqet armik, që duhet luftuar dhe jo ombrellë që duhet forcuar, veçmas kur gjendemi edhe më tutje në gojë të ujkut!

1. Letërsia si dëshmi dhe rezistencë

–Gazeta Nacional: Në ç’masë e konsideroni letërsinë tuaj si një formë rezistence kulturore dhe politike?

-J. Buxhovi: Letërsinë nuk e konsideroj pjesë të vetëdijes kulturore, me çka ajo shfaqet faktori kryesor imunitar i qenies…

 -Gazeta Nacional: A mendoni se shkrimtari në hapësirën shqiptare ka ende një rol të veçantë si “ndërgjegje e kombit”, apo kjo është një paradigmë e tejkaluar?

-J. Buxhovi: Për fat të keq, nga shumë arsye, veçmas nga ato politike, kur ato merren ndore nga politikanë tribalë,  kjo shfaqet paradigmë e tejkaluar, madje e dëmshme, meqë “ndërgjegja” kthehet në paradigmë të vasalitetit intelektual, më e dëmshme se ajo e diktatit ideologjik nga e kaluara e afërme!

-Gazeta Nacional: Si e përkufizoni raportin midis estetikës dhe etikës në veprën tuaj?

-J. Buxhovi: Përpiqem që raporti etik dhe ai estetik të jenë të balancuar…

1. Dimensioni ndërkombëtar dhe recepsioni

-Gazeta Nacional: Duke qenë se veprat tuaja janë përkthyer në disa gjuhë, si ndryshon recepsioni i tyre jashtë hapësirës shqiptare?

-J. Buxhovi: Nga veprat  e mija letrare është përkthyer “Shënimet e Gjon Nikollë Kazazi” (serbisht, sllovenisht, frëngjisht, italisht, rumanisht, polonisht dhe gjendet në përkthim edhe në gjermanisht dhe anglisht). Ndërsa në anglisht është përkthyer “Dosja B”. “Kazazi” është pritë mirë në frëngjisht nga L’Harmattan i Parisit me pesë-gjashtë ribotime si dhe ai në italisht me tri ribotime brenda një kohe të shkurtër. Në Itali ka lëvizje edhe drejt filmimit të romanit, si kooproduksion me Kosovën. Por prej dy vitesh, një  producentit të njohur italian, i  mungon një përgjigje nga Ministria e Kulturës!

-Gazeta Nacional: A mendoni se letërsia shqiptare arrin të komunikojë universalitetin e saj pa humbur specifikën historike?

-J. Buxhovi: Specifikat historike jo rrallë, universaliteti i nxjerr nga “provincializmi”. Këtë më së miri na dëshmon letërsia latino-amerikane, me dimension e realizmit magjik markezian.

1. Reflektim mbi kohën dhe veprën

–Gazeta Nacional: Duke parë pas në një krijimtari kaq të gjerë, a mendoni se ka një vijë të brendshme unifikuese që lidh gjithë veprën tuaj?

-J. Buxhovi: Këtë nuk mund ta them. U takon studiuesve të letërsisë, që janë gjithnjë e më të paktë, e gjithnjë më të rrudhur sipas interesave të tarafeve…

-Nacional:  Çfarë raporti keni sot me veprat tuaja të hershme: i shihni si dëshmi të një kohe apo si pjesë ende aktive të dialogut tuaj krijues?

1. Buxhovi: Veprat përherë i shoh të papërfunduara. U kthehem dhe u rikthehem, shpesh i bart pjesët nga njëra në tjetrën, edhe pse shumë shkrimtarë këtë e shohin ndryshe…

 XII. Planet dhe vizioni për të ardhmen

–Gazeta Nacional: Çfarë projektesh të reja letrare apo historiografike po përgatitni aktualisht, dhe cilat tema ndjeni se ende kërkojnë trajtim?

1. Buxhovi: Sapo doli nga shtypi romani “Lufta e fshehur, Anteu”. Ndërsa po punoj në një libër kujtimesh dhe dëshmish “Dy pasluftat e mia 1946-1999 dhe 2000-2026”, me të cilin shënohet 80 vjetori i jetës, në gusht, dhe 65 vjetori i krijimtarisë sime. Mund t’ua them se dy pasluftat e mia, ndryshojnë diametralisht: e para, në rrethanat e konceptit të barazisë klasore, përkundër përpjekjeve të Beogradit që të shfrytëzonte projektet e mbetura të kralevinës kundër shqiptarëve, ishte me shpresë dhe ngritje të ngadalshme, por drejtë ardhmërisë. Ndërsa e dyta, nga protektorati ndërkombëtar dhe veçmas shpallja e pavarësisë së Kosovës më 2008, me dëshpërime të vazhdueshme, meqë çlirimi nuk u  kthye në liri, që nënkupton sistemin e vlerave të saj, dhe po ashtu, parlamentarizmi nuk u kthye në demokraci. Në këto rrethana  kur liria kthehet në peng “të çlirimtarëve” të rremë, ndërsa parlamenti në një arenë të feudeve familjare, fiseve e mbi të gjitha grupeve mafioze, atëherë mund të kuptohet pse kjo gjendje nga shumë qytetarë përjetohet si gjendje e shtetit pa autoritet, ndërkohë që dikur kishim autoritetin pa shtet! Andaj, sot kemi dukurinë e  akulturimit të vazhdueshëm, humbjen e ekuilibrave demografik, etnik e mbi të gjitha realitetin e hidhur kur identiteti kombëtar zëvendësohet me atë fetar, deri te përmasat e kthimit në komunitet fetar!

XIII. Jubileu dhe kuptimi i kohës personale

-Gazeta Nacional: Çfarë përfaqëson për ju 80-vjetori i lindjes: një pikë reflektimi, një bilanc apo një fazë e re e vetëdijes krijuese?

-J.Buxhovi: Përgjigjen e kësaj duhet kërkuar te libri “Dy pasluftat e mia” që do të dalë nga fillimi i gushtit.

-Gazeta Nacional:  Si e përjetoni simbolikisht 60-vjetorin e nisjes së krijimtarisë suaj: si një rrugëtim të përmbushur apo si një proces ende të hapur kërkimi?

-J. Buxhovi: Krijimtarinë letrare e konsideroj rrugëtim të papërmbushur…

-Gazeta Nacional: Nëse do t’i drejtoheshit vetes suaj të re, në fillimet e këtij rrugëtimi, çfarë do t’i thoshit sot?

-J. Buxhovi: Kthim tek e njëjta…

-Gazeta Nacional:  Në fund, a është shkrimi për ju një akt i kërkimit të së vërtetës apo një mënyrë për ta problematizuar atë?

-J. Buxhovi: I të dyjave…

-Gazeta Nacional: Si do të dëshironit të mbeteshit në kujtesën e brezave që do të vijnë: si historian, si romancier, apo si një ndërgjegje kritike e kohës suaj?

1. Buxhovi: Kjo u mbetet studiuesve që ta thonë…

-Gazeta Nacional:  Nëse do të duhej të linit një mesazh për brezin e ri të shkrimtarëve dhe studiuesve shqiptarë, cili do të ishte ai në raport me të vërtetën, lirinë krijuese dhe përgjegjësinë intelektuale

-J. Buxhovi: Latinët thonin: “Vitam impedere vere” (Jetën kushtoja të së vërtetës), që do t’ia shtoja edhe atë: nuk mjafton të jesh vetëm i lirë, meqë kthehesh në skllav të saj, por të  veprosh si i lirë…

18 Prill 2026

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë Profesionistë të Diasporës (UGSHPD) dënon dhunën e egër policore në protestën e mbrëmshme të 17 prillit kundër qytetarëve dhe veçanërisht ndaj gazetarëve Felix Bilani dhe Aulon Kalaja, që u detyruan të shkonin në spital për të marrë ndihmë profesionale. Kundër Aulonit u përdor shkopi policor duke u goditur pas kokës, ndërsa kundër fotoreporterit Felix Bilani spraj ariu mbi fytyrë, duke dëmtuar shikimin dhe frymëmarrjen, dhunë që atyre ua bëri të pamundur të mbulonin protestën.

Policia e Shtetit shkeli Kushtetutën e vendit, sepse, si institucion i pavarur, duhet të garantojë mbarëvajtjen e protestave e t’i mbrojë gazetarët dhe jo t’i sulmojë hapur përpara kamerave të ndezura. Dy gazetarët e njohur, Felix Bilani dhe Aulon Kalaja, sulmohen qëllimshëm nga Policia e Shtetit, që i dhunon fizikisht, duke tejkaluar kompetencat. Nga ruajtëse e rendit publik, ajo u shndërrua në polici e dhunës dhe e  kryeministrit Edi Rama, që i ka uzurpuar të gjitha pushtetet. Ishte kjo Polici e Shtetit që e ndihmonte Edi Ramën të manipulonte zgjedhjet, është kjo Polici e Shtetit që iu kundërvihet opozitës dhe gazetarëve me dhunë fizike, gaz lotësellës dhe shkopinj gome.

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë Profesionistë të Diasporës (UGSHPD) shpreh indinjatën e thellë ndaj dhunës ushtruar nga Policia e Shtetit e cila në mënyrë sproporcionale dhe të qëllimshme iu sul protestuesve dhe gazetarëve, duke u bërë palë me Kryeministrin. Protestat e opozitës kërkojnë largimin e qeverisë më të korruptuar të Europës që drejtohet nga Edi Rama dhe zëvendësimin me një qeveri teknike që do të krijonte kushte për zgjedhje të lira e të ndershme.

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë Profesionistë të Diasporës (UGSHPD) iu bën thirrje organizatave ndërkombëtare të gazetarëve si IFJ, RSF, EFJ etj që të ndikojnë për ndaljen e dhunës nga Policia e Shtetit në Shqipëri kundër opozitës dhe gazetarëve të Shqipërisë, që duket si një republikë Banane dhe jo vend anëtar i NATO-s.

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë Profesionistë të Diasporës (UGSHPD) iu bën thirrje NATOs dhe BE-së që të marrin masat dhe të ndalin regjime hibride si ky i Edi Ramës, në kundërshtim të hapur me standardet e vlerave që ka Perëndimi.

Është në interesin e paqes dhe stabilitetit afatgjatë në gjithë Europën, që në Ballkan të kemi shtete me demokraci të konsoliduar të shtetit të së drejtës dhe jo autokratë e diktatorë që për pushtetin e tyre nuk i llogarisin qytetarët dhe i shohin si plaçkë tregu. Jo më kot Shqipëria nën regjimin e Edi Ramës është shpopulluar nga më tepër se një milionë qytetarë, sepse kjo qeverisje nuk u garanton qytetarëve një jetë të denjë me meritokraci dhe shtet të së drejtës.

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë Profesionistë të Diasporës (UGSHPD) iu bën thirrje liderëve të SHBA dhe BE-së që të mos mbyllin sytë ndaj një regjimi si ai i Edi Ramës, i cili u gjunjëzohet në mënyrën më banale të mundëshme liderëve të BE, ndërsa i shkel me këmbë qytetarë e Shqipërisë.

Keni shembullin e Iranit, se si u lejua që të instalohej në Iran një regjim barbar ajatollahësh, ndërsa sot populli iranian dhe sidomos rinia iraniane është viktima më e dhimbshme e një diktature, që nuk po e shkulni dot.

5 pyetje është podkast i Radios Evropa e Lirë, ku një temë sqarohet me ndihmën e profesionistëve dhe ekspertëve, përmes përgjigjeve që kapin thelbin. Nga shëndeti e ekonomia, deri te politika dhe ligji, çdo episod sjell bisedë të qartë, verifikim faktesh dhe sqarime të nevojshme.

Zyrtarëve publikë në Kosovë, që dyshohen për pasurim të jashtëligjshëm, pritet t’iu verifikohet pasuria, e cila në raste të caktuara mund të përfundojë edhe në konfiskim nga Byroja Shtetërore për Verifikimin dhe Konfiskimin e Pasurisë së Pajustifikueshme.

Projektligji i ri për këtë mekanizëm kaloi në lexim të parë në një seancë të Kuvendit të Kosovës më 17 prill, pasi versioni paraprak ishte rrëzuar nga Gjykata Kushtetuese.

Byroja parashihet të ketë departamente të veçanta dhe zyrtarë që do të verifikojnë pasuritë për të cilat ka një dyshim se janë fituar jashtëligjshëm nga zyrtarët publikë.

Nëse pasuria përcaktohet si e pajustifikueshme, projektligji parasheh konfiskimin e pasurisë nga gjykata.

Por, mënyra se si do të funksionojë Byroja ka ngritur pikëpyetje.

Vullnet Bugaqku, hulumtues në Institutin Demokratik të Kosovës, thotë në podkastin 5 pyetje të Radios Evropa e Lirë se drejtori i Byrosë parashihet të zgjidhet me votat e shumicës parlamentare, dhe të ketë kompetenca të plota në inicimin e procedurave për verifikim të pasurisë.

▶️ Shiko podkastin:

🎧 Dëgjo podkastin:

I njëjti drejtor, sipas Bugaqkut, mund të vendosë edhe që të ndalet verifikimi i pasurisë së një zyrtari, me arsyetimin se nuk ka prova të mjaftueshme. Kjo, konsideron ai, mund të përdoret politikisht, pasi më asnjë institucion i drejtësisë nuk do të mund ta trajtonte atë pasuri.

“Askush nuk mund ta kontestojë më atë pasuri, dhe ky lloj mekanizmi mund të shërbejë si një mekanizëm i legjitimimit të pasurisë, që potencialisht nëse do të shkonte në gjykatë ndoshta do të vërtetohej se është e paligjshme”, thotë ai.

Bugaqku pohon se në kuptimin e konfiskimit civil të pasurisë, Byroja do të jetë mbi organet e tjera të sistemit të drejtësisë.

Ai thotë se ka kundërthënie në ligj sa i përket periudhës kohore të verifikimit ta pasurisë, pasi, sipas tij, qëndron dispozita që parasheh verifikimin e pasurisë që është fituar nga 17 shkurti 2008, por edhe tjetra që thotë se zyrtarit publik mund t’i verifikohet pasuria vetëm deri në 10 vjet pasi ta ketë përfunduar mandatin.

“Nëse një zyrtari publik, ta zëmë i ka pushuar mandati në vitin 2010, afati maksimal që atij mund t’i verifikohet dhe konfiskohet pasuria është viti 2020”, thotë Bugaqku, duke sqaruar se asnjë institucion bankar apo tatimor nuk obligohet të ruajë të dhëna më gjatë se dhjetë vjet, që do të shërbenin si prova.

Projektligji i ri për Byronë u përcoll me vërejtje të opozitës parlamentare, ashtu sikurse edhe versioni paraprak, të cilin Partia Demokratike e Kosovës e kishte dërguar në Gjykatë Kushtetuese.

Podkastin mund ta dëgjoni edhe në Apple Podcasts dhe në Spotify.

Autore: Flaka Zogu | Realizimi teknik: Rrahman Osmani, Mahir Elshani | Producent: Trim Haliti

Janë identifikuar emrat e 11 anëtarëve të dyshuar të grupit kriminal të drejtuar nga Jetmir Pepaj alias Jetmir Marashi.  

Këta persona akuzohen për trafikimin e mbi 7 tonëve kokainë.

Kujtojmë që ditën e djeshme (17 prill) Gjykata e Posaçme kundër Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit (GJKKO) la në fuqi masat e arrestit në burg për tre anëtarët e grupit kriminal të Jetmir Pepës.

Emrat e grupit 

1-Aleks Pepaj alias Shkëlqim Pepaj

2-Jetmir Pepaj alias Jetmir Marashi

3-Albert Pjetri

4-Fatjon Marku

5-Anton Marku alias Anton Tamure

6-Florjan Vuka alias Vathaj

7-Kristjan Lleshi

8-Klevi Leka

9-Lulzim Pepa

10-Anton Kola

11-Ilir Lazri

Jetmir Pepa është një emër i njohur për blutë, pasi në janar 2025 u shpall në kërkim pasi qëlloi me armë në një koncert festiv të organizuar ‘Cinco Cavalli’ në Parkun Olimpik të Tiranës.

HETIMET E SPAK

Sipas SPAK, hetimet kanë dokumentuar aktivitetin e grupit gjatë viteve 2019–2021 në Amerikën Latine, Belgjikë dhe Holandë, ku janë evidentuar 8 episode të trafikut të kokainës në sasi të mëdha.

Sipas SPAK, grupi kriminal ka realizuar disa episode të trafikut të kokainës, kryesisht nga Amerika Latine drejt porteve europiane, veçanërisht në Roterdam dhe Amsterdam.

8 EPISODET E TRAFIKUT TË LËNDËS NARKOTIKE

Episodi 1 – Janar- Mars 2020 – Trafikimi i një sasie të konsiderueshme lënde narkotike kokainë gjatë periudhës Janar-mars 2020. Nga kjo sasi, më 21.03.2020 u sekuestrua një sasi prej 8.5 kg në qytetin e Amsterdamit të Mbretërisë së Holandës.

Episodi 2 – 7-8 Prill 2020 – Trafikimi i një sasie prej 1,018 kg lëndë narkotike të llojit kokainë, nga Peruja drejt Portit të Roterdamit të Hollandës. Ngarkesa kishte mbërritur në portin e Roterdamit me një anije kolumbiane ndërsa lënda narkotike ishte fshehur në një enë frigoriferike që përmbante lëng frutash të ngrira. Vlera e shitjes ishte mbi 1.3 milionë euro.

Episodi 3 – 6 Qershor 2020 – Trafikimi i një sasie prej 2020 kg lëndë narkotike të llojit kokainë, nga Ekuadori drejt Portit të Roterdamit të Hollandës. Kjo ngarkesë kishte mbërritur në portin e Roterdamit me një anije detare nga Porti i Guayaquil, Ekuador dhe ishte e destinuar për një kompani në Hungari. Një pjesë e kësaj ngarkese i përkiste këtij grupi kriminal.

Episodi 4 – 26 Qershor 2020 – Tentativa e trafikimit të një sasie prej 516 kg lënde narkotike kokainë, e sekuestruar në Terminalin Portual Muelle Sur, DP World Callao, Peru, si dhe e destinuar për në Mbretërinë e Hollandës.

Episodi 5 – 30 Qershor 2020 – Trafikimi i një sasie prej 500 kg lënde narkotike kokainë më, e sekuestruar në Portin e Roterdamit, që kishte ardhur në një kontejner nga Kolumbia që përmbante konserva me peshk ton dhe ishte i destinuar për një kompani në Gjermani.

Episodi 6 – 7 Gusht 2020 – Trafikimi i një sasie të konsiderueshme lënde narkotike e llojit kokainë, e llogaritur në rreth 1600 kg, prej së cilës është sekuestruar një sasi prej 104 kg po në të njëjtën datë në autostradën nr A2 pranë qytetit Abcoude të Mbretërisë së Holandës.

Episodi 7 – 16 Gusht 2020 – Trafikimi i një sasie rreth 1100 pako me peshë bruto 1238,39 kg lënde narkotike kokainë, e cila ishte ishte fshehur në një ngarkesë me banane në një kontenier që vinte nga Ekuadori drejt Portit të Roterdamit në Hollandë dhe kishte mbërritur në portin e Roterdamit me një anije detare e ardhur nga Porti i Antwerp, e destinuar për një kompani në Hagë.

Episodi 8 – 1 – 2 Tetor 2020 – Trafikimi i një sasie prej 531 kg lënde narkotike kokainë në Portin e Roterdamit, Hollandë, sasi e cila është kapur nga autoritetet holandeze, e fshehur në një kontenier të ngarkuar me rrush të thatë, i destinuar për në Suedi.

PASURITË E SEKUESTRUARA

Me një tjetër vendim GJKKO ka vendosur sekuestro preventive ndaj 232 pasurive të luajtshme dhe të paluajtshme, me një vlerë totale rreth 12 milionë euro. Panorama

Ambasadori i Indisë në Shqipëri, Ravindra Prasad Jaiswal, ka deklaruar nga Pogradeci se po punohet për një marrëveshje me qeverinë shqiptare që synon rregullimin dhe organizimin e migracionit të punëtorëve indianë drejt Shqipërisë.

Sipas ambasadorit, palët janë në diskutime për disa marrëveshje bashkëpunimi, ndërsa aktualisht janë në fuqi dy deri tre të tilla. Ai shprehu pritshmëri për zgjerimin e mëtejshëm të bashkëpunimit në vitet në vijim.

Në fokus mbetet edhe rritja e ndjeshme e turizmit indian drejt Shqipërisë. Që prej heqjes së regjimit të vizave në vitin 2020, numri i vizitorëve indianë ka shënuar rritje të vazhdueshme, duke arritur rreth 30,000–35,000 vizitorë vitin e kaluar. Sipas të dhënave të cituara, në katër muajt e parë të vitit 2025, fluksi është pothuajse dyfishuar krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit të kaluar.

Ambasadori theksoi se India përfaqëson një burim të rëndësishëm të fuqisë punëtore të kualifikuar dhe se aktualisht në Shqipëri janë dhënë rreth 1,200 viza pune për shtetas indianë. Ai shtoi se po diskutohet një marrëveshje partneriteti për të garantuar migracion të rregullt dhe të organizuar të punëtorëve indianë drejt tregut shqiptar të punës.

Sipas tij, punëtorët indianë njihen për disiplinën dhe përshtatshmërinë, ndërsa bizneset shqiptare pritet t’i konsiderojnë si një burim të vlefshëm për sektorë të ndryshëm ekonomikë.

Në fushën e investimeve, ambasadori njoftoi se në Shqipëri janë të regjistruara rreth 18 kompani indiane, kryesisht në sektorin e minierave, por mbetet ende i paqartë aktiviteti real i disa prej tyre. Ai shtoi se po bëhen përpjekje për të rritur praninë e investimeve indiane në vend, duke theksuar se ky proces është ende në zhvillim.

Ambasadori i Indisë në Shqipëri, z.Ravindra Prasad Jaiswal flet nga Pogradeci

Kemi marrëdhënie prej kohësh dhe këtë vit po festojmë 70-vjetorin e vendosjes së tyre. Në këtë kuadër, do të organizojmë disa aktivitete. Po propozojmë një ekspozitë fotografike kushtuar Mother Teresa. Gjithashtu, një zv/ministër nga India do të vijë në Shqipëri për konsultime me qeverinë shqiptare. Po mendojmë edhe për të sjellë një trupë kulturore nga India në Shqipëri dhe ndoshta të organizohet një shfaqje një-natëshe në Pogradec.

Këto janë disa nga aktivitetet që parashikojmë, ndërkohë që jemi në diskutime për disa marrëveshje. Aktualisht kemi dy ose tre marrëveshje në fuqi, por shpresojmë të realizojmë edhe shumë të tjera gjatë këtij viti dhe në vitet në vijim.

Nga raportimet në media duket se, që prej vitit 2020 kur u vendos regjimi pa viza, numri i vizitorëve është rritur ndjeshëm, veçanërisht për shtetasit indianë që jetojnë në vendet e Gjirit, në Mbretërinë e Bashkuar apo në Shtetet e Bashkuara.

Sipas të dhënave të përmendura, vitin e kaluar numri i vizitorëve indianë si nga India ashtu edhe nga diaspora ka qenë rreth 30,000 deri në 35,000 persona. Ndërsa në vitin 2025, vetëm në katër muajt e parë, numri i indianëve që kanë vizituar Shqipërinë pothuajse është dyfishuar krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2024.

Kjo tregon një prirje të qartë në rritje dhe një potencial të fortë për tregun indian të turizmit drejt Shqipërisë, me pritshmëri që ky fluks të vijojë të zgjerohet edhe gjatë këtij viti dhe në vitet në vijim.

Siç dihet, India është një fuqi e madhe në burime njerëzore të kualifikuara dhe një numër i madh indianësh punojnë në të gjitha anët e botës, veçanërisht në vendet e Gjirit, në Mbretërinë e Bashkuar, në Gjermani, në Bashkimin Evropian dhe në Shtetet e Bashkuara. Ndërsa në Shqipëri, këto shifra mbeten ende të ulëta.

Sipas të dhënave, vitin e kaluar janë dhënë rreth 1,200 viza për punëtorë indianë. Megjithatë, kjo tregon se trendi është në rritje dhe se po hidhen hapa në drejtimin e duhur. Pritet që ky numër të vijojë të rritet në të ardhmen.

Nga ana tjetër, po punohet për një marrëveshje partneriteti me qeverinë shqiptare, me qëllim garantimin e një migracioni të rregullt dhe të organizuar të punëtorëve nga India drejt Shqipërisë.

Punëtorët indianë njihen për përkushtimin, disiplinën dhe aftësinë për t’u përshtatur me mjedisin lokal. Në këtë kuadër, pritet që ata të gjejnë kushte të mira pune në Shqipëri, ndërsa punëdhënësit shqiptarë t’i konsiderojnë si një aset të vlefshëm në tregun e punës.

Kemi pasur disa investime dhe disa kompani që operojnë këtu, kryesisht në sektorin e minierave. Sipas informacionit nga Qendra Kombëtare e Biznesit, rezulton se janë të regjistruara rreth 18 kompani indiane në Shqipëri. Megjithatë, deri tani nuk kemi arritur të vendosim kontakte të drejtpërdrejta me to dhe nuk është e qartë se sa prej tyre janë aktualisht aktive në terren.

Nga ana tjetër, po punohet për të promovuar më tej investimet indiane në Shqipëri. Ky është një proces që kërkon kohë, edhe për faktin se prania institucionale është relativisht e re dhe marrëdhëniet ekonomike janë ende në fazë zhvillimi. Pritet që në vitet në vijim këto përpjekje të japin rezultate konkrete, me rritje të investimeve dhe prani më të dukshme të kompanive indiane në tregun shqiptar.

Pas largimit të Sergei Shoigu nga posti i ministrit të Mbrojtjes të Rusisë më 2024, autoritetet kanë nisur një valë hetimesh për korrupsion ndaj ish-zyrtarëve të lartë. Disa nga ta besohet se janë të lidhur me Shoigun.

KËNDI I DEBATIT-“MASAKRAT NË KOSOVË 1998–1999”- POLEMIKAT DHE FAKTET: E VËRTETA E SHKËLZEN GASHIT

“Kryengritja jonë do të vazhdojë”, kështu e përfundoi fjalën e tij kreu i PD Sali Berisha, në përfundim të protestës kombëtare të PD.

Protesta u shoqërua me tensione, përplasje dhunë të përdorur nga efektivë të policisë ndaj protestuesve. Menjëherë pas mbylljes së fjalimeve në podium, protestuesit hodhën fishekzjarrë e molotovë në drejtim të Kryeministrisë, kjo solli edhe ndërhyrjen e menjëhershme të policisë, duke sjellë edhe përplasjen me qytetarët.

Deputetë demokratë, Luçiano Boçi, Klevis Balliu, gazetari Aulon Kalaja, u lënduan nga spraj molotovë dhe u transportuan në spital. Gjithashtu edhe një efektiv policie u lëndua. Ndërsa mbi 20 persona u shoqëruan në polici.

“Të gjitha, të gjitha format e protestave do përdoren. Këto janë protestat, janë, kjo është kryengritje paqësore që ka si mision përmbysjen e narko-regjimit të Edi Ramës. Ky mision është misioni i Partisë Demokratike, por edhe i forcave të tjera politike opozitare, i shoqërisë civile, i grupeve të tjera të interesit, të cilat, për të cilat do bëjmë gjithçka të bashkohemi në një front të përbashkët për t’i dhënë shtytjen përfundimtare këtij regjimi. Por një gjë është e sigurtë, që ne nuk ka, kjo kryengritje nuk ka të ndalur. E shtata apo e teta me radhë, e panjohur më parë në Shqipëri, kjo është bërë, ka një mbështetje sa shqiptare, aq dhe botërore”, tha Berisha në fund të protestës.