RINISJA SHQIPTARE

Një Kushtetutë e Qytetarëve — dhe pse Shqipëria mund të ketë sukses aty ku Islanda ngeci

Nga Naske Afezolli — Themelues i lëvizjes jo-partizane IASEE–RISE Qershor 2026

Sheni mi autorit:

Ky është artikulli i trete që po publikoj në shtyp me plotesime shtese, pas varianti II te artikullit te pare ne vazhdim te një cikli të ri botimesh. Ai përkon me demonstratat e fuqishme të ditëve të fundit të Rinisë Shqiptare — një brez i tërë që e shikon veten të mbyllur pa rrugëdalje brenda një regjimi 35-vjeçar, ku shtresat e shfrytëzuara të popullsisë janë shndërruar në skllevër të një oligarkie të re.

Demonstruesit kërkojnë një gjë të vetme dhe të qartë: dorëheqjen e pakushtëzuar të establishmentit që e ka kapur shtetin për 35 vjet. Nëse ky establishment reziston dhe refuzon të largohet, atëherë është detyrë kushtetuese dhe ligjore e SPAK-ut të ushtrojë, pa asnjë hezitim dhe vetëm brenda ligjit, fuqinë e tij — të mbështetur në fakte të dokumentuara të korrupsionit sistematik, të kapjes së shtetit dhe të krimit të organizuar.

Por largimi i një qeverie nuk është qëllimi. Është vetëm hapi i parë. Qëllimi i këtij cikli është shumë më i thellë: të zëvendësojë sistemet oligarkike të korruptuara të Evropës Juglindore dhe Ballkanit Perëndimor — sisteme që punojnë kundër interesave të popujve të tyre — duke i shfuqizuar plotësisht, jo duke i riparuar; duke rivendosur kushtetuta të reja dhe duke shpërbërë parlamentet aktuale. Dhe ne fillojmë nga Shqipëria.

Një Dokument i Bardhë i IASEE–RISE · Innovative Alliance of Southeast Europe · Naske Afezolli, Themelues & CEO · Qershor 2026

„Armiku më i madh i demokracisë nuk është gjithmonë një ushtri e huaj; shpesh është korrupsioni i ndërthurur me tradhtinë.“

Demokracia shkatërrohet nga brenda, jo vetëm nga jashtë. Spiunazhi dhe manipulimi i jashtëm rrallë hyjnë në një komb përmes përballjes së hapur; ata hyjnë përmes dobësive të ndërtuara tashmë në arkitekturën e tij institucionale. Kjo është premisa e gjithçkaje që vijon — dhe arsyeja pse ilaçi duhet të jetë strukturor, jo personal.

Prej më shumë se tri dekadash, jeta politike e Shqipërisë dhe e Ballkanit Perëndimor më të gjerë është lexuar përmes një lente të vetme e të ngushtë: zëvendëso një grup politikanësh me një tjetër, dhe vendi do të shërohet. Nuk shërohet kurrë, sepse dizajni themelor mbetet i paprekur. Shumë sisteme kushtetuese në rajon u projektuan — pa dashje ose me qëllim — për t’u shërbyer elitave partiake e jo qytetarëve që pretendojnë se përfaqësojnë. Kur strukturat e shtetit bëhen instrumente konsolidimi në vend që të jenë mbrojtëse të pjesëmarrjes, demokracia rrëshqet drejt kontrollit oligarkik, pavarësisht se kush e fiton zgjedhjen e radhës.

Ky Dokument i Bardhë parashtron një argument të vetëm, dhe e parashtron logjikisht, nga diagnoza te dizajni: Shqipëria nuk ka nevojë për një reformë tjetër të të njëjtit sistem. Ka nevojë për një rinisje — një kushtetutë të re, të shkruar nga qytetarët dhe të ratifikuar nga qytetarët — e ndërtuar në mënyrë që tradhtia ndaj publikut të bëhet strukturalisht e pamundur. Argumenti mbështetet në tri themele: se shqiptarët e kanë qeverisur veten kështu më parë, në historinë e tyre; se bota moderne e ka provuar pikërisht këtë, në Islandë, dhe ka lënë një mësim të saktë se si arrihet suksesi dhe si vjen dështimi; dhe se një dizajn që i bashkon të dyja mund t’i japë Shqipërisë atë që asnjëra nuk e siguroi — një kushtetutë qytetare që vërtet hyn në fuqi.

I. Diagnoza: rrëshqitja institucionale

Dështimi thelbësor ka një emër: rrëshqitja institucionale — përqendrimi i heshtur i autoritetit që ndodh kur një sistem mbështetet vetëm te zgjedhjet periodike dhe te mbikëqyrja gjyqësore reaktive. Pushteti grumbullohet në majë pa shkaktuar kurrë një alarm të qartë kushtetues. Ai zhvillohet në katër faza:

1. Zgjedhjet periodike. Korrigjimi është i mundur vetëm në një cikël të caktuar dhe mbetet i përqendruar te partitë — leva e vetme e qytetarit është një votë çdo disa vjet.

2. Mbikëqyrja reaktive. Gjykatat reagojnë pasi dëmi është bërë, jo para se pushteti të konsolidohet.

3. Grumbullimi i heshtur. Autoriteti ekzekutiv rritet gradualisht, pa asnjë këputje të dukshme që do ta alarmonte publikun.

4. Rrëshqitja. Korrupsioni lulëzon, sovraniteti dobësohet dhe besimi qytetar gërryhet.

Mësimi është i përmbledhur dhe vendimtar: zgjedhjet mund të ndryshojnë qeveritë, por kushtetutat formësojnë nxitjet. Një sistem që mbështetet te ndërrimi i personave do të prodhojë gjithnjë të njëjtat rezultate, sepse nxitjet që shpërblejnë kapjen janë të shkruara në vetë dizajnin.

II. Patronazhi, jo thjesht përkatësia partiake

Rrëshqitja institucionale nuk vepron vetëm përmes rregullave formale. Në mbarë Ballkanin Perëndimor, strukturat politike funksionojnë brenda rrjeteve të patronazhit — sisteme joformale ndikimi dhe besnikërie që formësojnë rezultatet po aq fuqishëm sa çdo ligj. Ka një hendek të vazhdueshëm midis asaj që thotë kushtetuta dhe asaj që në të vërtetë qeveris:

• Çfarë thotë kushtetuta: pluralizëm formal, zgjedhje dhe kontroll gjyqësor — makineria e dukshme e demokracisë.

• Çfarë qeveris në të vërtetë: rrjetet e patronazhit, besnikëria joformale dhe konsolidimi i heshtur — makineria që vendos rezultatet e vërteta.

Përmes këtyre strukturave joformale, pushteti konsolidohet dhe besnikëria ruhet, derisa vetë arkitektura e shtetit bëhet vegël e dominimit ekzekutiv. Prandaj problemi është rajonal, jo thjesht shqiptar — dhe prandaj një zgjidhje strukturore e konceptuar në Shqipëri i flet gjithë Evropës Juglindore.

III. Kostoja kur mbrojtjet dështojnë

Rreziqet nuk janë abstrakte. Aty ku mungojnë transparenca dhe mekanizmat korrigjues, pasojat maten me jetë të shkatërruara.

Skemat piramidale të Shqipërisë — struktura financiare mashtruese që u rritën pa kontroll gjatë mesit të viteve 1990 — u shembën në 1997, duke e zhytur vendin në krizë. Humbjet e vlerësuara ishin në rendin e një deri në dy miliardë dollarë amerikanë, sipas disa llogarive edhe më të larta: një shumë e barabartë me një pjesë të madhe të prodhimit kombëtar, që fshiu kursimet e qindra mijëra qytetarëve thuajse brenda natës. Skemat nuk u rritën në errësirë sepse askush nuk mund t’i shihte; u rritën sepse nuk ekzistonte asnjë mekanizëm korrigjues për t’i ndalur.

Një brez më vonë, kostoja matet me njerëz. Popullsia banuese e Shqipërisë ra në rreth 2,4 milionë në censusin e vitit 2023, nga rreth 3,3 milionë rreth vitit 1990 — një e katërta e kombit e humbur brenda një brezi të vetëm, kryesisht për shkak të emigrimit. Një vend i qeverisur për qytetarët e tij nuk humbet një të katërtën e njerëzve të vet brenda tridhjetë vjetësh.

Sovraniteti i një kombi nuk mund të mbështetet vetëm te diplomacia apo aleancat e jashtme. Ai varet nga qëndrueshmëria e arkitekturës së vet kushtetuese.

IV. Themeli është yni: nga imitimi te ringjallja

Kundërshtimi i parë ndaj vetëqeverisjes së drejtpërdrejtë e të decentralizuar është se ajo është „e huaj“ për Shqipërinë. Nuk është. Është shqiptare — dhe çështja nuk është imitim, por përshtatje dhe ringjallje.

Korniza e IASEE–RISE nuk propozon kopjimin e modeleve të huaja të ndërtuara për histori të tjera. Ajo propozon përshtatjen e mekanizmave të provuar të pjesëmarrjes qytetare — mbi të gjitha mjetet e demokracisë së drejtpërdrejtë të Zvicrës — me realitetin specifik të rajonit. Dhe e bën këtë mbi një themel vendës, sepse shqiptarët e kanë jetuar tashmë këtë model.

Për rreth 350 vjet, Dymbëdhjetë Bajrakët e Mirditës e qeverisën veten nga Oroshi përmes një këshilli pleqsh — pleqësisë — me pëlqimin popullor dhe të drejtën zakonore. Autoriteti ishte i decentralizuar te asambletë vendore; udhëheqja ishte jopartiake; vendimet pranoheshin vullnetarisht, jo me detyrim; dhe konfederata i bashkonte bajrakët e saj për mbrojtje të përbashkët, ndërsa i rezistonte përthithjes perandorake.

Paralelja me Zvicrën është strukturore, jo romantike. Konfederata Zvicerane nisi në vitin 1291 me tri kantone — Schwyz, Uri, Unterwalden — të lidhura për mbrojtje të ndërsjellë dhe të pavarura nga sundimi i Habsburgëve, dhe u rrit në një konfederatë të qeverisur me referendum, e udhëhequr në majën e saj nga një primus inter pares. Mirdita nisi me tri bajrakë — Orosh, Spaç, Kushnen — dhe u rrit në dymbëdhjetë, e qeverisur me këshill dhe pëlqim, kurrë e depërtuar nga autoriteti qendror osman. Dy shoqëri malore, në skajet e kundërta të Evropës, arritën në mënyrë të pavarur te e njëjta arkitekturë qytetare: e decentralizuar, e bazuar te pëlqimi, jopartiake dhe rezistente ndaj kapjes nga qendra.

Kjo nuk është folklor. Është një trashëgimi politike dhe një model legjitimiteti qytetar që pret të ringjallet kundër një feudalizmi modern partish dhe patronësh. Shqiptarëve nuk u kërkohet të bëhen diçka e huaj. Atyre u kërkohet të kujtojnë çfarë ishin dikur, dhe ta rindërtojnë me mjetet e një demokracie të shekullit të njëzet e një.

V. Rasti shembullor botëror: Islanda

Nëse Mirdita tregon se shqiptarët mund të qeverisin me pëlqim, Islanda tregon çfarë ndodh kur një demokraci moderne i lejon qytetarët të shkruajnë një kushtetutë të re nga e para — dhe ajo mbart mësimin më të vlefshëm për çdo rinisje.

Shembja e sistemit bankar të Islandës në vitin 2008 e diskreditoi elitën politike dhe financiare të vendit thuajse brenda natës. Protestat masive paqësore që pasuan — „revolucioni i tenxhereve dhe tiganëve“ — e detyruan qeverinë të largohej dhe hapën një dritare që partitë e etabluara nuk mundën ta mbyllnin menjëherë. Ajo që bëri Islanda më pas ishte vërtet radikale. Në vitin 2010, një Forum Kombëtar prej rreth një mijë qytetarësh, të zgjedhur me short, parashtroi vlerat që duhej të mishëronte një kushtetutë e re. Islandezët zgjodhën më pas një Asamble Kushtetuese prej njëzet e pesë anëtarësh nga 522 kandidatë, secili duke garuar si individ, jo në një listë partie. Kur Gjykata e Lartë e shfuqizoi atë zgjedhje për arsye procedurale, parlamenti e ruajti mandatin duke i emëruar të njëjtët njëzet e pesë në një Këshill Kushtetues. Gjatë vitit 2011, Këshilli e hartoi tekstin haptazi, duke ftuar komente nga publiku përmes internetit — një nga kushtetutat e para të hartuara me pjesëmarrje të gjerë publike në histori. Në tetor 2012, një referendum kombëtar e miratoi atë, me afër dy të tretat në favor.

Qytetarët e Islandës kishin shkruar një kushtetutë dhe e kishin miratuar në kutinë e votimit. Dhe pastaj nuk ndodhi asgjë. Më shumë se një dekadë më vonë, Islanda ende qeveriset sipas kushtetutës së saj të vitit 1944. Të kuptosh pse, është mësimi. Procesi dështoi për tri arsye strukturore: referendumi i vitit 2012 ishte këshillues, jo i detyrueshëm — një verdikt që mund të pritej derisa të shuhej; e vetmja rrugë drejt hyrjes në fuqi kalonte prapa përmes partive të etabluara, rregulli i ndryshimit i të cilave (parlament, pastaj zgjedhje, pastaj sërish parlament) u dha atyre një veto që nuk u desh ta ushtronin kurrë haptazi; dhe marrëdhënia midis lëvizjes qytetare dhe partive ishte e kundërvënies, ku politikanët nuk shihnin asnjë përfitim në miratimin e një dokumenti të projektuar për t’i kufizuar. Trajtesa më e plotë e kohëve të fundit e përshkruan gjithë harkun si një „nga crowdsourcing-u te ngecja“.

Mësimi është i saktë, dhe nuk ka të bëjë me aftësinë e qytetarëve. Islandezët provuan përtej çdo dyshimi se njerëzit e zakonshëm mund të hartojnë një kushtetutë legjitime. Dështimi qëndroi tërësisht te mekanizmi i fundit: populli e shkroi kushtetutën, por partitë mbajtën çelësin e vetëm të hyrjes së saj në fuqi — dhe e mbajtën derën të mbyllur.

VI. Përtej Islandës: eksodi si afat, dhe monopoli i patronazhit që duhet jashtëligjësuar

Islanda jep mësimin procedural: mos ia lër kurrë ratifikimin parlamentit që po përpiqesh të reformosh. Por ka një ndryshim më të thellë midis dy rasteve, dhe ai përcakton se çfarë duhet të bëjë rinisja e Shqipërisë që rinisja e Islandës nuk pati nevojë ta bënte. Islanda reformoi një shoqëri që ishte e begatë, e paprekur dhe ndër më pak të korruptuarat në botë. Qytetarët e saj ishin të zemëruar, por qëndruan — kishin një vend që ia vlente të reformohej dhe mjetet për të luftuar për të. Shqipëria po reformon një shoqëri që po zbrazet. Ky është elementi më i rëndësishëm për të shmangur fatin e Islandës, dhe ai pret në dy drejtime.

Eksodi është afati

Islanda mund të përballonte që reforma e saj të zbehej ngadalë gjatë një dekade; kombi që ajo synonte të reformonte ishte ende aty në fund. Shqipëria nuk e ka këtë luks. Vendi ka humbur rreth një të katërtën e njerëzve të vet brenda një brezi — dhe humbja bie më rëndë pikërisht mbi ata që më pak mund t’i humbasë: të rinjtë, të shkolluarit, të aftët, sipërmarrësit. Po largohen të dy brezat — më i vjetri, që humbi kursimet dhe besimin në vitin 1997 e në vitet që pasuan, dhe më i riu, që nuk e ka parë kurrë sistemin të shpërblejë meritën mbi besnikërinë. Çdo vit vonese nuk është neutral; është një brez tjetër që ikën, një qytet tjetër i zbrazur, një arsye tjetër që ata që mbeten të dyshojnë se ndryshimi është i mundur. Aty ku reformatorët e Islandës mund të prisnin, ata të Shqipërisë nuk munden. Eksodi nuk është vetëm simptoma më e rëndë e sistemit të prishur — është ora kundër së cilës duhet matur rinisja.

Eksodi ka një shkak — dhe kushtetuta duhet ta heqë atë

Njerëzit nuk e braktisin atdheun në numra të tillë për abstraksione. Ata largohen sepse sistemi është rregulluar kundër kujtdo jashtë një rrjeti të vetëm — dhe ai rrjet është monopoli i patronazhit. Makineria e tij është e thjeshtë dhe vepron në tri lëvizje. Ai vjedh — duke devijuar burimet, kontratat dhe pasuritë publike te të paktët besnikë. Ai varfëron — duke e lënë shumicën e përjashtuar të mbajë koston. Dhe ai mbyll çdo derë — kështu që një punë, një licencë, një tender, një vend në tryezë, një e ardhme, varet jo nga merita apo përpjekja, por nga besnikëria. Të riut shqiptar që është i ndershëm, i aftë dhe pa lidhje, mesazhi është i qartë: këtu nuk ka rrugë për ty. Kështu që ikin. Monopoli i patronazhit jo thjesht bashkëjeton me eksodin; ai e prodhon atë.

Prandaj rinisja duhet të bëjë atë që Islanda nuk e provoi kurrë. Drafti i Islandës korrigjoi një të metë procedurale në një shtet që përndryshe funksiononte. Ai i Shqipërisë duhet të arrijë te shkaku i shpopullimit dhe ta heqë atë përmes dizajnit kushtetues. Një kushtetutë e re që do të rregullonte vetëm mekanizmin e ratifikimit do të mbyllte derën që Islanda e la hapur — por do ta linte derën e mundësive, atë që ka më shumë rëndësi për një brez që po largohet, ende të mbyllur.

Monopoli i patronazhit duhet pra të jashtëligjësohet — si sistem, nga vetë kushtetuta. Konkretisht, rinisja kushtetuon atë që asnjë qeveri shqiptare nuk e ka pranuar kurrë me dëshirë:

• Shpërndarja e të mirave publike sipas besnikërisë bëhet vepër kushtetuese. Përdorimi i postit publik, punësimit, prokurimit, licencimit ose burimeve shtetërore për të ndërtuar ose shpërblyer një rrjet klientelist ndalohet në nivelin më të lartë të së drejtës — jo i lënë në një ligj të zakonshëm që shumica e radhës mund ta shfuqizojë në heshtje.

• Qasja e barabartë te mundësitë bëhet një e drejtë e zbatueshme, jo një premtim — punësim publik i bazuar te merita dhe transparent, prokurim i hapur dhe konkurrues, dhe licencim jodiskrecional, kështu që ngjitja shkëputet nga besnikëria politike.

• Korrektivat qytetare ruajnë rojen mbi të — referendume të detyrueshme me nismë qytetare, shkarkim kushtetues dhe pragje të detyrueshme të transparencës fiskale — kështu që çdo përpjekje për ta rindërtuar monopolin mund të zbulohet dhe të kthehet mbrapsht drejtpërdrejt nga qytetarët, pa pritur që institucionet e kapura të kontrollojnë vetveten.

Kjo është përgjigjja më e thellë ndaj Islandës. Reforma e Islandës, edhe sikur të kishte kaluar, do të kishte lënë një shoqëri të mirë paksa më të mirëqeverisur. Rinisja e Shqipërisë duhet të bëjë diçka më urgjente: t’i japë një kombi që po largohet një arsye për të qëndruar, dhe një kombi të shpërndarë një arsye për t’u kthyer. Një kushtetutë që i rihap dyert e mundësive — që e bën monopolin e patronazhit jo vetëm të turpshëm, por të paligjshëm — është i vetmi instrument i barabartë me atë detyrë. Suksesi i saj nuk do të matet me një nen apo një vendim gjykate. Do të matet ditën kur radha në kufi të fillojë të lëvizë në drejtimin tjetër.

VII. Dizajni i rinisjes

Arkitektura e IASEE–RISE është ndërtuar pikërisht rreth atij mësimi, mbi themelin që Mirdita dhe Zvicra tashmë e vendosën. Aty ku Islanda i la levat vendimtare në duart e institucionit që synonte të reformonte, ky dizajn ia heq ato.

Koncepti thelbësor: Korrektivat Kushtetuese të Ngulitura te Qytetari

Zemra e rinisjes është një grup korrektivash që u lejojnë qytetarëve — jo vetëm partive apo gjykatave — ta mbajnë sistemin në ekuilibër. Tri mjete formojnë themelin:

1. Referendume të Detyrueshme me Nismë Qytetare. Qytetarët ruajnë veton përfundimtare demokratike mbi vendimet e mëdha — një pushtet që klasa politike nuk mund ta anashkalojë. (Ky është gjithashtu mekanizmi që mbyll boshllëkun fatal të Islandës: ratifikimi qëndron te populli, jo te parlamenti.)

2. Shkarkim Kushtetues i Posteve Ekzekutive. Udhëheqësit e korruptuar ose abuzues mund të largohen para se dëmi të bëhet i pakthyeshëm — jo vetëm në zgjedhjet e radhës.

3. Pragje të Detyrueshme të Transparencës Fiskale. Fondet publike mbeten të dukshme dhe të llogaridhënshme nga dizajni, kështu që nuk mund të kthehen në heshtje në armë kundër interesit publik.

Arkitektura strukturore

• Një bord qeverisës, jo një kryeministër i vetëm. Ekzekutivi i vetëm është pika e vetme e kapjes. Ai zëvendësohet me një bord qeverisës me tre anëtarë dhe kryesim që rrotullohet çdo vit — primus inter pares, pikërisht ashtu si u udhëhoqën Këshilli Federal Zviceran dhe këshilli i pleqve i Mirditës. Kapja e ekzekutivit kërkon atëherë kapjen e një shumice të një organi kolegjial; korrupsioni kërkon bashkëpunim, jo kompromentimin e një posti të vetëm; dhe asnjë kult personaliteti nuk mund të formohet rreth një kryesimi që ndërrohet çdo vit.

• Udhëheqës të zgjedhur nga qytetarët, jo nga partitë. Zgjedhje e drejtpërdrejtë e bordit, kandidaturë me peticion qytetar në vend të mbështetjes partiake, një fletëvotim jopartiak dhe një kuvend qytetar i përzgjedhur me short për të nxjerrë kandidatë sipas integritetit dhe kompetencës — kështu që udhëheqja as nuk emërohet, as nuk zotërohet nga partitë.

• Pushtet i decentralizuar. Duke ndjekur kantonet dhe bajrakët, autoriteti dhe buxhetet i kalohen kantoneve dhe komunave, me një status të veçantë të përcaktuar për Tiranën që i jep kryeqytetit të drejtën e tij pa e lënë të dominojë. Kur qendra kontrollon paratë, qendra kontrollon votat.

• Ratifikim i detyrueshëm nga populli. Kushtetuta e re miratohet me një referendum popullor të detyrueshëm që anashkalon parlamentin ekzistues — pikërisht leva që e mundi Islandën, tani e mbyllur.

• Spiranca e jashtme. Kushtëzimi i anëtarësimit në BE, Komisioni i Venecias dhe vëzhgimi nga OSBE/ODIHR e lidhin gjithë procesin me mbikëqyrjen evropiane — leva e llogaridhënies që Islanda nuk e pati kurrë.

Si i përgjigjet Islandës, pikë për pikë

VIII. Kundërargumenti i ndershëm

Ndershmëria intelektuale kërkon të emërtosh se ku ishte pozita e Islandës më e fortë se ajo e Shqipërisë, sepse një kritik serioz do ta bëjë, dhe argumenti është më bindës kur i del përpara.

Islanda e zhvilloi gjithë eksperimentin e saj kushtetues brenda institucioneve të forta të shtetit të së drejtës — një gjyqësor i pavarur, një shtyp i lirë, ndër nivelet më të ulëta të korrupsionit në botë. Edhe dështimi i saj ishte i pastër: u varros nga procedura, jo nga forca. Institucionet e Shqipërisë janë më të dobëta dhe më thellë të kapura, dhe rreziku që një proces kushtetues të manipulohet, vonohet apo shtypet është përkatësisht më i lartë.

Kjo nuk është arsye për ta braktisur modelin. Është arsyeja pse spiranca e jashtme nuk është zbukurim, por mbajtëse. Korniza e anëtarësimit në BE, Komisioni i Venecias dhe vëzhgimi ndërkombëtar janë pikërisht ato që mund të zëvendësojnë, për një kohë, mbrojtjet e brendshme që Shqipëria ende nuk i ka. Aty ku Islanda mund të mbështetej te integriteti i institucioneve të veta, Shqipëria duhet ta huazojë atë integritet nga strukturat evropiane të cilave kërkon t’u bashkohet. E formuluar kështu, dobësia institucionale e Shqipërisë bëhet një argument për ta lidhur reformën ngushtë me mbikëqyrjen evropiane — jo një vrimë në argument, por pjesë e tij.

IX. Rruga: e ligjshme, paqësore, haptazi

Rinisja arrihet me mjete legjitime, ose nuk është aspak legjitime:

1. Një mandat qytetar paqësor — presion publik i disiplinuar dhe i ligjshëm që tregon shkallën e vullnetit popullor, pa dhunë dhe pa u bërë vegël e asnjë partie.

2. Një proces kushtetutëbërës i ligjshëm — një forum qytetar dhe një organ hartues i zgjedhur drejtpërdrejt e jopartiak, që e ndërton kushtetutën haptazi, me Komisionin e Venecias të përfshirë që në fillim.

3. Ratifikim i detyrueshëm nga populli — një referendum popullor që e miraton kushtetutën drejtpërdrejt, duke anashkaluar parlamentin e kapur ku vdiq reforma e Islandës.

4. Arkitektura e re hyn në fuqi — bordi qeverisës, legjislativi i çmonopolizuar, struktura kantonale dhe korrektivat qytetare.

Dy parime e qeverisin tërësinë. Lëvizja është e pavarur — nga çdo parti, nga shërbimet e huaja të inteligjencës, nga presioni i donatorëve dhe ambasadave që do ta përkulnin drejt agjendash të jashtme. Dhe është jo e dhunshme dhe transparente, e rrënjosur në ligj dhe në edukimin qytetar, sepse një kushtetutë e ndërtuar mbi forcë ose mashtrim riprodhon sëmundjen që pretendon se kuron.

Përfundim

Zgjedhjet ndryshojnë qeveritë. Kushtetutat formësojnë nxitjet. Nëse demokracia do të zgjasë, strukturat e saj duhet të projektohen në mënyrë që tradhtia ndaj qytetarëve të bëhet strukturalisht e pamundur — dhe korrektivi i fundit duhet të qëndrojë aty ku i takon: në duart e popullit.

Islanda provoi se qytetarët mund të hartojnë një kushtetutë legjitime, dhe se po t’i lihet vota e fundit parlamentit të vjetër partiak, ai parlament do ta mbysë. Mirdita provoi se shqiptarët kanë jetuar kështu më parë — të decentralizuar, me pëlqim, duke qeverisur veten — dhe mund ta bëjnë sërish. Rinisja Shqiptare i bashkon të dyja: ratifikim i detyrueshëm në duart e popullit, një bord rrotullues në vend të një ekzekutivi të vetëm të kapshëm, pushtet i decentralizuar sipas modelit të bajrakëve dhe kantoneve, dhe gjithë tranzicioni i spirancuar në mbikëqyrjen evropiane.

Por qëllimi i tij më i thellë është ai që Islanda nuk pati nevojë: të kthejë mbrapsht një eksod duke rihapur dyert që një monopol patronazhi i ka mbyllur me drynj. Shqipëria nuk ka pse ta përsërisë zhgënjimin e Rejkjavikut. Ajo mund të përfundojë atë që Islanda nisi, mbi themelin që malet e saj e vendosën shekuj më parë — dhe të bëhet, më në fund, një republikë qytetarësh e jo pronë partish, një republikë dyert e mundësive të së cilës janë sërish të hapura, kështu që brezi që po ikën të ketë një arsye për të qëndruar dhe ai që tashmë ka ikur një arsye për t’u kthyer. Në mënyrë të ligjshme, paqësore dhe haptazi.

Rreth autorit

Naske Afezolli është teknokrat nga bindja. Në vitin 1991, ai la një post profesional të sapofituar në Uashington, D.C., për t’u kthyer në një vend që po dilte nga një prej diktaturave më të izoluara të Evropës. Ai shërbeu si Zëvendësministër i Tregtisë dhe Marrëdhënieve Ekonomike me Jashtë gjatë katër qeverive të njëpasnjëshme — me vetëdije pa iu bashkuar asnjë partie, në bindjen se një tranzicion i brishtë kishte nevojë për ekspertizë mbi besnikërinë partiake. Duke punuar me ekspertë ligjorë të Departamenteve Amerikane të Tregtisë dhe të Shtetit, ai negocioi marrëveshjet dypalëshe të tregtisë dhe mbrojtjes së investimeve që ia hapën Shqipërinë botës demokratike — instrumente me Shtetet e Bashkuara, Kanadanë, Zvicrën, Slloveninë, Kroacinë, Poloninë, Republikën Çeke dhe Kinën, disa prej të cilave janë ende në fuqi. Ai është themelues i IASEE–RISE dhe autor i këtij Dokumenti të Bardhë, i nxjerrë nga libri i tij në përgatitje.

Burime

[1] Shembja financiare e Islandës 2008–09 dhe lëvizja e protestës „së tenxhereve dhe tiganëve“: raportime bashkëkohore dhe trajtesa të mëvonshme shkencore.

[2] Forumi Kombëtar i qytetarëve të përzgjedhur me short, zgjedhja e 25 hartuesve individualë (jopartiakë) nga 522 kandidatë në nëntor 2010, shfuqizimi nga Gjykata e Lartë dhe Këshilli Kushtetues: „Iceland’s Constitutional Revision and the ‘New Constitution’“, nordics.info (2025).

[3] Hartimi me pjesëmarrje publike, referendumi këshillues i tetorit 2012 dhe shumica e tij prej rreth dy të tretave, si dhe fakti që drafti nuk u miratua kurrë: „In Focus — Where Is Iceland’s Updated Constitution?“, Iceland Review (2025); Neni 79 i Kushtetutës së vitit 1944.

[4] Shkaku qendror i dështimit — marrëdhënia kundërvënëse midis aktivistëve dhe partive dhe ecuria „nga crowdsourcing-u te ngecja“ (2009–2024): J. Ólafsson, „Constitutional Reform Revisited: From Crowdsourcing to Stagnation“, Online Journal Modelling the New Europe, nr. 48 (2025), f. 124–143, Universiteti i Islandës.

[5] Rishikimi i mëvonshëm ndërpartiak (nga rreth viti 2018) dhe kritika e aktivistëve: „Icelandic Parliament ‘Owes Society’ an Updated Constitution“, Iceland Review (2020); stjornarskra.hi.is.

[6] Të dhëna demografike shqiptare: Censusi 2023, Instituti i Statistikave i Shqipërisë (INSTAT). Kriza piramidale e vitit 1997 dhe humbjet: FMN dhe vlerësime ekonomike bashkëkohore (vlerësimet ndryshojnë; zakonisht në rangun një deri në dy miliardë dollarë amerikanë, një pjesë e madhe e PBB-së së vitit 1996).

[7] Dymbëdhjetë Bajrakët e Mirditës, udhëheqja e Gjomarkajve dhe tradita e pleqësisë (rreth shek. XV–XIX), si dhe themelimi dhe struktura kantonale e Konfederatës Zvicerane (nga viti 1291): burime shqiptare zakonore dhe historike, që duhen konfirmuar me studime parësore para botimit zyrtar.