Ka fotografi që nuk kanë nevojë për shumë shpjegime.
Një prej tyre është fotografia e një kamioni frigoriferik të nxjerrë nga ujërat e Danubit, në pranverën e vitit 1999. Në pamje është një automjet i zakonshëm, por historia që fshihet pas tij është një prej dëshmive më të rënda të luftës në Kosovë.

Brenda atij kamioni u gjetën trupat e dhjetëra shqiptarëve të Kosovës.

Nuk ishin thjesht trupa.

Ishin njerëz që kishin pasur emra, familje, shtëpi, kujtime dhe një jetë të tyre. Pas tyre mbetën prindër, bashkëshorte, fëmijë, vëllezër e motra që për një kohë të gjatë nuk dinin se çfarë kishte ndodhur me të dashurit e tyre.

Historia e kamionit frigoriferik në Danub është, në të njëjtën kohë, histori e një krimi, histori e përpjekjes për të fshehur gjurmët e tij dhe histori e një dhimbjeje që vazhdon të ndihet edhe sot.

Sepse kjo histori nuk përfundon te Danubi.

Ajo vazhdon në varrezat masive të Batajnicës.

Dhe vazhdon ende sot në familjet e personave të pagjetur.

Një kamion që doli nga Danubi

Në pranverën e vitit 1999, ndërsa lufta në Kosovë po merrte përmasa gjithnjë e më tragjike, një kamion frigoriferik u gjet në lumin Danub, në territorin e Serbisë, pranë Kladovës.
Zbulimi i tij u bë publik më vonë dhe në vitin 2001 autoritetet e reja serbe ngritën një grup pune për të hetuar rastin. Hetimi lidhi trupat e gjetur në kamion me viktima shqiptare të luftës në Kosovë.¹

Kamioni ishte i lidhur me Prizrenin. Kjo ishte një prej gjurmëve që ndihmoi në zbardhjen e origjinës së viktimave.

Por rëndësia e kësaj ngjarjeje nuk qëndron vetëm te fakti se në një kamion u gjetën dhjetëra trupa.

Rëndësia qëndron edhe te ajo që ndodhi më pas.

Sipas dëshmive të paraqitura para Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, trupat u nxorën nga kamioni dhe më pas u transportuan drejt një objekti të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë në Batajnicë, pranë Beogradit. Kamioni vetë u shkatërrua në Petrovo Selo, afër Kladovës.¹

Pra, nuk bëhej fjalë thjesht për një kamion të braktisur në lumë.

Pas tij fshihej një operacion i organizuar për zhvendosjen dhe fshehjen e trupave.

Kur viktimat u bënë prova që duhej të zhdukeshin

Në çdo krim, trupi i viktimës është një prej provave më të rëndësishme.
Ai mund të tregojë se si ka ndodhur vrasja. Mund të ndihmojë në identifikimin e viktimës. Mund të çojë te vendi i krimit. Mund të japë përgjigje për familjen.

Prandaj, zhvendosja e trupave nuk ishte vetëm një akt i tmerrshëm ndaj viktimave.

Ajo kishte edhe një dimension tjetër: fshehjen e provave.

Dokumentet dhe vendimet e Tribunalit të Hagës kanë konstatuar se gjatë pranverës së vitit 1999 trupat e shqiptarëve të Kosovës u transportuan nga Kosova në territorin e Serbisë dhe u varrosën në varreza masive. Gjykata e përshkroi këtë si pjesë të një operacioni të koordinuar për largimin e provave të krimeve të kryera në Kosovë.²

Kjo është një nga arsyet pse historia e kamionit frigoriferik mbetet kaq e rëndësishme.

Ajo tregon se përpjekja për ta fshehur një krim mund të shkojë përtej vendit ku ai është kryer.

Trupat mund të zhvendosen.

Vendet mund të ndryshohen.

Gjurmët mund të fshihen.

Por krimi nuk zhduket vetëm sepse dikush përpiqet ta fshehë atë.

Nga Danubi në Batajnicë

Pas nxjerrjes së trupave nga kamioni, gjurmët e tyre çuan drejt Batajnicës.
Batajnica, në periferi të Beogradit, do të bëhej një prej vendeve më të rëndësishme në zbardhjen e fatit të viktimave të luftës në Kosovë.

Pas rënies së regjimit të Slobodan Millosheviqit, hetuesit e Tribunalit të Hagës monitoruan procesin e zhvarrimit të varrezave masive në Batajnicë dhe në vende të tjera në Serbi.³

Aty u zbulua përmasa e tmerrshme e operacionit.

Në vendin e varrezave masive në Batajnicë u identifikuan mbetjet e 744 personave.⁴ Në vende të tjera të Serbisë u zbuluan edhe qindra trupa të tjerë.

Në një njoftim të Tribunalit të Hagës në vitin 2011 thuhet se në vitin 2001 u zhvarrosën mbetjet e 744 personave nga qendra e SAJ-it në Batajnicë, 61 persona në Petrovo Selo dhe 84 në zonën e liqenit të Peruçacit.⁵

Shifrat janë tronditëse.

Por edhe ato nuk duhet të na lejojnë të harrojmë atë që fshihet pas numrave.

744 nuk është thjesht një numër.

Janë qindra jetë.

Qindra familje.

Qindra histori.

Qindra njerëz që kishin një emër.

Varrezat që duhej të mbeteshin të fshehta

Për një kohë, vendet ku ishin varrosur viktimat ishin të panjohura për publikun.
Por toka nuk mund ta mbajë përgjithmonë të fshehur një krim.

Ekspertët mjeko-ligjorë, hetuesit ndërkombëtarë dhe specialistët e identifikimit punuan për zhvarrosjen dhe identifikimin e mbetjeve.

Në këtë proces u përdorën edhe metoda moderne të identifikimit gjenetik.

Për familjet, identifikimi nuk ishte vetëm një procedurë teknike.

Ishte momenti kur një njeri pa emër kthehej në një person me identitet.

Dikush merrte vesh më në fund se ku ishte i ati.

Dikush tjetër se ku ishte vëllai.

Dikush tjetër se ku ishte djali.

Dhe për shumë familje, përgjigjja ishte njëkohësisht lehtësim dhe dhimbje.

Sepse të mësosh të vërtetën për vdekjen e të afërmit nuk e largon dhimbjen.

Por i jep fund pasigurisë.

Për familjet, lufta nuk mbaroi në vitin 1999

Këtu historia e kamionit frigoriferik lidhet drejtpërdrejt me një prej plagëve më të mëdha të shoqërisë kosovare: personat e pagjetur.
Për shumë familje, lufta nuk përfundoi kur armët pushuan.

Ajo vazhdoi në formën e pritjes.

Pritjes së një lajmi.

Pritjes së një dëshmie.

Pritjes së një gërmimi.

Pritjes së identifikimit.

Pritjes së përgjigjes.

Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq ka theksuar vazhdimisht se çështja e personave të pagjetur në Kosovë mbetet një plagë e hapur. Më 30 gusht 2024, ICRC deklaronte se, më shumë se 25 vjet pas konfliktit, familjet e mbi 1,600 personave të pagjetur ende prisnin përgjigje për fatin dhe vendndodhjen e të afërmve të tyre.⁶

Kjo shifër duhet të na ndalë.

Sepse pas saj nuk janë 1,600 histori abstrakte.

Janë familje.

Dhe pas çdo familjeje është një boshllëk.

Çfarë do të thotë të kesh një të pagjetur?
Të humbasësh dikë është dhimbje.
Por të mos dish se çfarë ka ndodhur me të është një dhimbje tjetër.

Familja nuk mund ta përfundojë zinxhirin e pikëllimit.

Nuk ka varr.

Nuk ka një datë të sigurt.

Nuk ka një vend ku mund të vendoset një lule.

Nuk ka një përgjigje përfundimtare.

Prandaj, çështja e të pagjeturve nuk është thjesht çështje statistikash, dokumentesh apo procedurash administrative.

Është çështje njerëzore.

Është çështje e dinjitetit.

Është çështje e së drejtës së familjeve për të ditur.

ICRC e ka theksuar pikërisht këtë: familjet e personave të pagjetur kanë të drejtë të dinë se çfarë ka ndodhur me të dashurit e tyre.⁷

Kjo e drejtë nuk skadon me kalimin e kohës.

Batajnica dhe kujtesa e Kosovës

Kur përmendet Batajnica, për shumë njerëz ajo nuk është thjesht një lokacion pranë Beogradit.
Është një simbol.

Simbol i një përpjekjeje për ta fshehur atë që kishte ndodhur në Kosovë.

Hetimet e Tribunalit dokumentuan se trupat e shqiptarëve të Kosovës u transportuan me kamionë drejt Batajnicës dhe u varrosën në varreza masive në territorin e Serbisë.⁸

Sipas gjetjeve të gjykatës në çështjen kundër Vlastimir Đorđevićit, ky transportim dhe varrosje e fshehtë ishte pjesë e një operacioni të koordinuar për të hequr provat e krimeve të kryera nga forcat serbe kundër shqiptarëve të Kosovës.⁵

Kjo është arsyeja pse Batajnica duhet të mbetet në kujtesën historike të Kosovës.

Jo për hakmarrje.

Por për të vërtetën.

Jo për të ushqyer urrejtjen.

Por për të mos lejuar mohimin.

Sepse kujtesa nuk është hakmarrje.

Kujtesa është përgjegjësi.

Drejtësia nuk i kthen viktimat, por dokumenton të vërtetën

Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë e trajtoi çështjen e fshehjes së trupave në kuadër të proceseve për krimet e kryera në Kosovë.
Në vitin 2011, Vlastimir Đorđević u shpall fajtor për krime të kryera ndaj shqiptarëve të Kosovës dhe u dënua me 27 vjet burgim. Gjykata konstatoi se transportimi i trupave nga Kosova dhe varrosja e tyre në varreza masive në Serbi ishte pjesë e një operacioni të koordinuar për fshehjen e provave.⁵

Një vendim gjyqësor nuk mund t’ua kthejë jetën viktimave.

Nuk mund t’ua kthejë fëmijëve prindërit.

Nuk mund t’i kthejë vitet e humbura të familjeve.

Por drejtësia ka një funksion tjetër.

Ajo e dokumenton historinë.

E vendos përgjegjësinë aty ku duhet.

Dhe krijon një regjistër të fakteve që nuk duhet të zhduket.

Numrat kanë emra

Në diskursin publik, shpesh flasim për shifra.
Dhjetëra viktima.

Qindra trupa.

Mbi 1,600 të pagjetur.

Por pas çdo shifre fshihet një njeri.

Prandaj, kur flasim për viktimat e kamionit frigoriferik, duhet të kujtojmë se nuk po flasim për “ngarkesë”.

Po flasim për njerëz.

Kur flasim për Batajnicën, nuk po flasim vetëm për një varrezë masive.

Po flasim për njerëz që u morën nga vendi i tyre dhe u fshehën larg familjeve.

Dhe kur flasim për të pagjeturit, nuk po flasim për një statistikë.

Po flasim për njerëz që edhe sot presin një përgjigje.

Një plagë që nuk mbyllet me harresë

Mbi 25 vjet pas luftës, koha ka ndryshuar shumëçka.
Fëmijët e luftës janë rritur.

Disa prindër që prisnin lajme kanë vdekur pa e marrë përgjigjen.

Disa familje kanë vazhduar jetën me një karrige bosh në tryezë.

Por koha nuk e ka zhdukur pyetjen.

Ku janë të pagjeturit?

Kjo pyetje mbetet një prej detyrimeve më të mëdha morale dhe njerëzore të shoqërisë sonë.

Përgjigjja nuk duhet të kërkohet vetëm për familjet.

Ajo duhet të kërkohet edhe për historinë.

Sepse një shoqëri që nuk i gjen të pagjeturit e saj, nuk mund ta konsiderojë plotësisht të mbyllur historinë e luftës.

Danubi nuk e mbyti të vërtetën

Në fund, fotografia e kamionit frigoriferik duhet të na bëjë të mendojmë për diçka më të madhe se vetë ngjarja.
Duhet të na kujtojë se sa larg mund të shkojë një përpjekje për të fshehur një krim.

Trupat u larguan nga Kosova.

U transportuan nëpër territorin e Serbisë.

U hodhën në ujërat e Danubit.

U nxorën përsëri.

U transportuan.

U fshehën në varreza masive.

U përpoqën të zhdukeshin.

Por nuk u zhdukën.

Gjurmët mbetën.

Dëshmitë mbetën.

Varrezat folën.

Hetimet folën.

Gjykatat folën.

Dhe mbi të gjitha, familjet nuk heshtën.

Prandaj, nga Kosova në Danub, nga Danubi në Batajnicë, gjurmët e krimit mbetën.

Ato mbetën si dëshmi e viktimave.

Mbetën si dëshmi e familjeve.

Mbetën si dëshmi e një periudhe të errët të historisë sonë.

Dhe mbetën si një detyrim për brezat që vijnë.

Sepse të pagjeturit nuk janë vetëm njerëzit që ende nuk janë gjetur.

Ata janë pjesë e kujtesës sonë.

Janë emrat që presin të plotësohen.

Janë familjet që presin një varr.

Janë historitë që presin fundin e tyre.

Dhe për sa kohë që një familje ende nuk e di se ku prehet i afërmi i saj, kërkimi nuk mund të përfundojë.

E vërteta mund të vonohet. Mund të fshihet. Mund të zhvendoset. Por nuk mund të varroset përgjithmonë.

Danubi nuk e mori të vërtetën me vete.

Ajo doli në dritë.

Dhe detyra jonë është të mos e lëmë të bjerë përsëri në heshtje.

Fusnotat,

1. International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia (ICTY), Prosecution Case – Kosovo, dëshmia e Dragan Karleušës lidhur me kamionin frigoriferik, transportimin e trupave në Batajnicë dhe shkatërrimin e kamionit në Petrovo Selo.

2. ICTY, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, materiale gjyqësore mbi operacionin e fshehjes së trupave të shqiptarëve të Kosovës dhe transportimin e tyre në varreza masive në Serbi.

3. ICTY, Investigations, dokumentacion mbi hetimet dhe zhvarrosjet e varrezave masive në Batajnicë dhe Petrovo Selo.

4. ICTY, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, Judgment, 23 February 2011, paragrafi 989 dhe vijues: në Batajnicë u identifikuan mbetjet e 744 personave.

5. ICTY, Vlastimir Đorđević Convicted for Crimes in Kosovo, 23 February 2011. Gjykata konstatoi se transportimi i trupave në varreza masive ishte pjesë e një operacioni të koordinuar për fshehjen e provave dhe e dënoi Đorđevićin me 27 vjet burgim.

6. International Committee of the Red Cross (ICRC), The Missing: The wound that never heals, 30 August 2024. ICRC deklaroi se familjet e mbi 1,600 personave të pagjetur nga konflikti në Kosovë ende prisnin përgjigje për fatin e të afërmve të tyre.

7. ICRC, Missing persons, still an open wound in Kosovo, 26 April 2023. Dokumenti thekson të drejtën e familjeve për të ditur se çfarë ka ndodhur me të afërmit e tyre të pagjetur.

8. ICTY, Vlastimir Đorđević Convicted for Crimes in Kosovo. Vendimi dokumenton ardhjen e kamionëve me trupa në qendrën e SAJ-it në Batajnicë dhe zhvarrosjen e 744 personave në vitin 2001.

Prishtinë,30.08.2026