Tirana, ose Tirona siç e thërrasin me krenari vendësit, nuk është thjesht një pikë gjeografike në hartën e Shqipërisë.

Ajo është historia e lëvizshme e një vendi të tërë, një kryeqytet që ka lindur nga periferia dhe është rritur me vrull, shpesh pa plan, duke u kthyer në qendrën më të madhe ekonomike, politike, administrative, kulturore dhe demografike të vendit. Nga një vendbanim i hershëm i përmendur në dokumentet veneciane të shekujve XIV– XV, Tirana ka përshkuar një rrugë të gjatë, të ngarkuar me histori, transformime dhe kontradikta.

Në vitin 1614, valiu i Shkodrës, Sylejman pashë Bargjini nga Mulleti e ngriti në rangun e kasabasë, por haset e përmendur që në vitin 1418 në një dokument të Venedikut, duke qenë pjesë e viseve të banuara vazhdimisht që nga Epoka e Hekurit. Në kushtet e Luftës Ballkanike, paria e Tiranës shpalli pavarësinë më 26 nëntor 1912 dhe u shpall kryeqytet i përkohshëm i Shqipërisë më 9 shkurt 1920 nga Kongresi i Lushnjës dhe pjesëtarët e Këshillit Kombëtar hynë në qytet më 11 shkurt 1920. E vendosur në një luginë të rrethuar nga mali i Dajtit, kodrat e Saukut, Kërrabës, Vaqarrit, Yzberishtit dhe Kamzës, Tirana ka qenë historikisht një hapësirë e favorshme për banim. Regjistrimet osmane të viteve 1431–1432 dëshmojnë se zona ishte e banuar dhe funksionale shumë përpara se të merrte status urban. Megjithatë, viti 1614 shënon pikëkthesën simbolike, kur Sylejman Pasha Bargjini e ngriti Tiranën në rangun e kasabasë, duke ndërtuar xhaminë, hamamin dhe imaretin – elemente themelore të jetës urbane osmane.

Dy shekuj më pas, drejtimin e qytetit e mori familja Toptani nga Kruja, duke e shndërruar Tiranën në një qendër lokale me rëndësi administrative dhe ekonomike. Regjistrimi i tokave të qytetit u bë nën pushtimin osman, në vitet 1431–1432. Në vitin 1614 Sylejman Pasha, e ngriti në rangun e kasabasë duke ndërtuar një xhami, një hamam dhe një imaret. Dy shekuj me vonë drejtimin e qytetit e mori familja Toptani nga Kruja. Dy lagjet më të vjetra të Tiranës kanë qenë ajo e Mujos dhe e Pazarit, të ndodhura sot në zonën mes qendrës aktuale dhe rrugës së Elbasanit. Lagjet e Mujos dhe të Pazarit, sot mes sheshit “Skënderbej” dhe Rrugës së Elbasanit, mbeten dëshmitë më të hershme të këtij zhvillimi urban. Tirana nuk ishte ende kryeqytet, por po përgatiste, pa e ditur, fatin e saj të madh.

ORIGJINA E EMRIT

Prejardhja e emrit Tiranë mendohet në disa variante nga autorë të ndryshëm. Varianti i parë që merret në konsideratë është se emri Tiranë vjen nga kështjella Tyrkanos, që mendohet të këtë pasur vendndodhjen në afërsi të Tiranës. Një variant tjetër vjen nga latinishtja “tyros” dhe greqishtja “turos” që nënkupton një vend bulmeti. Kjo hipotezë mbështetet nga burimet historike sipas të cilave ilirët (si banorë të kësaj zone) ishin blegtorë të zotë dhe djathi i deles i përgatitur nga ata ishte shumë i përmendur dhe jashtë vendit. E më pas vijojnë dhe variantet e tjera që mendohet se emri është vënë nga Sulejman Pasha, por këto variante bien poshtë për vetë faktin sepse emri Tiranë është përmendur dhe para vitit 1614.

Mendohet se elementët e para të mirëfillta të një jete urbane në Tiranë fillojnë me Mozaikun e Tiranës pranë krojeve të Shëngjinit në jugperëndim të Tiranës, pjesë e të cilës më vonë u bë dhe kisha e Gjon Pagëzorit. Nga gërmimet e kryera në 1972 në territorin ku sot gjendet mozaiku u gjenden elemente, të cilat mendohet se i përkasin shekullit të I e.s si një banese e tipit rural (vila rustica). Në shek. III e.s vendbanimi mendohet se u zëvendësua nga një kompleks godinash, të ndara në dy pjesë në pars urbana (pjesa për banim e vilës) dhe në pars rustica (pjesa prodhuese e vilës). Më vonë në kishën e krojeve të Shën – Gjinit, që ndodhej në zonë fushore, mendohet se Skënderbeu bëri dasmën e martesës së tij me Donika Muzaka. Varrezat e para katolike mendohet se ishin po në të njëjtën zonë. Në periudhën e hershme bizantine, shek. IV – VI e.s mendohet se janë shekujt që i përkasin ndërtimit të fortifikimit kryesor ne Tiranë, Kalasë së Tiranës. Gjatë gërmimeve të kryera në vitet 2001 dhe 2008 mendohet se kalaja i përket njërit prej fortifikimeve të ndërtuara ose të rindërtuara në provincën e Durrësit ku përfshihej dhe Tirana nga Perandori Justinian në Epirin e Ri.

Një pjesë e mureve rrethuese që shihen sot mbi tokë i takojnë ndërtimeve të shekujve të fundit, të cilat janë ndërtuar nga Ahmet Pashë Bargjini në gjysmën e dytë të shek. XVIII mbi rrënojat e kalasë së vjetër. Në vitin 1798 ra në duart e familjes Toptani nga Kruja. Gjatë kësaj periudhe kalaja u shndërrua në objekt të luftës shumëvjeçare të zhvilluar midis Toptanasve dhe sunduesve Bushatllinj të Shkodrës. Në vitin 1817 ajo përjetoi një rrethim pesë mujor, i cili pati pasoja të rënda jo vetëm për kalanë, por edhe për një pjesë të madhe të qytetit. Pas bombardimit u rindërtua pjesërisht nga Toptanasit, por nuk pati jetë të gjatë, sepse në vitin 1832 ajo u shemb me urdhër të Vezirit të Madh, Mehmet Reshit Pasha, i cili urdhëroi prishjen e të gjitha kalave. Sot ruhet një pjesë e murit verior dhe trakte në anën jugore të saj, e cila ndërthuret këndshëm me infrastrukturën përreth. Ra një heshtje rreth Tiranës si qendër urbane deri në shekullin e XII në periudhën anzhuine ku qyteti administrohej nga një konsull anzhuin. Emri Tiranë përmendet disa herë edhe në dokumentet venedikase, ndërsa Barleti, historiani i Skënderbeut, flet për “Tiranën e madhe” duke e përshkruar si një fushë midis Krujës dhe Petrelës, në truallin ku sot shtrihet kryeqyteti. Në Tiranën e madhe Skënderbeu mendohet se vendosi pjesën më të madhe të ushtrisë meqenëse ky vend ishte më i përshtatshëm për të ngritur çadrat e kampit të ushtrisë së tij.

KOMPROMISI

Në Historinë e Popullit Shqiptar, “Periudha e Pavarësisë” (28 nëntor 1912 – 7 prill 1939), në faqen 249 përmendet shpallja e Republikës Shqiptare nga Asambleja Kushtetuese dhe miratimi i statutit apo kushtetutës republikane, në të cilat Tirana shpallet përfundimisht kryeqytet i Shqipërisë. Në Tiranë, përkundrazi kundërshtimi i Esat Pashë Toptanit, hëpërhë ishte eliminuar, për sa kohë ai ishte kundërshtar i qeverisë së Durrësit. Veç kësaj Tirana ndonëse kishte një popullsi të barabartë me atë të Elbasanit, kishte kushte më të mira për organet qeveritare. Këtu kishte më tepër ndërtesa të mëdha, më tepër lokale publike, më tepër rrugë të gjera, më tepër hotele. Vendimi për ta shpallur Tiranën kryeqytet të përkohshëm më 9 shkurt 1920 nga Kongresi i Lushnjës nuk ishte i rastësishëm. Në një Shqipëri të copëzuar politikisht, me kundërshti të forta mes qendrave rivale, Tirana ofronte një zgjidhje pragmatike: pozicion gjeografik qendror, kushte infrastrukturore më të mira se qytetet e tjera dhe një klimë politike më pak konfliktuale në atë moment historik.

Hyrja e qeverisë dhe e Këshillit Kombëtar në Tiranë më 11 shkurt 1920 shënon fillimin real të jetës së qytetit si kryeqendër shtetërore. Asambleja Kushtetuese e vitit 1925 e vulosi përfundimisht këtë status, duke e shpallur Tiranën kryeqytet të Shqipërisë. Që nga ai moment, historia e qytetit u ndërthur pazgjidhshmërisht me historinë e shtetit shqiptar: monarkia, pushtimet, diktatura komuniste dhe tranzicioni demokratik lanë secila gjurmët e veta në fizionominë urbane dhe sociale të kryeqytetit. Në vitin 1990, Tirana numëronte rreth 244 mijë banorë. Sot, popullsia reale e saj vlerësohet mbi një milion. Ky shpërthim demografik, i shkaktuar nga migrimi i brendshëm masiv pas rënies së komunizmit, e ka kthyer Tiranën në magnetin e shpresave dhe zhgënjimeve të shqiptarëve. Për mijëra njerëz nga veriu në jug, kryeqyteti përfaqëson mundësinë për punë, arsim dhe jetë më të mirë. Por për vetë Tiranën, kjo rritje e pakontrolluar ka sjellë mbingarkesë urbane, kaos ndërtimor, trafik, ndotje dhe humbje të identitetit tradicional. Megjithatë, Tirana mbetet qyteti më dinamik i vendit, me ritëm të shpejtë jete dhe hapësirë për iniciativa ekonomike, kulturore dhe sociale.

Ajo është një qytet kontrastesh: kullat moderne ngrihen pranë shtëpive të vjetra tiranase, ndërsa parqet dhe sheshet e reja bashkëjetojnë me plagët e tranzicionit. Më 8 shkurt 1920, Kongresi i Lushnjës shpalli Tiranën si kryeqytetin e përkohshëm të Shqipërisë, e cila kishte fituar pavarësinë në vitin 1912. Në vitin 1923, plani i parë rregullues i qytetit është hartuar nga arkitektë austriake. Pastaj ndërtimit në qendrës së Tiranës ishte pjesë e paketës së bashkëpunimit midis Zogut, mbretit të Shqipërisë dhe Italisë fashiste. Ahmet Zogu ishte udhëheqës i Shqipërisë nga viti 1922 deri 1939. Ai së pari shërbeu si kryeministër (1922- 1924), më pas si President (1925-1928) dhe më në fund si Mbret (1928-1939). Qendra e Tiranës është projekti i Florestano di Fausto dhe Armando Brasini njohur arkitektët e periudhës Benito Musoloni në Itali. Brasini hodhi bazat për modernizimin e rregullimin e ndërtesave ministrore në qendër të qytetit. Plani u shqyrtua nga arkitekti shqiptar Eshref Frashëri, arkitekti italian Castellani dhe arkitektët austriakë Weiss dhe Kohler. Ndërtesat moderne parlamentare shqiptare ka shërbyer si klub oficerësh. Në atë kohë, në shtator 1928, Zogu e Shqipërisë u kurorëzua Mbreti Zog I, Mbret i Shqiptarëve.

ARKITEKTURA

Arkitektura shqiptare e kohës së luftës dhe pasluftës dëshmon për dy regjime totalitare. Regjimi i Msolinit la gjurmët e tij me Shtëpinë e Fashistëve (aktualisht godina e Universitetit Politeknik) dhe ndërtesat përreth. Godinat kulturore, muzetë, edukimi nga epoka komuniste përplotësojnë tablonë e historisë kombëtare. Arkitekt të njohur të periudhës së Musolinit në Itali, Florestano de Fausto dhe Armando Brasini, ishin mjeshtërit të cilët ndërtuan sheshin kryesor, e cila sot mban emrin e Kombëtar Skënderbeut Shqiptar, bulevardin e madh, ndërtesat e ministrive, bankën kombëtare, bashkinë e qytetit dhe Pallatin e Brigadave (ishpallati mbretëror, sot Pallati presidencial). Në vitin 1939, Tirana u zaptua nga forcat fashiste emërimin e një qeverie kukull. Ndërkohë, arkitekti italian Gherardo Bosio iu kërkua të përpunonte planet e mëparshme dhe të prezantonte një projekt të ri në zonën e sotme të sheshit Nënë Tereza. Në fillim të viteve ‘40, pjesa jugore e bulevardit kryesor dhe ndërtesat përreth ishin përfunduar dhe u riemëruan me emra fashistë.

Nga viti 1944 deri më 1991, qyteti përjetoi një rënie në cilësinë arkitekturore. Filluan të ndërtoheshin masivisht komplekse apartamentesh të stilit socialist, ndërsa sheshi “Skënderbej” u rindërtua me disa ndërtesa të cilat ishin shkatërruar. Për shembull, ish Pazari Vjetër i Tiranës dhe Katedralja Ortodokse u rrafshuan në tokë për ngritjen e pallatit sovjetik i quajtur Pallati i Kulturës. Ndërtesa e bashkisë të ndërtuara me stil italian u prishën dhe në vend të tyre u ndërtua Muzeu Historik Kombëtar, ndërsa struktura qe shërbente Parlamenti i Shqipërisë, gjatë monarkisë u shndërrua në teatër për fëmijë (Teatri i Kukullave sot). Pjesa veriore e bulevardit kryesor u riemërua Stalin Bulevardi dhe statuja e tij ngritur në sheshin e qytetit. Si pronësia private makina u ndalua, transport në masë përbëhej kryesisht nga biçikleta, kamionë dhe autobusë.

Pas vdekjes së Hoxhës, një muze piramidale u ndërtua në kujtesën e tij nga qeveria. Tani është e njohur si Piramida, por nuk ka të bëjë me Enver Hoxhën, ajo është kthyer në Qendrën Kulturore të Tiranës. Pjesa e veriore e bulevardit kryesor u riemërua “Bulevardi Stalin” dhe statuja e tij u ngrit në qendër të qytetit. Ndërsa zotërimi i makinave u ndalua, transporti për masën përbëhej kryesisht nga biçikletat, kamionët dhe autobusët. Pas vdekjes së Enver Hoxhës, një muze piramide u ndërtua në nder të tij nga qeveria. Tani është e njohur si Piramida, por nuk ka të bëjë më me Enver Hoxhën, ajo është kthyer qendrën kulturore të Tiranës.

QYTETI I TË GJITHËVE

Sot, Tirana është qendra e jetës politike, ekonomike dhe kulturore e vendit, me rreth 1 000 000 banorë. Sipas censit të vitit 2011, Tirana është një qytet me përbërje të larmishme fetare: myslimanë, ortodoksë, katolikë, bektashinj dhe një përqindje e lartë qytetarësh jofetarë. Kjo bashkëjetesë pasqyrohet edhe në hapësirën urbane, ku Katedralja Katolike e Shën Palit dhe Katedralja Ortodokse e Ringjalljes qëndrojnë si simbole të tolerancës dhe pluralizmit shqiptar. Në dekadat e fundit Tirana ka përjetuar një transformim të shpejtë urban me ndërtimin e parqeve, shesheve, objekteve fetare dhe kulturore, por edhe me një densitet ndërtimi që shpesh ka cenuar cilësinë e jetës. Kryeqyteti është sot një pasqyrë e qartë e Shqipërisë moderne: plot energji, por edhe plot probleme; plot ambicie, por edhe mungesë vizioni afatgjatë.

Historia e Tiranës nuk është thjesht kronikë datash dhe faktesh. Ajo është historia e një shoqërie që ka lëvizur vazhdimisht drejt qendrës, duke e ngarkuar kryeqytetin me barrën e të gjitha shpresave. Tirana mund të konsiderohet si qytet i ngjyrave për shkakun se shumë ndërtesa të saj janë të ngjyrosura me ngjyra të gjalla duke krijuar kështu kontraste interesante. Rinovimi i Pazarit të Ri në Tiranë i shton atraktivitetin për të gjithë turistët që vizitojnë kryeqytetin. Sot, ai vazhdon të jetë një nga qendrat më të mëdha tregtare. Kryeqyteti i Shqipërisë gjithashtu ofron hapësira të mëdha për organizim të konferencave si një qendër për aktivitete dhe ngjarje ndërkombëtare dhe rajonale; seminare, simpoziume, konferenca, festivale, etj.. Pyetja që mbetet është: a do të arrijë Tirana të mbetet jo vetëm zemra administrative e Shqipërisë, por edhe një qytet i jetueshëm për brezat që vijnë?

/ Gazeta Panorama