VOAL

VOAL

Më 16 qershor 1904 zhvillohen ngjarjet e romanit Uliksi të James Joyce

June 16, 2022
blank

Komentet

blank

Artisti i fundit i varur nga komunistët e Shqipërisë- Havzi Nela, poeti disident që doli hapur kundër regjimit: “Unë kam mendimet e mia” (Reportazhi)

Në disa vende të Evropës në vitin 1988, regjimet komuniste po shkonin drejt kolapsit, por në Shqipëri, një disident i burgosur priste ekzekutimin e tij në një qeli të errët në vapën e gushtit.

Burgu në qytetin e tij të Kukësit në veriperëndim të vendit nuk ishte një eksperiencë e re për Havzi Nelën, sepse në dy dekadat e fundit të jetës së tij ai e kaloi pjesën më të madhe të kohës pas hekurave.

Nëntë muaj më parë, në nëntor 1987, ai mori stilolaps e letër dhe shkroi disa vargje për një poezi të quajtur “O liri, o vdekje”.

blank

 

“Le të kënaqet hasmi, le të qeshë i marri! Liria më thërret, vdekja nuk më tund.”, thonë vargjet e fundit të poezisë.

 

 

Nela, në atë kohë 54 vjeç, u var në rrugën e qendrës së qytetit të Kukësit në mëngjesin e 10 gushtit 1988, pasi gjykata refuzoi apelin ndaj dënimit me vdekje. Ai ishte poeti i fundit që u ekzekutua në Shqipërinë komuniste.

blank

 

“Unë kam mendimet e mia”
Petrit Palushaj, studiues nga Kukësi, ka kaluar vite të tëra duke studiuar Nelën dhe e ka cilësuar atë si “një kundërshtar të hapur të regjimit komunist”.

blank

 

Mësues dhe poet, Nela lindi më 20 shkurt 1934 në fshatin Kollovoz të qarkut të Kukësit.

blank

 

Më 26 prill 1967, së bashku me gruan e tij Lavdien, ai kaloi kufirin për në Kosovë, e cila në atë kohë ishte pjesë e Jugosllavisë, por u arrestuan nga ushtarët jugosllavë dhe u burgosën në qytetin e Prizrenit.

blank

 

Më 6 maj 1967, jugosllavët i kthyen në pikën kufitare të Morinës si pjesë e një shkëmbimi me disa shqiptarë të Kosovës, të cilët qeveria shqiptare ua dorëzoi autoriteteve jugosllave.

blank

 

Në kohën e komunizmit në Shqipëri, kur kufijtë ishin të mbyllur për shumicën e njerëzve, kalimi i paligjshëm i kufirit ishte një nga krimet më të rënda dhe konsiderohej tradhti dhe dënohej rëndë.

Më 22 maj 1967 Nela u dënua me 15 vjet burg për kalim të paligjshëm të kufirit dhe iu konfiskua e gjithë pasuria. Gruaja e tij u dënua me dhjetë vjet burg, por ajo kreu vetëm dy vjet.

Nela u dënua për herë të dytë më 8 gusht 1975, ndërsa ai ende vuante dënimin e parë në burgun famëkeq të Spaçit. Aktakuza e akuzonte atë për “agjitacion dhe propagandë” që synonte të minonte partinë në pushtet. Kjo i shtoi edhe tetë vite të tjera dënimit të parë. U lirua më 19 dhjetor 1986, por vetëm për disa muaj.

Më pak se një vit më vonë, më 12 tetor 1987, ai u internua në fshatin e thellë Arrën të zonës së Kukësit.

Dokumentet e përshkruajnë Nelën si një person me mendime të forta kundër regjimit, të cilat ai nuk i fshehu as kur ishte përballë prokurorëve.

“Unë kam mendimet e mia dhe i kultivoj ato, dhe ndoshta janë në kundërshtim me këtë sistem”, tha ai në komentet nga bisedat me shokët e tij të burgosur në burgun e Spaçit, të regjistruara në dosjen e tij.

“Kam thënë se feja duhet të lihet e lirë dhe njerëzit duhet ta shprehin fenë e tyre. Nuk kishte nevojë të merreshin masa kaq të forta dhe të zhdukeshin fetë.”

Ai u tha gjithashtu prokurorëve se nuk ishte dakord me kolektivizimin e tokave të fermerëve dhe kodin e rreptë për nxënësit në shkolla.

“Ai përdori fjalën e lirë kundër diktaturës”

Foto Havzi Nela Ne Shkolle Te Mesme 1 292x400
Foto Havzi Nela Ne Shkolle Te Mesme 1 292×400

Një bust në nder të Nelës u ngrit në vitin 2018 përballë një shkolle të mesme në Kukës, e cila ka marrë emrin e tij.

Për komunitetin vendas, Nela është një figurë shumë e rëndësishme dhe kujtohet me respekt, krenari dhe pak pikëllim e trishtim, pasi pjesën më të madhe të jetës së rritur e kaloi në burgje dhe kampe internimi.

Gazetari vendas Bekim Leknica argumentoi se historia e tij duhet të përfshihet edhe në kurrikulën arsimore.

“Të dinë sakrificën që ky poet bëri gjatë sistemit komunist se në fund të fundit ai nuk mori armët të luftonte kundër regjimit. Ai përdori fjalën e lirë dhe nuk ishte dakord me diktaturën”, tha Leknica për BIRN.

Në gjyqin e tij të fundit në qershor 1988, i cili zgjati vetëm një javë, Nela u akuzua se u largua nga vendi i burgimit “pa lejen e autoriteteve përkatëse”. Akuzat thoshte se “ai u përpoq të arratisej jashtë vendit, në Jugosllavi”.

Në një dokument të prokurorisë thuhet se Nela në fakt nuk arriti të arratisej, por Palushaj mohoi që ai gjithsesi të ketë tentuar të arratiset për herë të dytë jashtë vendit. “Ai e dinte tashmë se çfarë donte të thoshte nëse përpiqej të arratisej”, theksoi Palushaj.

Gjyqi ishte i shkurtër. “Hetuesia, prokuroria, gjykata duke qenë shumë të kënaqur që kapën një armik të deklaruar, e kapin dhe për 7 ditë ia bëjnë gjyqin dhe merret vendimi me vdekje”, tha Palushaj.

Më 24 qershor 1988, Gjykata e Lartë hodhi poshtë kërkesën e të afërmve të Nelës për t’i falur jetën dhe ai u dënua me vdekje me varje. Dënimi me vdekje u miratua nga Ramiz Alia, kryetari i presidiumit të Kuvendit Popullor, parlamenti i kohës komuniste.

Nela u var në orët e para të 10 gushtit 1988, në mes të qytetit të Kukësit. Trupi i tij u la jashtë për pjesën tjetër të ditës dhe banorët vendas u tronditën kur e panë të varur atje.

Më pas ai u varros vertikalisht në një vrimë të krijuar duke hequr një shtyllë. Palushaj tha se mënyra se si u varros, pa dinjitet, ishte një tjetër fyerje nga shteti.

Përpara se Nela të ekzekutohej, kur të afërmit e tij kërkuan t’i falej jeta, një komision shqyrtoi çështjen e tij dhe vendosi të mos e linte të jetonte. Një nga personat në komision ishte Kristaq Rama, babai i kryeministrit aktual të Shqipërisë Edi Rama.

I pyetur për këtë në vitin 2020, Edi Rama tha se “nuk ishte i bindur për nënshkrimin” në dokumentin e miratimit të ekzekutimit.

Që nga rënia e regjimit komunist në Shqipëri në vitin 1991, asnjë që ka kryer krime gjatë kohës që ishte në pushtet në atë kohë nuk është ndjekur penalisht./Reporter.al/

blank

“Pirati” i bregdetit – Poezi nga Viron KONA

Profil artistik1

Hapësirën këtu,
bregun dhe detin,
i kam me “tapi”,
me “vulë” shteti!

Hotel me 5 yje,
si në Varadero,2
s`gjen më lirë,
nata 200 euro!

Rëra që shikon,
ka jod magjik,
cilësia paguhet,
bëj mirë llogaritë!

Çadra,shezlong,
me ngjyra dielli,
20 euro dita,
vijnë nga Izraeli.

Ushqimi tri vakte,
gatimi shtëpiak,
ç`e do restorantin,
me ushqim bajat!

Për peshk t`egër,3
këtu jam i pari,
të tjerët të japin,
peshk rezervuari.

Fruta ke në pemë,
shegët e ftonjtë,
rri larg dyqaneve,
se t`mashtrojnë!

Kam pije lloj – lloj,
verë Narte, Italie,
100 euro shishja,
t`kam mik shtëpie!

Ujin e ke t`ftohtë,
direkt e nga mali,
mos bli te fqinji,
të shet uji kanali!

Nëse do “koka”,
ta sjell me porosi,
veçse t`kushton,
si në Kolumbi.

T`gjej marihuanë,
hashash, heroinë,
t`i bëj qejfin tënd,
unë bëj llogarinë!

Nëse do patenta,
për skafe e jahte,
t`i bënë byrazeri,
brenda një nate.

Këtu ke gjithçka,
asgjë s`mungon,
nëse të nevojitet,
të gjej edhe dron.

Tek unë vjen elita,
t`pasur, politikanë,
liderë të mëdhenj,
të gjithë miq i kam!

Kuptohet jam bos,
të shërbej me nder,
s`jam si fqinji im,
lango e i pavlerë!

Në tërë Otranton,
unë jam me nam,
siç ish Mjekërziu,4
pirati me famë.

Kur lundroj unë,
sirenat jehojnë,
kapitenët e skafeve,
gatitu më nderojnë!

Kur vjen kontrolli,
për taksa e tatime,
s`e kam problem,
t`hedh ca thërrime.

Ti fillo pushimet,
bëj qejf si “bej”,
atij që të bezdis,
dhëmbët ia thyej!

S`ja mban askujt,
t`më dalë përballë,
dhe vet Haxhi Aliu,5.
po të ishte gjallë!

Iç fare mos pyet,
për ligjet e shtetit,
se unë jam pirati,
“i forti” i bregdetit!

………
1.Profil,në kuptimin “drejtim kryesor i veprimtarisë së dikujt”, 2.Varadero, qytet turistik në Kubë, një nga plazhet më të mira në botë.
3.Peshk i egër, është përdorur në kuptimin peshk deti.
4.Mjekërziu, pirat i shekullit të 18-të, që përhapte tmerr e frikë në dete…
5.Haxhi Ali Ulqinaku(1569-1625) ka qenë kapiten detar ulqinak me emër në Mesdhe. Në Karaburun, një shpellë mban emrin e tij.

blank

DY DIJETARË POETË NË SHËRBIM TË KOMBIT. AT BERNARALAJ – AT DONAT KURTI Nga Agim Xh. Dëshnica

 

 

85 VJET ME PARE U BOTUA KRYEVEPRA VISARET E KOMBIT- II

Në librin “Historia e Letërsisë Shqiptare-1983”, emrat e ndritur e dijetarëve poetë, At Bernardin Palaj e At Donat Kurti, të njohur qysh në vitet njëzetë për veprat në shërbim të kombit, nuk përmenden askund. Në organet e shtypit, si Bashkimi, Drita, revistat Nëntori e Ylli, botoheshin lavde për njerëz pa vlerë dhe herë pas here shkrime kundër poetëve e dijetarëve françeskanë. Gjithsesi, as fyerjet, as mohimi, as heshtja, nuk mundën ta shuanin dritën e penës së tyre të artë. Ajo shndrinte brenda e jashtë Shqipërisë. Aso kohe, Ernest Koliqi shprehej: “Veprimtarija letrare e Françeskâjve, zbuloi visaret e folklorit t’onë. Bashkë me tê zbuloi edhe shpirtin shqiptar të mshehun nder palët e moçme të folklorit edhe n’at shpírt gjet kriteret me gjikue botën e mbrêndshme dhe të jashtme, jetën shqiptare edhe atê të huejen. Shkolla letrare e Françeskàjvet, shqyrtoi traditat e lashta në prizmin e qytetnis dhe u dha Shqiptarvet këshillin e prèm se ato tradita fisnike, me rràjë të thella indoeuropjane, duheshin mbajtë e ruejtë si nji pasuni e madhe shpirtnore prej së cilës kombit i rridhshin tagre nderimi e çmimi në gjinìn e botës së përparueme.” Ndërsa At Anton Harapi shkruante: “ Na Françeskajët jemi nji Urdhën për seri: pësojmë, vuejmë e dajmë kashatën e gojës me popull; kapitali ynë âsht jeta e fjeshtë e ndihma e bâmirsavet; po na teproj gjâ, aty bâjmë nji lemoshë, këtu ngrehim nji kishë e meremetojmë nji qelë, vinë të tjerë, e ndër ato rrafshina, vijojnë veprimin; na atëherë dalim e kërkojmë prap tjera  lamije veprimi; pakë na njihet, e shum na shkruhet për mend e për mungesë urtije, por ai themeluesi ynë shi në nji këta gjet e vuni mâ të madhin gëzim,”
Fillim ngazëllyes-mbarim tragjik.

Nën emrin “Visaret e Kombit” deri më sot njihen 15 vëllime. Botimi i tyre nisi më 1937 në Tiranë me vëllimin “Kangë trimash e kreshnikësh”, mbledhur nga Karl Gurakuqi e Filip Fishta dhe u mbyll më 1944 me vëllimin XV, “Kangë triminije dhe dashunije”, mbledhur nga Mehmet Sheshori.
Në vargun e artë të këtyre veprave madhore, shkëlqen vëllimi–II, “Kangë Kreshnikësh e legjenda”, botuar më 1937, nga At Bernardin Palaj e At Donat Kurti. Në hyrjen e librit, ata rreshtojnë me nderim nismëtarët, At Shtjefën Gjeçovin. Vinçenc Prennushin e Marin Sirdanin, të cilët, si bletët mblidhnin pasurinë e kulturës së pashkruar shqiptare. Gjithashtu autorët bënë të ditur lexuesin, se për këtë vëllim bashkëpunuan edhe etërit françekanë, si Nikoll Dajçi, Bernard Llupi, Simonn Mikeli, Lonard Shajakaj e Rrok Gurashi.
Në mbarim të luftës, kur u fol për paqe e lumturi, botimi i serisë “Visaret e Kombit” u ndërpre trishtueshëm, sepse autorët e saj të ndritur, që punuan me vetmohim për mbledhjen e krijimtarisë së pasur gojore shqiptare, u ndëshkuan rreptë nga regjimi komunist, disa me humbjen e jetës ose të lirisë, të tjerët u ndaluan të vazhdonin më tej. Veprat u ngujuan në arkiva dhe u shpërdoruan nga të tjerët. Për autorët nuk flitej më në mjediset shkencore, një dukuri kjo e ngjashme me një dënim tjetër mizor: mohim i veprës së tyre, duke shkelur rëndë ligjin e shenjtë të autorit. Edhe sot, në disa botime, siç ndodh me librin “In memoriam, Aleks Buda” 2010, në studimin për rapsoditë e veriut apo eposin e kreshnikëve, emrat e dijetarëve artistë françekanë për çudi nuk shihen kund, kur dihet se mbledhësit e folklorit në botën e kulturës nderohen si poetë të mëdhej. Kështu në një historizëm të Shaban. Sinanit, në kërkim të klasave, edhe në eposin e kreshnikëve, përmenden emra të viteve shtatëdhjetë, shumica e të cilëve nuk janë marrë me këto punë, ndërsa mbledhësit e studjuesit e lavdishëm, si At Bernardin Palaj dhe At Donat Kurti, ceken shkarazi vetëm nën emrin “françekanë.” Gjatë leximit pandeh se shkrimi vjen nga koha e luftës së klasave dhe e ndalimit të veprave të mirëfillta kombëtare. Mesa shihet hija e përndjekjes endet edhe sot në mendjen e atyre, që i shërbyen me bindje një kohe të dhunshme.
At Bernardin Palaj e At Donat Kurti në thesarin e artë, “Visaret e Kombit”, në vëllimin II, “Kangë Kreshnikësh dhe Legjenda.”, lanë trashgim 342 këngë. Ata paraqitën në hyrje, edhe një analizë me nivel të lartë shkencor. Japim shkurt një pjesë prej saj: “Lvizja dijtunore-shkruajnë ata- mbi rapsodi, legjenda, prralla popullore filloi ma s’pari, kur vllaznit Grimm botuen Kinder und Hausmaerchen. Prej vjetit 1841 e ktej, me qinda e qinda u mblodhen e u botuen, Maerchen në Germani, Folks-Tales n’Angli, Folventyr në Norvegi, Skazkas në Rusi, Paramythja në Greqi, Fiabe n’Iali, Contes në Francë, Cuentos e Contes në Gadishullin Hiberik e jo vetëm ndër të gjitha viset e Europës, por edhe në n’Azi, n’Afrikë e ndër ma të kthelltat e të rryeshmet krahina t’Amerikës.”
Në krye të rapsodisë “Martesa e Halilit” shihet, edhe ky shënim i tyre: “Kjo rapsodi, e përmbledhun mbas shqyptimit të rapsodve të Curraj, mund të quhet bashkë me martesën e Mujit e me dekën e djalit të tij Omerit, nji ndër ma të bukurat e ma delikatet, qi kemi shqip, nga ky populli poet, me nji disinvolturë klasike- Sa piktura mandej mbrenda kësaj rapsodije! Sa mendimi i njomë e ç’fuqi gjuhe në përshkrim t’objektavet!.”
Në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar,-2009, të Akademisë së Shkencave, këta poetë dijetarë, përmenden shkurt: “Bernardin Palaj ishte klerik, studjues. Mbledhës i epikës legjendare.” Më tej vijon një percaktim i pasaktë: “Veprimtaria e tij kryesore ishte mbledhja e teksteve të epikës legjendare në v. 1913-1934, të cilën e kurorëzoi me botimin e vëllimit Këngë Kresnikësh dhe Legjenda (1937).” Veçse pak nga pak, e vërteta e fshehur vite me radhë në arkiva, del nëpër dorëshkrime e librat me poezi e prozë, që trajtojnë tema të kulturës kombëtare. Pra, para lexuesve shfaqet nga errësira, poeti i mohuar e shkencëtari i ndeshkuar më 1947, për veprën atdhetare. Ndërsa për At Donat Kurtin, doktor i shkencave, shkruhet me mungesa të dukshme: “Mbledhës e studjues i folkorit, klerik.” Por nga rreshtimi i veprave të shumta, del në dritë, shkrimtari e studjuesi i gjuhës shqipe. Për At Zef Pllumin, njëri qe“Frati, kangëtari, poeti, folkloristi, shkencëtari, zog i rrallë”, e tjetri “ vjollca e letrave shqipe..”

Meditim per poetët e paharruar
Përfytyroni për pak çaste dy poetët e rinj, të kthyer në atdhe nga studimet e larta në Austri, Zvicër e Itali, të cilët marrin përsipër barrën e rëndë, si vëllezërit Jackob e Wilhelm Grim, kërkimin e mbledhjen e pasurisë kulturore të pashkruar në Malësinë e Veriut. Në vapë e acar ngjiten maleve përpjetë, ndalen në stane e kulla të mirëpritur nga barinjtë e malësorët bujarë. Atje për nder të miqëve rreth vatrës, rapsodët me zë të thekshëm burrash e me lahutë, ua marrin këngëve për kreshnikët e Jutbinës. Atbotë Bernardini dhe Donati shënojnë në letër fjalët në vargje të kohëve iliriane, për Behurin, Omerin, Zukun, Ajkunën, Rushën, Gjergj Elez Alinë, Mujin e Halilin e Jutbinën, ashtu si dikur poetët klasik, hidhnin në pergamen vargjet e Homerit, për Patroklin e Akilin, Paridin, Hektorin. Helenën e Trojën. Mos vallë bardi i verbër mjekërbardhë, endej në malet tona? Poetët tanë françeskanë krahas këngëve mblidhnin legjendat, përrallat, doket e zakonet. Pasi mbaronin punën prej artistësh, ktheheshin të lumtur në qelën e famullisë dhe së fundi arin e mbledhur, e derdhën në një libër të përbashkët me emrin “ Visaret e Kombiit.”
Për shkak të viteve të dhunshme, kjo vepër, mjerisht nuk njihet në gjuhët e huaja, sepse përkthyesit humbën kohën vetëm për kulturën e popujve të tjerë. Nëse një ditë do të lind poeti i madh përkthyes, bota do të njihet me një vepër tjetër me vlera të rralla artistike, krahas veprave, si Iliada, Odisea, Eneida, Gilgameshi etj

At Bernardin Palaj
U lind Shkodër më 1894 në familjen me tradita atdhetare nga Shllaku i Dukagjinit. Mësimet e para i mori në shkollen e Etërve Françeskanë me drejtor At Gjergj Fishtën, në Shkodër. Pas gjimnazit në Seminarin Françeskan, studjoi në Salzburg për filozofi–teologji, kurse në Insbruck të Austrisë ndoqi leksionet në Fakultetin e letërsisë. At Bernarin Palaj më 15 shtator të vitit 1911, përkiste urdhërit françeskan, ndersa në gusht të vitit 1919 u shugurua meshtar. Ai njihet edhe si famullitar në Dioqezen e Pultit e të Rubikut.
At Bernardini u shqua në lëtërsinë dhe kulturën kombëtare, si poet, analist , etnograf, muzikant, etj. Për herë të pare më 1920, në revisten Hylli i Dritës, të drejtuar nga At Gjergj Fishta, boton poezi e studime shkencor që u pritën mirë nga lexuesi shqiptar. Palaj, dha mësime për gjuhën shqipe e latine në Liceun Illyricum në Shkodër. Më 1923, bashkëpunon në gazetën “Ora e Maleve” me Gjergj Fishtën, Ndre Mjedjen, Anton Harapin, Vinçenc Prennushin etj. Bernardin Palaj, u bë i njohur edhe me poemat
“ Vorri flamurit, “ “ Moskë Alkazar,” “ Prej burgut të jetës ,” Ediela e fundit nëAventi” etj. Mbi të gjitha Bernardin Palaj, njihet për bashkëpunimin e shkëlqyer vëllazëror me dijetarin e palodhur Donat Kurtin, në shtegtimet maleve për mbledhjen e këngëve e rapsodive shqiptare gjatë një kohe, që zgjati njëzetë vjet. Tërë ai p֝ërkushtim e mund poetësh e dijetarësh u kurorëzua me kryevepren “Visaret e Kombit -II”. Ata botuan, edhe studime për doket e zakonet shqiptare. Më 1940 Bernardin Palaj rreth këtyre temave mbajti ligjërata të përkryera në Kongresin e Studimeve Shqiptare dhe në mbledhje të ndryshme kulturore. Gjatë krijimtarisë së vet, ky dijetar poet përdori edhe anonimet, si Kukel, Lapaj, Konstandinus, Viator.etj.
E gjithë kjo jetë e pasur me krijimtari në sherbim të atdheut, do të shuhej dhimbshëm nga sundimi komunist pa ligje në vendin tonë. Më 1946, u burgos e më 8 dhjetor 1947, u fol se ndërroi jetë nga tetanozi i shkaktuar nga prangat që shtrëngonin duart e arta të atij poeti të paharruar, në qelitë e Burgut të Shkodrës.

At Donat Kurti

U lind në Shkodër më 1903. Mësimet e para e të mesme i kreu në qytetin e lindjes. Pas studimeve në Universitetin “San Antonio” të Romës, më 1927 emërohet mësues. Më 1937 merr gradën Doktor i Shkencave, kurse më 1939 është drejtor i gjimnazit “Illyricum” në Shkodër, deri në vitin 1946. kur u burgos.
Donat Kurti është një nga dijetarët e shquar të kulturës sonë. Prof. Dr. Norbert Jokli e cilësoi si një ndër prozatorët më të mëdhej shqiptarë. Vepra e nisur nga At Shtjefën Gjeçovi u ngrit edhe më lart nga At Donat Kurti në bashkëpunim me At Bernardin Palaj etj. Krahas punës për veprën “Kangë Kreshnikësh e Legjenda”, ai botoi librat “Prralla Kombëtare” në dy vëllime, “Fëmijë të lumtur”, si edhe studimin “Lojna popullore”.
Donat Kurti as në burg nuk e ndërpreu punën e lodhshme shkencore. Atje, i ndodhur ndërmjet të burgosurve nga krahina të ndryshme, mblodhi shprehi të gjuhës shqipe dhe përgatiti një fjalor frazeologjik me nivel të lartë shkencor të gjuhës shqipe, me 45000 shprehje të rralla, një për Universitetin e Tiranës, dhe një për vete. Por fjalori i punuar me aq mund, ra në duar plagjatësh. At Donat Kurti deri në fund të jetës më 1983, në Tiranë, i ruajti të gjitha vetitë e burrit të ndershëm, i përkushtuar Zotit dhe atdheut.

Perfundim.
At Bernadin Palaj e At Donta Kurti, këta mbledhës të palodhur atdhetarë ndër male e këngëve të kreshnikëve, me prirjet e tyre prej poetësh, zbuluan një visar të pasur të poezisë së pashkruar artistike veriore shqiptarë. Sipas tyre rapsodët e kreshnikëve me frymëzimin e tyre poetik, me trajtimin artistik, me vargun e rrjedhshëm e me gjuhën e pastër, krijuan vargje nga më të çmuarat të poezisë sonë popullore. Ndërkohë me aftësinë prej dijetarësh Palaj e Kurti, gjatë studimit të gjuhës, sqaruan se emri Halil, do të thotë “i bukur”, ndërsa Gjergj Elez Alia, sipas mbiemrit do të thotë, “i lartë, fisnik”, ndërsa me fuqinë e trimërinë legjendare dhe me armët e kreshnikëve, ata përcaktuan kohën e krijimit e cila përkon me kalimin nga ilirishtja te shqipja para dyndjeve sllave, me ndikime të herëshme osmane dhe traditën kulturore shqiptare. Pra, sipas tyre, në epikën heroike vendin qendror e zënë rapsoditë kushtuar kreshnikëve si Muji, Halili e Gjergj Elez Alia, ku zakonisht zhvillohen bëmat me kundërshtarët e tyre, “kralë” e “bajlozë.”
Me Visaret e Kombit At Bernardin e At Donat Kurti, mundën të plotësonin një nga pjesët e pashkruara e më të vështira të historisë, të qenies e kulturës së kombit shqiptar, qysh nga thellësitë e errta të mesjetës. Pra, për tërë këtë veprimtari, gjithmonë në shërbim të kombit shqiptar, regjimi komunist i burgosi të dy këta dijetarë të shkencës albanologjike, me akuza të bazuara mbi një varg të pavërtetash. Prokurorë e gjyqtarë pa kulturë, të cilët u shfaqën me turfullimë pas luftës civile, e akuzuan “armik i popullit“, poetin atdhetar Bernardin Palaj me shërbesa fetare pranë besimtarëve në vise të thella malore. Ndërkohë dijetarin albanolog, Donat Kurtin, i huaj ndaj çdo politike, e akuzuan si “themelues” i një partie të paqenë me emrin “Partia Demokristiane”. Këto i shoqëruan me sajime, siç qenë gjetja e armëve në kishë, vepër tinzare e sigurimit të shtetit, apo shpifja si bashkëpuntorë të revistës “Hyllit të Dritës” në shërbim të pushtimit italian. Para trupit gjykues ata qendruan si burra malësije. Doktor Donat Kurti midis të tjerash u tha: “Nuk kam punue për fashizmin…Prej jush nuk pres kurrnji të mirë, edhe pse deri më sot nuk i kam ba kurrkujt keq. Mue nuk më ban përshtypje as vdekja, as burgu, por më vjen keq se më mbeti puna përgjysë. Të gjithë jetën time, të gjithë talentin tim e kam shkri vetëm për t’i shërbye popullit shqiptar, pa marrë parasyshë sakrificat e privacionet.”
Por shkaku i vërtetë për burgosjen e dy atdhetarëve, lexohet qartë në hyrjen e veprës Kangë Krreshnikësh dhe Legjenda:”Kangët e vjetra, që njifen prej malcorve, nën emnin“kangë kreshnikësh, kangë të moçme, kangë lahute, janë visari ma i çmushmi i gjuhës, shprehja ma e gjalla, e shum ndiesive bujare e përfytyrimit typik i fizionomisë së kombit t’onë.
Mbas nji shqyrtimi të kujdesëshëm vehet re, se ndër kto kangë mshehet ndjesija për pamvarsi, pse gjithkund del në shesh lufta e blokut të fisevet shqiptare Mal i zi-Shqipni kundra Slavit, që tue kapërcyem Danubin, msyn qëndrën e ktyne fiseve: Jutbinën.” Ky shkrim i botuar më 1937, binte ndesh rreptas me politikën atdhemohuese të “bashkim-vëllazërimit” të vitit 1945.
——-
Japim shkurt dy margaritarë, marrë nga libri Visaret e Kombit: “Gjergj Alez Alia” e ”Martesa e Halilit”, të mbledhura prej tyre ndër lahutarët legjendarë, si bletët lule më lule, nga një mal në tjetrin, vatër më vatër e stan më stan.

 

GJERGJ ALEZ ALIJA *)

Trim mbi trima ay Gjergj Alez Alija!
Qe nand’ vjet, nand’ varra në shtat m’i ka:
Veç nji motër, natë e ditë te kryet;
I a lan varrat me ujt e gurrës nand-vjeçe;
Ia lan varrat me ata lott e syve;
Ia terë gjakun me ata flokët e ballit;
Shtatin vllaut i a shtrëngon m’ruba të nanës,
N’petka t’babës trupin i a hijeshon,
Armët e brezit i a rendon mbi krye.
—————————————-
A dalë zani e paska marrun dhen,
Se ‘i baloz i zi a dalë prej detit.
Trim i prapët e belagji qi ish’ kanë,
I a ki’ qitun dheut nji rreng të randë:
-Tim për tim kah nji dash të pjekun!
-Tim për tim kah nji vashë me i a djergun!
-Ditë me ditë kah nji kreshnik me premun!
-Javë për javë kah njih krahinë me djegun!
Edhe Gjergji rendi te i ka ardhë,
Me lot faqet trimit m’i u kanë mbushë.
Erzi i shpis qysh lshohet n’dorë t’bajlozit?!
————————————————
Braf, në kambë por djali konka çue:
T’e marrsh gjogun, motër, të mejdanit,
Fill n’gjytet me te, motër, të m’bijsh,
Hypi atit, bjeri n’derë nallban-jaranit. **)
E në sheher çika konka ra.
————–..
A shkue motra te nallaban-jarani
“Falë me shndet, thotë, Gjergji të ka çue:
Kam orokun e mejdanit,
Sa ma mirë ket gjok ti me m’a mbathë!
Thanë m’ka për patkoj prej tumakut; ***)
Me m’i a shti thumbat prej çelikut;
Se do t’dal m’u pre me baloz t’detit!”
Si per vedi gjogun e ka mbathë
Edhe n’pramje çika a dredhë në shpi;
Ka gjetë vllan tu’ e pritë nën hije t’blinit.
Ça kish ba ay trimi Gjergj Alia?
Falë me shndet balozit m’i ka çue:
“Me dalë heret n’at fushën e mejdanit
Çik’ për ty, baloz, nu’ m’ka qillue;
Desht e vathit për ty nu’ m’janë majë;
Sall nji motër, nu’ po muj me lshue,
Varrët e shtatit s’a kush qi m’i lidhë!”
Sa ka nisun drita me zbardhë majet,
N’fushë të mejdanit trimat konkan dalë;
Keq me fjalë trimat shoshojnë po rrekin:
“P’a prej vorrit, Gjergj, ti konke çue…?
Pse me m’qitë, bre burrë, n’ket fushë t’mejdanit?”
Sa mirë trimi i ka përgjegjë balozit:
“Të lumët goja, baloz, mirë po thue!
Pak pa mrrijtë baloz, ti m’ke dredhue:
M’ke lypë motrën para se mejdanin;
M’ke lypë berret para se çobanin;
E jam dredhë n’ket log për me t’kallxue,
Se ne t’parët nji kanu na kan lanë:
Armët me dhanë përpara e mandej gjan!
Kurr balozit motrën mos m’i a dhanë,
Për pa u pre n’at fushën e mejdanit!
Por shtrëngou, baloz, se t’ka ardhë dita,
Se ktu i thonë-o Gjergj Alez Ali!”
E i kan ba dy gjogat tim me tim,
E n’topuz balozi e ka shinue;
N’dy gjujt gjogu Gjergjit te i ka ra;
Përmbi kryet topuzi i ka fjurue;
Dymbëdhetë pash m’ledinë u ngul topuzi;
Dymbëdhetë pash përpjetë si re, u çue pjuhni.
At-herë Gjergjit rendi te ‘i ka ardhë.
Sa mirë trimi n’topuz qi ka dredhë!
Lik përmjet’ balozit te i ka ra;
-A trandë fusha kur a rrxue balozi!-
Me ‘i herë trimi shpatën m’a ka nxjerrun,
Kryet me neje trupit i a ka damun,
Zhag për kambet trupin e ka ngrehun;
Me gjith at m’nji bunar e ka mbytun;
Të tanë lumën gjaku e ka tërzue:
Për tri vjet krejt vendin e ka qelbun.
Qat-herë trimi a nisë me dredhë tu shpija
Edhe shokët të gjith m’i ka bashkue:
—————————————
*Emri në librin e botuar më 1937
është: Gjergj Alez Alia.
**Kumbar.
***Hekur i fortë.

MARTESA E HALILIT

Lum për ty, o i lumi Zot!
Fort po shndrit njaj diell e pak po xe’!
Ç’p’ e merr frima rrapin e Jutbinës!
Borë e madhe, qi ka ra,
Randojnë ahat për me u thye;
Ki’n çetinat vetëm kreshtat:
Ushtojnë lugjet prej ortiqesh,
Prej ortiqesh, kah po bijnë ndër gropa.
Janë ra vashat me gja n’lumë,
Kan gjetë lumën tanë ngri akull;
Kan nisë vashat me lypë krojet,
Kan gjetë krojet tanë ngri hej,
Ça kan qitun e kan thanë?
„Kur t’bajë Zoti me e lirue,
„Gjaja e gjallë, druem, ka mbarue!
„Po o Zot, ç’janë njata shtegtarë,
„Veshë e mbathë porsi zotnij?
„Mos janë nis trimat me çetue?
„Qi ata qafat kurr s’und i kalojnë!“
Ka qit Jera edhe u ka thane:
-O nuk janë, jo krushq darsmorë,
-Se ata paresh rane n’lumë;
-Ka dalë Muji me kreshnikë:
-A thue ndeshet m’ndo’ i gja malit!-
T’kjofshim falë, o i Madhi Zot,
Sa shpejt diellin m’a xu reja!
Shpejt m’a endi’ i pëlhurë t’gjanë e t’gjatë!
E i ka veshun majet rreth e rrokull,
Qi kur janë kapë trimat tu lumi,
Kaq përzi i ka frima pjalm e re,
Askurrnja shoshojnë trimat s’p’e njofin.
I’n ngri trimat me sharrue;
Por n’breg t’lumit- kulla e Mujit.
T’tanë për darkë Muji i ka ndalë.
Kqyr shka bani Gjeto Basho Muji!
E ka vu nji barrë dru t’vogël n’zjarm,
Treqind vetë p’r’i herë m’u xe.
At-herë trimi u ka avitë bucelat,
At-herë trimi u ka avitë fuçijat;
-In bucelat plot raki,
In fuçijat plot me venë.-
Sa shpejt frima burrave u ka ardhë!
Sa shpejt gjaku trimave po u xehet!
Kan marrë llafin e po llafiten;
Kan marrë gazin e po gazmojnë;
Kan nisë trimat Mujin p’e pëvetin:
„ N’votër t’ande kem qillue,
„Mos na ki randë për nji fjalë!
„Pash nji Zot, Mujë, qi t’ka dhanë
„Qysh Halilin s’e martove?
——
Në nderim të këtyre bijëve të kombi shqiptar, shkruesi i këtyre rradheve, që deshmojnë shumë pak, për veprimtarin e tyre në shërbim të atdheut, u ka kushtuar rreth vitit 1987 këto vargje

VISARET E KOMBIT
martirëve të Kishës Katolike Shqiptare

Një shkëmb,
një kishë, një kryq,
një portë me hark,
kube, altar i thjeshtë e shenjtëri!

Teposhtë, ai Fan i lashtë ndër valë,
prej Ilirie rrjedh, murmuron.
Ai lumë dëshmish me gjak e dhimbje!

Nga shkëmbi vjen kumbim kambane,
jehon në brigje e kulla varg,
kjo thirrje bese e shpirtit tënd!

At Bernardin, At Bernardin,
ngroh në faltore besimtarë,
meshon përunjshëm
për t’lumin Zot e për Krishtlindje,
për shenjtëritë me ruzare,
për Atme e besë!

Kungon me frymë lirie
ferishte, engjëj! *
Kurorëzon çifte,
e për të thinjur
një pleqëri të bardhë uron!

At Bernardin, At Bernardin
tok me At Donatin,
në qelë poetësh, dijetarësh,
ende gjallon ai kandil
dhe pena e artë,
në ato visare
na fton e shndrin!

Bernardin, Bernardin,
tok me Donatin!
Afër sharkisë e lahutarit,
pranë çiftelisë
e rreth valltarëve,
me shtojzovalle e me fatí.

Dëgjoni larg, sokola mali,
lart në shkrepa,
ndër prozhme e kroje,
piskamat hej e ho!

“Janë ra vashat me gja n’lumë,
kanë gjetë lumën tanë ngri n’akull!…
Nand’ varra Gjergji n’ shtat m’i ka
shkapet bajlozin e sokëllin…”

At Bernadin e At Donat!
Ku, vallë, prehet kurmi juaj?
Vrastarët jua prishën shtatin,
shpirtin e bukur, jo kurrë, askund!
Kur djajtë digjen në skëterrë,
shpirti juaj lumnon në Paradis!

blank

KRUARJET E FJALËS – Poezi nga ATDHE GECI

Në  kraharorin  tim  të  përgjakur
krejt në errësirë të shpirtit dhe të
zemrës, u pjekën fjalët e shkrimit
u pjek zëri im që dua  t´ju rrëfej,
për poezinë që ma dha pavarësinë.

Çdo shpirt i lirë është Skënderbe
çdo shpirt i lirë është njeri atdhé
çdo shpirt i lirë është Zeus e Thot
çdo shpirt i lirë është poet i vetes.
Libër, unë jam ardhë në jetë, për
pak vuajtje dhe për pak dhimbje,
pra, më vjen keq për bimët që s´u
mbollën mirë dhe nuk bën kokërr.
Jeta në këtë moshë mban fshehur
shumë gjëra, unë s´e kam pritur
se do mbetem vetëm me poezinë.
Kjo udhë ka shumë kthesa udhës
këtë udhë kaluar e kam disa herë
udhët e Shqipërisë janë udha ime.
Atdhe, plaga jote  më  bën të qajë
s´më mjafton të jem vetëm gjallë
tërë jetën kjo plagë gërryer më ka,
fuqisë së tashme i kruhet zemra, i
i kruhet fjala e ndenjur dhe heshtja.
Gjaku brenda gjakut, gjakut i flet:
Çamëri, të dua ma shumë se çdo
perëndi, unë edhe sikur dy lindje
t´i kisha, vetëm ty do të këndoja!Atdhe Geci – Prishtinë, 06.08.2022

blank

NATË ME SHI NË SELANIK ( Ngjarje e jetuar) – Nga KRISTAQ TURTULLI

 

 

Të them të drejtën, s’kisha aspak dëshire të shkoja të vizitoja së dyti Greqinë, aq më tepër qytetin bregdetar të Selanikut. Kjo mos dëshirë tunduese dhe turbullirë pështjelluese, mu krijua qysh në vizitën e parë, para pesë vitesh, kur shkova takova vëllain Alfredin, i cili jetonte prej vitesh në një lagje periferike të qytetit të Selanikut.

Ndjesia e boshllëkut mu krijua qysh se autobusi ndaloi përpara doganës greke, ftohtësia dhe rëndesa e doganierëve grekë, procedura e gjatë e kontrollimit, pa ndonjë shkak, humbja e çantës sime të udhëtimit, së bashku me mjekimet, për të cilën më thanë se ishte aksidentale dhe do e gjeja kur të kthehesha.

Pas kalimit të kufirit mu shtua boshllëku në stomak dhe hidhësia e gojës. Por që u përforcua më tepër përgjatë rrugës automobilistike për në Selanik. Me qytetet e vogla, shtëpitë që kërkonin të shtynim me sup, gati me maraz njëra tjetrën, fshatrat e gërmuqura, dhe aq më tepër më zhgënjeu Selaniku, më la shije jo fort të këndshme; me plogështinë, grinë e lodhshme, gati acaruese, rrugët përdredhura, të ngucura, pallatet e vjetra, të irnosura dhe ftohtësi të padepërtueshme.

Sigurisht, atëherë takova vëllain e dashur, u gëzova shumë, u çmalla, na qeshte fytyra prej lumturisë. U ulën në një stol pranë bregut të detit Egje dhe kujtuam fëmijërinë tonë të varfër, por të bukur, familjen tonë të madhe. Prindërit tanë të dashur, babanë shtatlartë, hijerëndë, të mençur, të vuajtur, nënën tonë trupvogël, flokë bardhë, fjalëmbël, duarartë. Me trishtim dhe qeshje të lehtë në buzë kujtuam shitjen e bajameve me kripë, në lokalet e lagështa të qytetit, për bukën e gojës, në moshë fare të njomë. Psherëtimë dhimbshëm kur kujtuam patriotizmin, mirësinë, bamirësinë e familjes sonë dhe si shpërblim përndjekjen paradoksale të familjes nga diktatura. Stoicizmin e atit tonë, presionet dhe operacionet e qëllimshme që i bënë në trup babait hafijet e sigurimi i shtetit, etj, e të tjera.

Mbanim vesh, në heshtje ujin e shkumëzuar të detit Egje që rrihte bregun me potere, psherëtimë dhe, të menduar shtuam:

’Eh çfarë nuk do bënim për takuar, biseduar, çmallur me prindërit tanë të mirë!’

Kujtuam gjithashtu shtëpitë karakteristike, rrugët pastra me kalldrëm, të qytetit tonë të dashur, mbasi vendi tënd, qyteti i lindjes, sido që të vejë puna është i shenjtë.

Çuditërisht mbas nesh dergjej mugëtira. Selaniku më dukej sikur fliste përçart dhe, ambienti më la ndjesinë e thellë të boshllëkut. Ndërsa uji i turbull i detit Egje, më dukej sikur kafshonte bregun me inat, ngaqë nuk mund të shprehte fjalët e pathëna të mërgimtarëve dhe ikte me nxitim mbrapssh.

Ky vend aq i përfolur, për vite dhe dekada, më krijoi ndjesinë sikur mbarte një brengë të madhe, trishtim, klithma të uritura, vështrime të hidhëta, të turbullta, mbetura si peng i rëndë, diku larg, përtej maleve. Me erëra të marrosura që vinin furishëm prej detit të rënduar të mallit, rrihnin dhe fshikullonin pa ndërprerje orë e minutë. Shpresa të venitura, gati të çmendura, mbërthyer nga vargonjtë e vdekjes.

 

Por gjithsesi me gjithë këto përshtypje dhe mëdyshje, më duhej të shkoja pa tjetër në qytetin e Selanikut. Më nxiste dhe më shkundte zëri i brendshëm shpirtëror, dashuria vëllazërore, urdhri sublim i prindërve, ndërruar jetë, vite më parë, varrosur në dheun e amshuar, të tokës amë. Zëri i gjithë familjes më urdhëronte të merrja udhën për në Selanik, të vija një tufë me lule në varrin e vëllait tim të dashur Alfredit që ndërroi jetë para një viti, shkaktuar prej virusit dhe mbyllur rrugët e lëvizjes.

 

Një miku im kur pa dyzimin tim dhe, domosdoshmërinë e ikjes u tregua i gatshëm të më shoqëronte, dhe shtoi:

-Diku afër Selanikut jeton vajza ime, Maria.

-S’ma merr mendja t’ia kesh venë ti emrin Maria? E pyeta.

-Oh, jo,- mu përgjigj:-Kur lindi i vunë emrin Albana. Por kur u martua me një grek, e vjehrra e pagëzoi dhe i vuri emrin që mban sot, Maria.

-Ok, nuk ka problem, – i thashë, për të mos i lënë ndonjë shije të hidhët.

– E d. Vajza ime Maria do na ndihmojë në gjithçka. Siç të thashë është martuar me një grek, ka lokal, bar- restorant, dhjetëra rrënjë ullinj dhe tokë të punueshme. Kanë dhe një vajzë 20 vjeçe.

– Oho! Më bëhet shumë qejfi që është rregulluar kaq mirë bija jote, – i thashë.

– Hëm, një farë lloji,- ma ktheu miku im me bezdisje dhe, në mënyrë enigmatike.

Nuk i kushtova rëndësi përgjigjes së mikut ngaqë mu kujtua thënia shumë domethënëse për krenarinë, dinjitetin Korçar, Shqiptar si dhe monedha e fuqishme shqiptare që qarkullonte në mesin e viteve 30 të shekullit të kaluar, ndaj nuk mu ndenj pa ja thënë:

-Keni dëgjuar besoj, dikur thuhej; nëse të digjet Selaniku i mugët e bëjnë tre herë tregtarët korçarë, por nëse digjet Korça e dritës, Selaniku s’ mund të bëjë qoftë dhe një rrugicë të Korçës.

Miku im nënqeshi me keqardhje dhe tha:

-Eh, o mik! Kanë rrjedhur shumë lumenj të turbull qysh atëherë dhe janë shkatërruar të gjitha digat. Ne korçarët dikur krenarë, erdhëm varfanjakë, shërbëtorë këtu në Selanik dhe gjetkë.

– E di, – fola ultas dhe, me nostalgji mendova: Sikur Korça ime të kish mendje të kthjellëta, një çikë det ose liqen do ishte qyteti më i mrekullueshëm në botë. Sidoqoftë edhe kështu, është qyteti më karakteristik dhe për këtë ka meritë të veçantë familje ime Turtulli.

 

Në Selanik mbërritëm rreth orës 4 mbasi dite, ishte kohë e vranët. Shiu i vrullshëm, na detyroi të vraponim deri në stacion për të shpëtuar nga qullja prej shiut të rëndë.

Në hollin e stacionit na priste e bija e mikut tim, Maria. E mbaja mend të vogël, të hajthme, fytyrë ëmbël, sytë e zinj si ulliri, të mrekullueshëm, por tashmë ishte mëso grua e hijshme, trup lastar, syzezë, të mrekullueshëm, kur të ngulte sytë zinj e të thellë dukej sikur shihje brenda tyre detin Egje, me gjithë ishujt e shumtë.

Maria me merakun e lodhjes të atit prej udhëtimit, ngulmoi të na çonte në shtëpi hanim një kafshatë bukë dhe të çlodheshim.

Iu luta vajzës së mikut, së pari, të më ndihmonte të shkoja në varrin e vëllait, nuk doja të na zinte nata, sepse të nesërmen shpresoja të gjeja çantën dhe të kthehesha përsëri në Korçë.

Për shkak të trafikut të rënduar rruga te varrezat zgjati afro një orë.

Kur mbërritëm në varreza çuditërisht shiu pushoi. Përpara meje u gjend varri i thjeshte i vëllait.

’Eh çfarë nuk do bëja o vëlla për të takuar, biseduar, çmallur me ty.’ I fola me zë.

Mu bë sikur dëgjova një uturimë të brendshme, shungullimë dhe lëvizje dheu. Një hop besova vërtet, më dëgjoi vëllai dhe, i shkathët, energjik siç ish dikur, u ngrit nga varri dhe më buzagazin e bukur në buzë u shfaq i hijshëm dhe qëndroi përpara meje, Me zërin e mrekullueshëm bas bariton nisi të këndonte këngën që kish aq shumë për zemër: ’Dua më shumë Shqipërinë.’ Gjithë ambienti përreth u përshkëndit. Zëri i bukur, madhështor i vëllait pushtoi gjithë hapësirat, detin Egje, mpaki legjendat e lashta greke, sirenat të pështjelluara u fshehën në ujë, ndërsa Selaniku u mblodh i humbur, i hutuar dhe u gërmuq nëmugëtirë.

Vëllai heshti një hop dhe zë lodhur tha:

‘Eh o vëlla e duam shumë atdhenë, por na bënë të vuajmë dhe na përzunë disa dreq politikanë sharlatanë, pa din e pa imanë!’

U shtanga dhe fërkova sytë e lodhura. Doja të flisja, ta qetësoja, ti thosha që pas dimrit vjen pranvera. Por a do vinte vërtet pranvera? Vallë e gënjeja. Vëllai gjatë jetës së tij, nuk pa ndonjë pranverë. Të përtejshmit nuk i hanë aq kollaj gënjeshtrat, mëria tyre është e gjatë dhe e tmerrshme.

Mu kujtua e një moment nga jeta e tim vëllai: Në vitin 1989 u nderova me çmim vjetor për novelën ANA. Me disa miq u mblodhëm në klubin e lidhjes festuar çmimin. Më afrohet një zonjë e hijshme me buzëqeshje të bukur. Më zgjat dorën topolake dhe pyet:

‘Kristaq Turtulli, urime për çmimin. Nga mbiemri duhet të jeni Korça, hë?’

‘Po nga Korça,’ i them.

‘Të njihemi, quhem Rozmari Jorganxhi.’

Dëgjuar emrin kësaj gruaje të lartë, mjeshtre korit. Im atë atin e saj Gaqo Jorganxhiun e kishte mik.

‘Mbiemri juaj një kujton një djalë jashtëzakonisht të talentuar. Qysh atëherë, kanë kaluar vite por s’mund ta harroj atë zë të mrekullueshëm. Si tani më kujtohet, përfundova provat e korit dhe dola në korridor, nga dhoma ngjitur dëgjova një zë bas-bariton, më shtangu. Prita derisa përfundoi zëri së kënduari, hyra brenda. Pranë pianos pashë një djalosh të pashëm, fare të ri.

‘Nga jeni dhe, si quheni?’ pyeta djaloshin.

‘Nga Korça, quhem Alfred Turtulli.

‘Ah, jeni prej të TURTUJVE. More djalë, keni zë të bukur, të rrallë. Që sot do bëj kërkesë tu marrin në Opera. Ja kështu, bëra disa kërkesa radhazi në komitet, ministri. Vonë erdhi përgjigje nga Korça: Personin që kërkoni s’lejohet të këndojë në Opera, familje e deklasuar’. Eh! Nga bëhet tani ky djalë zë mrekullueshëm?’

‘Si të gjithë, punon, jeton,’ i thashë.

Rozmaria, luajti kokën e menduar dhe tha:

‘S’është aq thjesht të thuash atë fjalë. Zë si i vëllait tënd Alfredit, nuk ka pasur dhe nuk do ketë në Opera.’

‘Por ai zë i bukur i vëllait që humbi, tani është bërë erë,’ fola kryeulur para varrit të tij.

 

Rreth meje dergjej një qetësi e thellë dhe toka merrte frymë ngadalë. U ula në gjunjë dhe duar dridhur sy përlotur vura një tufë me lule, bëra respektin shpirtëror ndaj vëllait tim të dashur.

Eh o vëlla, pse duhej të ish veç një imazh, lojë e mendjes së lodhur dhe zemrës sime të malluar.

Mu kujtua gjithashtu takimi i fundit, para pesë vjetësh. Ulur në stol pranë bregut të detit Egje, vëllai zë shuar gati si pëshpërimë më tha:

’Ky qytet të ha si molë, kudo mbart djallëzinë. Me vjen të rrëmbej shpirtin dhe të zhdukem…’

E pashë habitshëm dhe u grinda me inat, më shumë me veten se me të:

‘Ç’thua vëlla, të lutem! A mund ta mposhtë djallëzia greke një burrë stoik dhe energjik si ty?!’

‘Hëm! Ti e di më mirë e se unë, emigracioni kështu e ka, – ma ktheu vëllai në mënyrë enigmatike, dhe qeshi shpenguar. Unë vazhdoja ta vështroja ngulët dhe ai për të më qetësuar, luajti syrin ëmbëlsisht, si të më thoshte:

‘O vëlla e kisha me shaka.’

Dhe unë bëra sikur u qetësova.

 

 

Qielli filloi përsëri të rëndohej prej reve të zeza, të dendura, Maria, bija e mikut tim na tha të shpejtonin, mund të çatiste shiu nga çasti në çast. I thashë nëse mundej të më ndihmonte të gjeja ndonjë hotel. Ajo pa nga i ati dhe qeshi ëmbël dhe pa më kthyer përgjigje i bëri shenjë shoferit të ngiste makinën drejt vrenjtësirës së lodhshme të qytetit të Selanikut.

Maria, vajza e mikut e kish shtëpinë në anën e kundërt, 15 kilometra larg qytetit të Selanikut. Kur filluan të binin pikat e para të mëdha të shiut, shoferi ndaloi makinën përpara një shtëpie të lartë, dy katëshe, me verandë të madhe, mbuluar me tendë.

-Hë, erdhe, – foli një zë grykor bijës së mikut, në gjuhën greke që pas banakut, dhe u vërtit me ngathtësi. Ish i shoqi, greku, një burrë shumë i shëndoshë, përtej bluzës së portokallinjtë i shpërthente barku i madh si kacek. Flokët gjysmë të zbardhura, të pakrehura, i qëndronin të ngritura përpjetë. Burri grek më ngjau ari i shkalafitur, përpara Zanës së malit, Maries, bijës së mikut tim.

Me syrin tim dhe mendësinë kanadeze, përpara kësaj kamje dhe pasuri që kish bija e mikut tim, një farë mënyre pranohej kompromisi dhe bashkëjetesa e gjatë me burrin grek të dhjamosur dhe shkalafitur, aq me tepër tashmë i lidhte dhe vajza e rritur e mençur, e bukur si drita. Siç mora vesh më vonë e bija e Maries, me emrin Kaliopi, ishte në vitin e tretë të universitetit për ekonomik.

E kundroja me kënaqësi bijën e mikut tim të hershëm kur u shërbente klientëve grekë, lëvizte si flutur nga një tavolinë në tjetrën, shoqëruar me buzagazin e ëmbël. Kështu e mbaja mend që të vogël të shkathët, të papërtuar, me buzagaz in e hijshëm në fytyrën klasike ovale, shqiptare.

Pasi hëngrëm darkë duke soditur shiun që derdhej furishëm në rrugë, mendoja që dhe jeta e njeriut është si ky shi. Dëgjova te bijën e mikut tim që tha:

-Po jeni të lodhur, mund të flini.

Unë përsëri ngulmova të shkoja në hotel, por ajo pa më kthyer përgjigje, me buzagazin e ëmbël në buzë, na shoqëroi në një dhomë me dy shtretër, shtruar me kujdes, çarçafë të pastër të bardhë borë. U tundova dhe pranova të flija aty, ku mund ta gjeja më mirë.

Nga ballkoni, përmes shiut të dendur, miku im më tregoi oborrin e madh dhe një shtëpi të vogël diku përtej, në cep, lyer me sherbet gërqele, por tashmë të irnosur, gërmuqur nga koha, qyngji i zi dilte përtej dritares, si relikë e vjetër, njëlloj si shtëpitë fshatare në Shqipëri.

-Kur ime bijë u martua me grekun, në atë kasolle i gjeti dhe, jetoi së bashku me prindërit e tij,- më tha miku im.

-Vërtet?!

-Po, po, ja, në atë kasolle. Me mundin dhe djersën e saj, duararta ime bijë ndërtoi këtë shtëpi të madhe që sheh.

– I lumtë!

– Eh o mik, ç’i sheh syri i bën dora. Flori e kam këtë çupë, flori.

– Më behet shumë qejfi për këtë vajzë që ke.

-Hëm!- ia bëri i vrenjtur miku im dhe shtoi:- Le tërë atë punë të madhe, por i bëri hyzmet vite me radhe edhe vjehrrit, atit të burrit që ishte ulok.

U shtriva në shtrat dhe vendosa duart nën kresë. Ndjehesha i mbushur, emocionuar dhe i trishtuar në kujtimet e paharrueshme me vëllain tim të ndjerë Fredin, që ndërroi jetë ashtu papritur dhe, unë nuk munda të shkoja në varrim, për shkak të korona virusit. Për mua ishte dhe mbetet vëlla i rrallë, shpirtgjerë, që asnjëherë nuk dinte të prishte qejf. Ndaj doja të shprehesha, të tregoja kujtime, momente nga jeta me vëllain tim të dashur dhe të paharruar, por miku im s’ më dëgjonte, i gjezdiste mendja gjetkë.

– Më vjen keq për time bijë,- më tha më në fund dhe rënkoi. U ktheva ngadalë dhe vështrova ngulët drejt tij. Ndërsa ai vazhdoi.:

– Ta dish o mik, për këtë vajzë të mirë, zemër flori xhani im ma di.

-Të vjen keq, e përse?- i thashë gati i nervozuar. U ngrita ndenjur dhe shtova: – O mik, sido që të vejë puna, vajza juaj, e ka të siguruar jetën, me gjithë këtë kamje, pasuri dhe, me një çupë të bukur si dritë.

-Pikërisht ngaqë nuk e ka asgjë të siguruar prandaj më vjen keq.

– Nuk ju kuptoj?!- i thashë:- Fol më shkoqur.

-Hëm, ke të drejtë. Siç e pe, ka burrë të shëndoshë, mezi lëviz, dembel. Nuk e ndihmon për asgjë, vetëm të hajë, të përtypet si derr e ka mendjen gjithë ditën. Çupa ime punon, e vetme që në pikë të mëngjesit deri në darkë. Lëre punën në lokal por dhe në pushimin e drekës në vend të qetësohet për veten, shkon përkujdeset për ullinjtë e tokat e grekut. Të thashë, për punë s’ ja ha njeri shkopin…

-Edhe?!

-Eh o mik… e keqja është se ai mut grek nuk i ka bërë akoma pasaportizimin, domethënë s’i jep nënshtetësinë greke. Tani vonë e mora vesh, mbasi ime bijë nuk më tregonte.

-Ou, ou ,ou! Hej, mos më luaj mendsh! Ata, a nuk janë të martuar?!- U grinda i habitur.

-Të martuar, prej më shumë se njëzet e ca vjetësh, me celebrim, në Korçë dhe këtu në Selanik.

-Atëherë?!

– Qeveria greke me kodoshllëk ka lënë hapur një klauzolë të qelbur, nëse burri grek nuk vë firmën në polici, s’i jepet aprovimi gruas së tij me shtetësi shqiptare të marrë nënshtetësia greke.

– Kjo është poshtërsi!- u revoltova.

-He, he, ai mashkull grek, që të ngjan aq i bytymtë, gati i prishur nga mendtë, nuk është aq budalla sa duket. I ndruhet, ja ka frikën dhe nevojën çupës sime, prandaj e mban të varur dhe e shfrytëzon. Kudo ngre krye djallëzia e lashtë greke.

-Ky është diskriminim, skllavëri!- bërtita në kupë të qiellit.

– Shë, ë, ë, ët, na dëgjon çupa. Nuk do të bëhet pazar çështja e saj. Eh! Më vjen ta mbërthej për gryke greko maskaranë dhe ti jap një dru të mirë, po ç’të bëj, i prish shumë punë çupës sime.

Përtej ballkonit vazhdonte të rridhte me potere shiu i errët, bllanka të mëdha. Nën perden e rëndë të rrebeshit Selaniku më dukej sikur fliste përçart. Gjithçka më la ndjesinë e thellë të boshllëkut.

Mu bë sikur dëgjova sërish zërin e shuar të vëllait tim Alfredit, si pëshpërimë më tha:

’Ky qytet të ha si molë, kudo mbart djallëzinë. Me vjen të rrëmbej shpirtin dhe të zhdukem…’

 

Kristaq Turtulli

Korçë: 10. Qershor. Toronto 5 Gusht

blank

Një rëngë e hollë dhe e zgjatur si psherëtimë – Tregim nga SULEJMAN MATO

mikut tim
Pano Taçi
Kolona e trishtë e të burgosurve të burgut të Nivicës po ngjitej lart, përmes një dhiareje plot gurë që të çonte në dyert e kampit. Po mbyllej edhe një ditë tjetër me një shi të imët, monoton, i cili kishte filluar qysh nga mëngjesi dhe nuk kishte ndër mend të pushonte.
Kullonte nga të katër anët e horizontit. Mbi det vareshin shtëllungat e reve të cilat dukeshin si shtëllunga leshi të palara.
Kampi i të burgosurve politikë me katër karakollet e tij , i rrethuar nga të gjitha anët me tela të lartë, dukej si një përbindësh i zi. Të burgosurit, pasi kishin punuar gjatë gjithë ditës në plantacionet me portokaj , zvarriteshin drejt kapanoneve. Te porta i priste komandanti me dy kujdestarët.
Kaluan një nga një, pa ndonjë vullnet të dukshëm se po i shpëtonin shiut .Ishte koha kur ata do të hynin në një sallë të madhe për të zhvilluar orën politike.
U futën në sallën e edukimit komunist. Për shkak të stolave të paktë, ata u sistemuan ngjeshur pas njëri -tjetrit.
-Çfarë është për ne rreziku anglo-amerikan? Kush e do fjalën?
Zëri i instruktorit politik ishte i trashë e me një aksent jugor. Priti pak çaste, askush nuk lëvizi nga vendi.
-Dëshironi t’jua vëmë ne gishtin ?…- ngriti zërin kërcënueshëm ai. – Kush e do fjalën, pra.? Ç’ka thënë shoku Enver për rrezikun anglo-amerikan?
Të burgosurve fjalët u vinin në vesh të avullta e gati të pakuptimta. Avujt e rrobave dhe frymëmarrja nisën të krijonin një ambient topitjeje dhe përgjumjeje.
-Aa…!- ngriti zërin ai.- Nuk doni të flisni…
Ndërkohë, nga fundi i kapanonit u ndie një si rëngë e hollë, e mbytur, e zgjatur, e trembur. Gjithsesi…, të gjithë e kuptuan se ai tingull nuk mund të dilte nga kordat vokale.
Në sallë sundoi një heshtje varri. Të gjithë i pushtoi frika dhe pasiguria.
Harrova t’ju them se midis atyre qenieve të mjera, të përplasura në këtë depo njerëzish të harruar, gjallonte një specie e veçantë poetike, e plakur dhe hokatare. Ishte pikërisht Pandeli Taçi , një plakush i këndshëm i cili në atë çast nisi një kollë artificiale. I gjendur midis dy varianteve: ta kalonte atë rëngë në heshtje apo të mbante qëndrim, instruktori lab zgjodhi variantin e dytë.
Kush e bëri ?!-thirri më zë të lartë .
Askush nuk u përgjigj. Të burgosurit u ngjeshën edhe më shumë pranë njëri-tjetrit. Atëherë instruktori u fut midis rreshtave duke i hetuar të gjithë me radhë:
-Hë, mo…ti e bëre ? Apo ti? !Apo ti tjetri…?!
Në sytë e tyre pasqyrohej frika e një përgjegjësie kolektive. Të themi të drejtën, zhurma që erdhi nga fundi i barkut ishte diçka jashtë vullnetit të autorit të saj dhe shpërndau në sallë një aromë të keqe. Mund t’i ndodhte gjithkujt. Imagjinoni edhe ju, pas një lodhjeje të gjatë nën shi, gjendesh në ngrohtësinë topitëse të kapanonit…
Si ajo kafsha që, pas një përgjimi tinëzar, pikas prenë e vet, instruktori thirri:
-Pandeli Thaçi,- në këmbë!
Pandeli Thaçi e mbyti kollën brenda vetes, puthiti mirë syzet dhe u ngrit në këmbë me një përtaci dinjitoze.
-Ti e bëre mo?- nisi ta qesëndisë ai.
-Jo,- belbëzoi me ndrojtje poeti, i tradhtuar edhe nga zëri i tij.
-Do të thuash që….ti nuk pordhe ? -ngriti zërin instruktori Kështu do të thuash? Dhe kur ? Në orën e edukimit politik. Shpjegoju shokëve pse e bëre ?
-Nuk e bëra unë, shoku…
-Do të thuash që ajo nuk ishte pordhë…? Kështu do të thuash?
-Si urdhëron, shoku instruktor. Nuk ishte. Ishte vetëm zhurma e zorrëve të mia. Si do të guxoja unë…Të them të drejtën, kam disa ditë që jam ftohur. Ja. Kjo është e gjitha..
-Dëgjoni ju? Zhurmë zorrësh thotë. Ha-ha-ha !
-Ju betohem,-ngulmoi Pandi. – Ishte një rrymë ajri që më kaloi nëpër zorrë, unë s’e mbajta dot .U përpoqa, por s’munda dot..
-Dhe ja bëre “Bam” !- bëri një zhurmë ai , sikur të imitonte një plasje topi. – Po kush të beson se.
U dëgjuan të qeshura mbytëse të cilat u ndërprenë në çast.
-Mjaft ! Thaçi…Në kaush!
Kaushi ishte një bodrum prej betoni me përmasat 1.5 me 1.5 metra katrorë, pa xhama, i ndërtuar poshtë kapanoneve për të dënuarit e veçantë. Prej një katrori, që mund të quhej dhe dritare, shiu dhe era hynin lirshëm.
E ç’rëndësi do të kishte e gjitha kjo që thamë, nëse ajo masë e ftohtë ajri e cila i vërtitej nëpër zorrët e tij, nuk do të nxirrte atë psherëtimë të hollë e nuk do të shpallej si një protestë për të gjitha mundimet e tyre?
Kaushi ku e kaloi natën poeti ishte i mbushur plot me ujë, ndaj orët e natës ai i kaloi si pulat në tra, duke qëndruar në këmbë, pa vënë gjumë në sy, mbi dy dërrasa druri të cilat i kishte mbështetur kryq në katër paretet e murit.
Të nesërmen shokët e tij kërkuan me urgjencë mjekun e burgut. Mjeku e vizitoi poetin dhe e shtroi urgjentisht në spital. Shokët e tij e pritën disa ditë të kthehej. Pyesnin vazhdimisht për të, por askush nuk jepte asnjë përgjigje. Dy javë më vonë u hap lajmi se ai kishte pasur një ftohmë të rëndë dhe e kishin çuar në spitalin e Tiranës. Askush nuk mori vesh më asgjë për fatin e tij. Një muaj më vonë burgun e Nivicës e mbyllën dhe ne të burgosurit e tjerë na degdisën lart e poshtë burgjeve të Shqipërisë.
blank

TANI ËSHTË VONË – Tregim nga THANI NAQO

Hamejtë shkarkonin mobiljet, Waid Hermes, bosi i Varrezës të Makinave, kontrollonte sirtarët. Më së fundi gjeti çelësin dhe lajmëroi portorikanen Hoselita, pastruesen. Ajo erdhi së bashku me të bijën, një bukuri njëzet vjeçare, veshur bluzë të bardhë pambuku dhe pantallona bluxhins, që i rinin ngjtur pas trupit. Ish lëkurëbardhë, sykaltër e flokëverdhë, por me tipare e kurm latin, si e ëma. Të dyja iu përveshën me zell larjes së dyshemesë, fshirjes së mureve dhe tavanit për të mbledhur pezhishkat. Gerg ndihmonte në pastrimin e xhamave të dritareve. Këmbeu vështrim me Hoselitën, por ajo tregoi me sy të bijën, në çastin që ishte nderur për të pastruar abazhurin. Befas, e ëma, sikur të kishte në dorë thikë, i shkoi tehun e pëllëmbës pas gushës dhe i pëshpëriti në vesh, me zë misterioz:
-Waid Hermes mucho pesos.1)
Pastaj tregoi shtratin në dhomën e gjumit dhe sërish, me shenja duarsh, sy e buzë, i la të kuptojë Gergut se edhe ajo pati fjetur dikur në atë dhomë, por kjo kishte ndodhur një vit përpara se të shfaqej mëma e tij. Ajo tregoi me dorë çatmën, për nga zyra e bosit, bashkoi gishtin e madh me atë tregues, formoi figurën e turpshme vezake dhe, me anglishten e çalë, shtoi duke qeshur:
-Dollarët ia përlajnë putanat, – por, Waid Hermes, kishte përgjuar bisedën e tyre sepse thirri që nga zyra me zë hokatori:
-Portorikanet janë të nxehta dhe barbare. I therrin meshkujt njëlloj si yt gjysh, Klark Xhekson, kur gushiste salmonin.
Gerg e gjeti të planduar në kolltuk, vetullvarur dhe duke frymuar përshpejtazi, nga që nuk mbushej plotësisht me frymë për shkak të purove me duhan të fortë kubanez. Ajo ditë qëlloi të ishte vërtet e nxehtë, por dhe me afsh kutërbues, nga përzierja e avujve të karburantit me vajrat e makinave. Megjithatë, bosi i Varrezës së Makinave nuk donte t’ia dijë nga e nxehta dhe as nga kutërbimi i plehrishtes së tij. Pa i hapur sytë, nderi dorën me saktësi dhe piu disa gllenjka uiski direkt nga shishja. Pas çdo gllënjke lëshonte ndonjë psherëtimë e fjalë ku shprehte dhimbjen për vdekjen e Frosinës. Gerg e dinte se avujt e alkolit i kishin rënë në tru qysh atë mëngjes kur filluan të shpërndanin hirin e trupit të djegur. Kishin shkuar pikërisht në ato rrugë e vende ku Frosina Xhekson e kishte lënë amanet me të shkruar. Mirëpo, pas gjobës së policit, në Cirklen e Kullave Binjake, nuk shpërndanë më dhe mbeti gati gjysma e hirit në vazon prej kartoni. Pjesën e mbetur të hirit e shpërndau duke ecur midis rreshtave të makinave ngritur në tako. Gerg e pati ndjekur nga pas ndërsa Waid Hermes i kishte mëshuar zërit sikur të ishte ceremoni varrimi:
-Aq dollarë i kam ngjeshur nën breçka nënës tënde, sa ajo do të kishte blere apartamentin më të mirë në Bruklin. Zoti e bekoftë, amin! Jot ëmë kishte gjak pirati, nga Klark Xhekson. Zoti i faltë të dy, amin! Njëherë më shkrepi të martohesha me Frosinën, por zoti më ndroi mëndjen. I madhërishëm qofsh, o zot, amin! Unë e kam dashur nënën tënde si askush tjetër. Amin, amin, amin – dhe Waid Hermes flaku grimcat e fundit të hirit brenda kabinës të një makinë kortezhi, nga ato që transportonin arkivole. Makina ishte e zezë, me xhama të thyera dhe e shtypur nga të dyja anët. Dyert e pasme hapur kanat-kanat. Nga tavani i vareshin rrypa të verdhëlleme beze dhe ato lëkundeshin nga rymat e ajrit. Ajo makinë Gergut i ngjasoi me një tunel të gjatë nga ku përcilleshin misteret e atyre që shkonin në botën e përtejme.
-Gjithnjë kam kujtuar se ju jeni ati im, – i kishte thënë kur Waid Hermes sapuniste duart, por bosi i xhankiartit i qe përvjedhur asaj pyetjeje, njëlloj edhe vështrimit të Gergut. Pastaj kishin shkuar në zyrë dhe Waid Hermes qe planduar në kolltuk, i ftohtë dhe i heshtur. Bosi qëndroi disa minuta symbyllur dhe Gerg pandehu se e kishte zënë gjumi, kur befas dëgjoi:
-Sot ndjehem si murgu në ditën e varrimit të vet.
Pas shpërndarjes së hirit e nxehta ishte kthyer papritur në shi kokërmadh dhe mbi çatinë e llamarintë dukej sikur qielli derdhte zhavorr.
-Gjithnjë kam kujtuar se ju jeni ati im, – përsëriti Gerg Xhekson, por edhe asaj here Waid Hermes në vend të përgjigjes kishte bërë kryqin nxitimthi mbi gjoks dhe shikonte sypicëruar përflakjen e qiellit nga shkrepëtimat, tej dritareve nga dukeshin majat e grataçielave të Nju Jorkut.
Sedra xheksoniane i pati trokitur Gergut në tru, “ nuk bëhen kësi lloj pyetjesh në mot të tillë” dhe përgjigjen e asaj pyetjeje Gerg Xhekson nuk e mori kurrë nga goja e Waid Hermesit.
Djaloshi Xhekson qe mjaftuar me ngjashmërinë e flokëve të verdhë, ballin e lartë, sytë e kaltër dhe krifën leshatore në gjoks. Këto shënja tregonin haptas ngjashmërinë e padiskutueshme se ata ishin at e bir. Tiparet simpatike të fytyrës, tipike anglo saksone dhe trupi i derdhur i Gergut ishin trashëgim nga nëna, karakteristike për fisin e Xheksonëve. Heshtja e shurdhët e Waid Hermesit i shojti kërshërinë për të marë përgjigjen e asaj pyetje enigmë. Edhe më vonë ai nuk e çau fort kokën për këtë gjë, mbasi marëdhëniet e tyre shumë shpejt u kthyen në miqësi burrash për mbarëvajtjen e Varrezës së Makinave.
Nga goja e Waid Hermesit, ai e dëgjonte shprehjen e përditshme:
-Të gjithë jemi bij kurvash.
Gerg qe ngushëlluar më së fundi se dashnori i nënës së tij po vepronte tamam si at i mirë. Ai ishte dorëlëshuar, sikundër i kishte thënë ajo dhe bënte një sy qorr kur ndonjëri nga puntorët shkulte pjesë makinash dhe i shiste nën dorë.
Në raste të tilla Waid Hermes mërmëriste nëpër dhëmbë:
-Mbijetesa ngjyen edhe në plehërishte, – por, ndaj Gerg Xheksonit, i mbyllte të dyja sytë.
Çdo fundmuaji Hoselita dhe e bija vinin për të pastruar zyrat e Varrezës së Makinave. Mirëpo, Hoselita, herën e fundit, gjeti rastin të ndodhej përvetëm me Gergun, qoftë e një gjysëm minute. Vuri tehun e pëllëmbës mbi gushën e tij dhe i tha me kërcënim:
-Po pe një të ngjashme me time bijë, dije se e ke motër.
-Tani është vonë, – u përgjigj Gerg me gjysëm zëri. Sytë iu mjegulluan nga lotët, doli nga zyra duke përplasur derën fort. për të mos u kthyer më kurrë në Varezën e Makinave.
(Sipas librit me tregime :DEMONËT BËJNË SIKUR FLENË – Lulu.com -2019)
blank

Jashtë Parantezës -Cikël poetik nga Senad Guraziu

blank

Në trenin ekspres – Epigrame nga VIRON KONA

 

Gënjeshtra
Ngado që ta kthesh,
gënjeshtra s`ndryshon,
rrumbullake si iriqi,
me gjemba ajo të shpon!

Babëzi
Për nga lakmia, grabitja dhe babëzia,
njerëzit ia kalojnë peshkaqenëve në dete,
janë aq të pangopur për pasuri dhe prona,
saqë duan të kenë dhe planetët për vete!

Po u bashkove…

Në jetë po u bashkove me njerëz të këqij,
nga “vallja” e tyre dhe të duash s`del dot,
të shfrytëzojnë dhe në krime të përfshijnë,
pastaj, si mbeturinë të hedhin për tokë.
Zhgënjimi
Zhgënjimi në miqësinë e rrallë,
njollë e zezë në këmishë të bardhë.

Maja e malit dhe kodrat

Mburrej maja se ishte e lartë,
s`kishte tjetër si ajo mbi dhe`,
i thanë kodrat: madhështore je,
por mbi shpatulla t`mbajmë ne!

Burimi mburravec
-Jam burim me uji,në dimër gurgulloj,
pa mua s`bëni dot, o njerëz të gjorë,
ju jap uji ju, po dhe natyra ka nevojë,
jam mbreti juaj,më vini shpejt kurorë!

-Prit pak,-i thanë,-shumë po ngutesh,
ne do presim verën për të të provuar,
nëse e meriton, kurorën do ta kesh,
madje dhe me perla e gurë të çmuar.

Vera, si çdo stinë shpejt ia mbërriti,
thatësira e la burimin fare të shkretë,
nga gryk`e tij e thatë,s`doli pikë uji,
burimi mburravec s`u bë dot mbret!

…………..
1.Ky krijim ka motiv fjalën e urtë: “Burimi i mirë, duket në thatësirë!”

Në trenin ekspres
Në stacionin e bukur t`trenit ekspres,
një kënd i bukur me libra më befasoj,
atje mund të marrë libra çdo udhëtar,
që gjatë udhëtimit dëshiron të lexojë.

Në çdo stacion treni ka libra lloj-lloj,
autorë nga çdo vend të botës gjen,
merr dhe lexo çfarëdo libri të duash,
kur mbaron, lëre te stacioni që vjen!

Libri më bëhet bashkëbisedues fisnik,
përgjatë gjithë udhëtimit gjersa zbres,
ndaj kur flas për vizitat e mia n`Suedi,
rrëfej dhe për librat në trenin ekspres.

blank

PERËNDIM DIELLI NË PYLL – Poezi nga CONRAD FERDINAND MEYER – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Unë u zhduka në pyje thellë,
Kafshë e egër për vdekje plaguar,
Që në prushin e fundit diellor
Frymon në trungjet e lëmuar.
Unë bie duke dihatur. Në ije
Përskuqem, ja, myshku dhe guri-
A është ky gjak nga plagët e mia?
Apo e mbrëmjes drita e fundit?

blank

NOÇE- Tregim nga Përparim Hysi

 

Ndodhi që mesiteve ’50-të të shekullit që iku, unë shkova për pushimet verore në fshatin KODRAS që ndodhet në malësinë juglindore të vendit. Vet qeshë “Skënderbegas” dhe,sado që kisha kaluar në atë quhej”Shkolla e Bashkuar”,stampën e skënderbegasit e kisha që në veshje.Laj-thaj vetëm me atë uniformë,se në shtëpi,po të guxonte të hynte një mi,me siguri do thyente kokën. Qe një barakë prej purpuliti dhe lart e mbuluar me ca llamarina të vjetra dhe aq. Në shtëpi rronte imeëmë,e mplakur,ca nga hallet e ca nga mosha, dhe,nëse flitet për shtroje një qilim i vjetër (më i vjetër nga imeëmë), dy karrike të vjetra dhe ,veç tyre, një raft librash,sajuar nga unë. Im vëlla qe ushtar dhe unë”Skënderbegas”.Ime ëmë as punonte kund dhe nuk kishte as pension. Rronte me ndihmat e dy motrave të mia të martuara apo me ndihmën e miqëve tanë që banonin në fshat.
* * *
Ne vet qemë të ardhur në këtë qytet.Këtu vdiq dhe imatë dhe,ngaqë mbetëm pa asnjë ndihmë,mua më dërguan në Shkollën Ushtarake”Skënderbe”. Vëllai i madh punonte traktorist dhe,në këtë kohë që po flas, e kishin marrë ushtar në një repart tankesh. Unë dhe pushimet e verës i bëja në kampe ku na dërgonte shkolla dhe,nga kjo anë,imeëmë nuk e kishte merakun se më mungonte gjë. Nuk e di pse kisha ardhur në shtëpi,me leje,sigurisht, kur tek ne trokiti një mik.
E hapa unë derën dhe pashë një burrë,veshur me rroba shajaku të zi dhe në kokë një kapele si andej nga anët tona.Hë,desh harrova: imatë ka qenë nga fshatrat e Përmetit.Burri hyri duke qeshur dhe e zbrazi:- Ja tek erdha,moj Razie! Pse ç’kujtoje ti,se,ngaqë ke ardhur në kasaba, nuk do të gjeja dot. Pa mbaruar mirë së zbrazuri pushkën, i ardhuri, u rrëfye imeëmë dhe që të dy,u shkrinë së përqafuari.
– Po ku e theu këmbën shejtani që të solli deri këtu?- pyeti e mallënjgyer ime ëmë.
Moj,- foli i porsaardhuri,- dhe në bri të buallit,po të ishe futur, do të gjeja. Unë ,tek ndiqja këtë”shkëbim zjarrI” mes njëri-tjetrit,mbeta si i habitur.
– Pa hajde këtu,- foli imeëmë,- ky është NOKJA,imkushëri,që është si dajo. Pa m’ia hidh duarët në qafë,se,tani për tani,nuk do gjesh kund duar më të ngrohta se të këtij,Dajkos.

 

.
Dhe unë e përqafova dajon që vazhdoi të tregonte.
Më ra rruga këtej dhe thashë:- Do ta gjej se nuk bën timembesë,Razien! Dhe e gjeta. Nokja apo dajua im,u lemeris me ç’i pa syri për rreth dhe jovetëm nuk ndenji,por, kur po ngrihej të ikte,hapi kutinë e duhanit dhe se ç’i zgjati nënës sime,Nëna,në fillim nguroi,por pastaj e mori. E puthi NOKEN në dy faqe dhe,kur po bëhej gati të përcillej dhe me mua,tha:- Në behar ma dërgo këtë nipçen andej nga ne. U përqafua dhe me mua dhe,më përpara iku,se erdhi.
Nëna më tregoi se NOKJA është kushëri i largët me nënën time,por nga anët tona,je nip apo mbesë shkon tek gjithë fisi.
Erdhi qershori dhe me porosi të nënës do shkoja këtë verë andej nga dajua. Më tha nëna:-“Sata” të çonë mu në mes qytetit. Sa të zbresësh,do pyesësh:- NGa bie rruga për në Kodras? Është e vërtetë që do i ngjitesh një të përpjete të vështirë,po ti kot nuk je në shkollë për”zabit”. Mos iu ndaj të përpjetës dhe mos kthe as djathtas dhe as majtas,por vazhdo rrugën. Kur sos e përpjeta,shfaqet dhe Kodrasi. Është fshat i vogël dhe dëgjo nënën tënde: të gjithë atje janë të një gjaku. Sado që janë shtuar, por “ilaka”(martesa) me njëri-tjetirn nuk bëjnë. Ja,ti do shkosh tek NOKJA që me nënën time është apo nuk është kushëri i katërt,por ai më thërret mbesë dhe unë dajo.Me këtë porosi të nënës në mendje dhe,tek ngjitesha të përjetës,pashë në dy anët e rrugës fshatra buzë shkëmbinjësh dhe prisja të shfaqej Kodrasi. Pashë shtëptë e para me pullaze me pllaka guri dhe çdo shtëpi,rreth e qark,kish nga një mur me gur.Të dukej sikur tërë fshati qe i gurtë.Secili nga muret kish nga një portë dy kanateshe që hapej e mbyllej siç ta kërkonte koha. Tek po shkelja në rrugën të shtruar me gurë të mëdhenj e të rrafshtë,u mata të pyesja për shtëpinë e NOKES.
Kur zbritur nga qielli dhe rënë në tokë për këtë çast,befas u shfaq dajo NOKJA që,sa më pa, sokëliti sa ta dëgjonte tërë lagja:- Erdhi nipi veshur me rroba zabiti!!! Me “rroba zabiti” ishte fjala për uniformën time ushtarake. Se laj-thaj ato kisha dhe uniforma e verës,për të thënë të drejtën,ishte e bukur. Bërtiti,dajo NOKJA,po u shkulën gjithë lagja për të më parë mua.nipin që isha veshur me rroba zabiti. Fëmijët qenë ata që më rrethuan dhe nuk ngopeshin së pari. M’ u kujtuan ca vargje nga Majakovski që shkruante:” Po të vendosej në muzeum një bolshevik/ aty do vërtiteshin kuriozët”. Unë qeshë”bolsheviku i vënë në muze” dhe të gjithë më vështronin mua. Ndonjë fëmijë që qe më i guximshëm,më zuri nga xhaketa për të provuar në isha i vërtetë apo qiellor. Kuriozët i përzuri Dajo NOKIA:-Epo mjaft,se ky”zabiti” këtu do të jetë këtë behar. Më priu përpara dhe ulëriti:- Ju kam sjell një mik! Sa tha kështu,tregoi:- Është djali i vogël i simembese,RAZIES dhe mëson për “zabit”. Sakaq drejt meje u derdh hallo DAKJA(gruaja e dajkos),e cila më puthi në të dy faqet dhe,kur më lëshoi,tha:-Kjo ëshë NOÇJA,çupa jonë.Ke ardhur me këmbë të mbarë se në fund të javës do e martojmë. NOÇJA,siç e pashë kalimthi,qe si një hënë pesëmbëdhjetçe dhe,njëlloj si e ëma dhe ajo më puthi në të dy faqet.Sado i emocionuar nga kjo pritje kaq të përzemërt,shikoja nga NOÇJA që gati lëshonte zjarr nga faqet e kuqe. Sado që ishim kushërinj,parë së pari dhe,sidomos,ajo që tha hallo DAKJA:-Do ta martojmë këtë fund javë,nuk qe pak. Kjo”njohje” mes nesh,zgjati pak,dhe dajo NOKJA tha:- Shtrojni drekën nipit dhe,pastaj, ti,NOÇE,- i tha së bijës, i shtro të çlodhet në odën e miqëve. Urdhëri i dajkos më qe si ajo boria e kushtrimit në shkollë dhe,sakaq, u zbatua. Si hëngra,NOÇIA,më priu përpara dhe,si ngjitëm një palë shkallë të drunjta, hymë në odën e pritjes.Kur i hodha një sy, u befasova me ato nimat rreth e qark, me një qilim të trashë mbi dyshemen prej dërrase dhe,në të dy anët e oxhakut,nga një poste me lesh deleje të bardhë. Tavani i odës së pritjes me dërrasa dyllë të kafta dhe në,mes të tavanit, ornamente gdhëndur në dru nga një dorëmjeshtëri. -Hiqi çorapet,- tha NOÇJA që të rrish rehat. Pasi shtroi çarçafët e bardhë që bën”kërr”,si për të treguar se ishin për miq të sjadisur,NOÇJA foli:- Mos u mërzit,sa të sjell legenin për të larë këmbët. THa kështu dhe si flutur fluturoi poshtë dhe,sa hap e mbyll sytë,e vendosi legenin mu tek këmbët e mia. Përvishi deri lart dhe u ul me duarët në legen.

-NOÇE,- i thashë.Këmbët i laj vet,se unë jam ushtarak dhe kaq vjet që këtë punë e bëj vet.
Ore,ushtarak,sikur shpotiti NOÇJA:-Ke ardhur tek dajkoja dhe je nën urdhërat e tij. Dhe,ndërsa NOÇJA,u mat të më lante këmbët,unë ia kapa dorën si pak me politesë,po,për dreq,dora ime sikur mori zjarr. NOÇJA më shikonte në sy.Befas,një uragan paniku sikur më pushtoi dhe sikur m’u mjegulluan sytë.Tek shtrëngoja dorën e NOÇES,më dukej se ajo qe si një zok i trembur.
Më zuri një si lemerisje që ndodh në moshën time dhe NOÇJA,mend u fut në gjoksin tim. U mbusha me frymë dhe tani NOÇJA qe si një fllad fresike që bashkë me frymën time,hyri në mushkëri dhe mushkëritë m’u bën si balonë. Si unë,po dhe NOÇJA nuk qemë as në qiell dhe as në tokë.Mori legenin dhe zbriti shkallët me një frymë.
Sado që isha i lodhur,tek u shtriva në shtrat,jo vetëm gjumi nuk më zuri,por dhe mendja u bë firi-fiu. Nga NOÇJA dhe pas NOÇES që do martohej këtë fund javë.
* * *
Darrkën e hëngrëm në kuzhinë dhe dajko NOKJA i tha NOÇES:- Kur të shtrosh jatakët për këtë,”zabitin”, ndizi atë llambën e madhe që kemi për miqtë. Ky nuk është mik,por xheku rri mbi libra dhe do dritë të madhe. Pastaj,ky e fal vet llambën. DAJKOJA:-NOÇE dhe ajo lepe! NOÇJA qe ushtare e kaluar ushtares. Kur po hyja në odën e prtitjes,NOÇJA e ndezi llambën e madhe dhe pashë se si i llamburiti fytyra. Vendosi llambën mbi buhari dhe.kur i lirua,u kthye nga unë.Rrofsh,moj NOÇE, dhe të trashëgohesh atje ku do shkosh!
– Mos ma zërë në gojë,-tha dhe zbriti shkallët sikur të kishte bërë një turp. Unë u befasova dhe m’u duk sikur po flija mbi jatakë të shtruar me gjemba. Nuk vura gjumë në sy. Siç duket,NOÇEN po e martonin me mblesi.Fatkeqa NOÇE! Ajo,sikur të kish në atë kohë një sfilatë bukurie,pa dyshim që do ish shapllur MISS. Kish një bukuri sa virgjine,aq dhe hjynore.Me flokët e zesë korb, me fytyrë bardhë dëborë,me faqet shegë,pa mballoma marifetesh,kish me vete atë erën e trëndelinës që të kënaqte.Buzët të kuqe dhe,kur fliste,dukej sikur kish bërë faj. Ishte si ishte,fati i saj qe përcaktuar nga Dajkua im,NOKIA që kish zgjedhur për dhëndërr një blektor të rëndomtë,por nga derë e madhe. E shkreta,NOÇE! Dukej sikur nuk priste ditën e dasmës,por mend rënkonte kur kalonte nëpër shtëpi.
-Dëgjo,- tha në darkë Dajo NOKIA,- unë dhe kjo(e kish fjalën për të shoqen) nesër do zbresim në qyet për ca halle të dasmës.Timnip e ke në ngarkim. Portën do ta zëmë me kyç nga jashtë që mos u bezdis njeri dhe ti,NOÇE, e di vet seç’i bën për sabah apo për drekë. Shiko,-shtoi pak si me shpoti,- është qytetas ky”zabiti” dhe fle si shelegët.Mos ia prish gjumin! Kështu u ndamë me dajkon dhe hallo Daken dhe pa bërë mirë,natën e mirë,pashë që llamba e madhe në odën e miqëve,u ndez.Ngjita shkallët dhe mu tek dera.më priti NOÇJA! Gjumë të ëmbël,- më tha. Tërhoqi derën dhe iku.Unë,pothuaj,nuk fjeta. Me NOÇEN dhe lloj-lloj shtëllungash tirrja në furkën time hamendësimeve. Në fshat mëngjesin e paralajmërojnë gjelat. Kur këndoi gjeli,dëgjova që u hap porta dhe,pas pak,dëgjova që u mbyll.Tani në shtëpi jemi vetëm unë dhe NOÇIA. Po ajo,do jetë zgjuar?
Dola që të shihja për NOÇEN dhe ajo,sa më pa,vrapoi dhe më pruri një peshqir të ri pranë musllukut ku do laja fytyrën. Sa të lahesh ti,-tha NOÇJA,- unë bëj gati mëngjesin.U lava dhe,kur vajta në kuzhinë,NOÇJA kish bërë dy vezë të skuqura me gjalpë,një fshere djatthë të freskët dhe një filxhan çaji me qumësht. I kollofiat me oreks ato që më kish nxjerrë NOÇIA dhe,kur e shihja si një bukuri të pikëlluar,nuk durova dhe i hapa”tefterët” me NOÇEN.Dale,- tha NOÇIA! Sa të ngre tavolinënë dhe do vij atje tek oda e miqëve. Unë u ngjita atje dhe në pritje të NOÇES po lexoja një roman që kisha marrë me vete. Sa po gjeja fletën e romanit, mbrriti NOÇJA.-Çfarë po lexon?- më pyeti.Një roman.Pa prit ta shoh? Ia zgjata dhe kur lexoj në kopertinë”Bija e mallkuar”,bëri oh! Qe një regëtimë si e dalë nga shhpirti dhe unë,i shqetësuar, ndërhyra:-Ç’pate,moj NOÇE? Unë nuk e di se ç’thotë,- tha ajo,-por më duket se e ka shkruar për mua. Ndërkaq,u ul afër meje dhe,përmjetlotësh që nuk pushonin,qante për fatin e keq të saj: do ta martonin jo vetëm kundër dëshirës së saj,por,siç i kishin treguar,me një burrë gati dhjetëvjeç më të madh dhe dajko NOKE ia jepte të bijën se ishte një derë e madhe.Qante e lebetitej mu para syve të mi dhe unë aq u ligështova,sa për ta qetësuar sadopak, e përqafova ngrohtësisht dhe kur qarja e saj u shpeshua,atëherë zura t’ia pija lotet dhe e putha nxehtësisht. Pak nga pak,ne gati u bëmë një trup dhe “harruam” çfarë ishim mes nesh.NOÇJA m’u dha e tëra duke më thënë përmes ngashërimeve: për tri ditë (ah,mos u sosshin kurrë) unë do shkoj andej. Nuk dihet do shihemi apo nuk do shihemi më. Ti je peshqeshi që më pruri ZOTI dhe nuk e di se sa e lumtur jam që po të dorëzohem ty. ZOTI është i drejtë nuk do na dënojë për këtë”faj” që po bëjmë! Dhe të dy,si fajtorë pa faj, unë e NOÇJA “celebruam” një dashuri që lindi,krejt befasisht.

Pas tri ditësh(ishte ditë e enjte dhe myslimanët martohen për të enjte),mbrritën krushqit për të marrë nusen. Ishin 7 burra,të gjithë veshur me shajake dhe mbi kokë kapat drejtkëndëshe. Tërë fshati qe në dasëm.Këngë e valle,por pa saze.Këtyre anëve,deri vonë,nuk kish orkestra në dasëm. Si hëngrën drekë,krushqit morën nusen,qe mbyti vendin me lotë e ngashërima.Tek vëreja NOÇEN mbi mushkë që lebetitej,ndjeva një lot që ra nga syri im.Lamtumirë,moj NOÇE që qe aq e mirë! Po qëllon që dardhën e qullur e ha breshka,- thashë me vete.
Të nesërmen e dasmës,i them dajko NOKES! Dajko,nuk do ju harroj kurrë se si më pritët dhe më doli fjala e simeëme:-Duar më të ngrohta s’ke për të gjetur. Ore,tha DAJKO NOKIA,ne martuam NOÇEN dhe nuk po të martojmë ty që po ngrihesh e po ikën.
Sidoqoftë, u përcolla me ta dhe,sa sosa në qytet,u nisa andej nga kisha ardhur.Tërë rrugës më kujtohej NOÇJA dhe fati i saj i keq.Nuk mund të rrija më atje, në odën e pritjes,kur NOÇIA nuk ishte më.
* * *
Epilog
Kanë kaluar mbi 60-vjet nga kjo ndodhi. Unë pjesën të madhe të kohës e kam kaluar jsahtë shtetit.Kam 12 vjet që jetoj në TIRANË dhe një ditë tek po debatoja për një faturë tatimesh me një specialiste,si plak që jam,e pyeta atë nusen se nga ishte me origjinë. Më tha:- Nga nëna jam nga një fshat në malësinë juglindore?Epo unë ku ndahem me pyetje:-Po si quhej ai fshati i origjinës ?-ngulmova unë.
Nusja,buzëqeshur,më tha:-Ai fsshati i nënës sime ca ka qenë i vogël dhe ca është zvogëluar tani me këto ikjet,është quajtur KODRAS,por tani mund ta futësh në xhep.
-Po dale,moj çupë e xhaxhait,- i them asaj. Atje,në KODRAS kam patur dajko NOKEN dhe Hallo DAKEN unë dhe,kur martuan çupën e vetme,NOÇEN,kam qenë në dasëm.
Ou,- bëri nusja! Ata kanë qenë gjyshërit e mi dhe mamaja ime është NOÇJA. Mamaja është ndarë nga burri i parë dhe unë jam një nga çupat me burrin tjetër!
Mend u hodha përpjetë nga ky lajm i beftë dhe i thashë:-Pa dale të të përqafoj se më je si çupa ime dhe këtë përqafim transefroje dhe tek NOÇJA. Nxora një pesëmijë lekësh të ri dhe i thashë:-T’ia çosh NOÇES se nuk e darovita në dasëm. A vjen në TIRANË që ta takoj? Mjerisht,mamaja gati ka zënë vend dhe nuk lëviz. U përcolla me çupën e NOÇES dhe tërë ditë jetova me këtë përjetim.

Tiranë,30 korrik 2022

blank

VALSET E HIRIT – Nga Fran Ukcama

Kam ndjekur vijimësisht krijimtarinë poetike të poetit gjakovar, mikut tim Tahir Bezhani, mik në largësi, ndonëse nuk jemi takuar kurrë, por sikur njihemi tash njëqind vjet.. Na lidhin motivet, ndjenjat, frymimet letrare, na lidh Gjakova dhe Tropoja, Malësia e Gjakovës, djepi epik i Gegnisë Epër, oazi i poetëve dhe artistëve të lindur në prehër zanash, ushqyer me tamlin e tyre, kulloshtrën e gurrave, marrë forcë nga orët e Alpeve..

Me vëllimin e fundit poetik që më erdhi si një skifter nga Alpet në Myzeqe, “Valset e Hirit”, nuk u befasova se kam vite që kam krijuar konturet e ndritura të këtij poeti brilant, por m’u shtuan akoma më tej konsideratat për një krijues serioz i bashkëkohësisë kombëtare letrare, poetike.
Tahir Bezhani, tani ka arën e tij, kiet e tij, parmëndën dhe fjalëfarën e zgjedhur për të krijuar vepra cilësore që arrijnë në maja bashkëkohore, lëvrues mjeshtër i temave të rëndësishme, gjetjeve të gjitha të qëmtuera nga jeta dhe realiteti, të cilat përcjellin mesazhe të fuqishme shoqërore, atdhetare, kombëtare.
Hetova që në fillim stilin e vargut po vetiak të papërlyem, të kthjelltë si gurrat e bjeshkëve, një varg i bardhë si bora e ortekut në verë, pra ndonëse ka lirizmin brënda, kudo ka shtresa epike, eposi nga Tahiri që ka amën, gjakun, kullën.
Në këtë kullë krijimtarie, Tahir Bezhani ka arritur të krijoj unin e tij artistik, firmën e tij vetore, dhe kjo më shtyn fuqishëm për ta përshëndetur dhe uruar nga zëmra për arritje dhe suksese të reja!
Tahir Bezhani nuk është poeti snobist që shkruan e nuk din çka thotë, nuk hyn në imshta e nuk din ku del, përkundrazi është poet tokësor, kthjellorë, njerëzor, që kultivon letërsi moderne mbi shtratin e traditës duke dhënë lexuesit mesazhe por dhe cilësi të spikatura arti moderrn!!
Miku im, po të nis këtë mesazh shpirti frymëzuar nga krijimtaria juaj, me falmeshendete e tungatjeta, do zoti e takohemi një ditë si e kanë zakon burrat e Malsisë Gjakovës!


Send this to a friend