Burgu i Burrelit. 29 mars 1991. Ora kishte kaluar nëntën. Rregullat e regjimit të brendshëm nuk kërkoheshin më. Disa nga të dënuarit po bënin xhiro në oborr, disa të tjerë, të grumbulluar nga dy e nga tre vetë po pinin kafe. Unë e disa shokë të tjerë ishim shtrirë e po bisedonim. Dera e dhomës u hap. Kryetari i degës dhe prokurori të ndjekur nga disa policë, hynë të gjithë në dhomë duke biseduar e qeshur.

– Jepja ta lexojë vetë dekretin se Blloshmi nuk beson, – Iu drejtua kryetari i degës prokurorit.

– Hë more Blloshm, po tani, me dekret, pranon të dalësh nga burgu, se ‘me kusht’ nuk pranove.

– Meqë s’ka kush t’më mbajë këtu, po pranoj të dal nga ky ferr, – iu përgjigja unë.

Ishim tetë vetë që po liroheshim. U ndamë me shokët që mbetën aty. Hodha mbi shpinë një çantë me libra e, u drejtova nga dera e cila ishte e hapur. Përmes asaj dere isha futur para gjashtë vitesh, e përmes saj, po dilja në mbarim të një burgimi

15 vjeçar. U largova duke kthyer kokën pas, mendueshëm, sepse kisha lënë shokë që prisnin të liroheshin. Në një farë pike, pallatet dhe pemët e anës rrugës ma zunë pamjen e ndërtesës, dhe kështu u ndava prej këtij ferri, thuajse pa fort dëshirë…

Në qendër të qytetit hypa në një makinë që kishte ngarkuar mineral. shoferi, një mesoburrë, pasi më pa me vërejtje, m’u drejtua:

– Hë, të liruan para kohe apo mbushe dënimin?

– Pse, nga e kuptove që jam i burgosur? ia ktheva.

– Se mos je ti i pari që marr në makinë. Ju jeni të gjithë njësoj, keni të njëjtën pamje. nga dy gjëra ju njoh; e para, nga koka e qethur, dhe ngjyra e zbehtë e lëkurës; e dyta, nga era që mbajnë rrobat tuaja. era myk, ti nuk e ndien se je ambjentuar me erën e mykut.

Qesha dhe nuk fola. Kishte të drejtë. Pasi kishim bërë goxha rrugë, u ndalëm diku dhe më qerasi me kafe. Nxorri paketën e cigareve e ma zgjati:

– Ndize!

– Jo, faleminderit, – thashë unë, – nuk e pi.

– Oh, sa mirë.

Mbasi ndezi një për vete, duke nxjerrë tym nga fyejt e hundës, vazhdoi:

– Ky, helm është po ja që se lë dot.

Ndaj të thyer të mbaditës arritëm në durrës. Aty më gjeti një makinë tjetër dhe e porositi shoferin të mos më merrte para e të më ndalonte ku t’i thoja unë.

Është i burgosur edhe as unë nuk i mora. Ka vuajtur shumë; prandaj ndihmoje si të mundesh për më tutje.

– Po, po, – ia ktheu ai, mos ki merak fare.

Nga biseda që bënë mes tyre e kuptova që ishin shokë të mi në idera, si kushdo që sheh punën e tij, e jo si parazitët e lig, që mbanin në këmbë këtë sistem.

Më uroi rrugë të mbarë e fat dhe unë, ia ktheva me një gjest të dorës.

Makina mori rrugën drejt elbasanit. Kur arritëm në qytet, i kërkova shoferit të më çonte deri te stacioni i trenit, dhe ai pranoi. Zbrita nga makina, u përshëndetëm me ngrohtësi. Një ndjenjë mirënjohje më kishte pushtuar tek shihja përsëri njerëz dashamirës. Ashtu i kënaqur, por edhe me një trishtim të fshehur për tërë fatkeqësinë kolosale që i kishte rënë për hise kësaj toke, trishtim që s`ma merr mendja të më hiqet ndonjëherë, u afrova tek një grumbull njerëzish, që po prisnin në këmbë. I pyeta për orën e trenit dhe u largova. Fillova të eci nëpër stacion i vetmuar duke hedhur sytë rreth e rrotull. Çuditesha se si stacioni të ishte shkatërruar kaq shumë, pothuaj tërësisht. Xhamat e dritareve thyer kudo, porta hequr nga vendi dhe flakur në mes të sallës së pritjes. Njerëzit pengoheshin prej saj dhe kalonin përtej, duke sharë nëpër dhëmbë. llampat mungonin, dhe çdo gjë ish e mbuluar nga errësira. Mbrëmja kish rënë e, i vetmi ndriçim ishte ai i llampës së punonjësit të stacionit. Me atë në dorë, ai bënte vajtje ardhje përgjatë shinave. Kishte kaluar orari i mbërritjes së trenit, dhe ai shikonte orën herë pas here. Njerëzit lëviznin nëpër errësirë duke sharë sistemin dështak që i kishte shfrytëzuar gjer në palcë e i kishte lënë fukarenj. Mllefi dhe urrejtja e grumbulluar në vite shfryhej ngado. mua më bëhej qejfi, por më vinte dhe inat pse kaq me vonesë.

Papritmas në horizont u duk një dritë e mekur që sa vinte e zmadhohej. Masa e zezë e lokomotivës u nda nga errësira, lëshoi një fishkëllimë shurdhuese dhe erdhi u ndal aty. Hipëm duke shtyrë njëri tjetrin, ishte e vështirë të orientoheshim nëpër vagonë nga mungesa e dritave. Xhamat ishin, edhe këtu, komplet të thyer, kurse ndenjëset të shqyera; vetëm skeleti i hekurt u kishte ngelur. Pritëm gjatë ashtu të ngjeshur, derisa u dëgjua fërshëllima e bilbilit që u shoqërua me kërcitjen e vagonave. Më në fund treni u nis. Bashkë me zhurmën rënkuese të rrotave na çirrte veshin dhe ulërima e sirenës. Pak, pasi u nisëm, u duk faturinoja me fener në dorë të cilin ia afronte në fytyrë çdo personi për të kontrolluar biletat. Të gjithë pasagjerët në këmbë, përveç ndonjërit shtrirë. Isha mbështetur pas një grumbulli hekurash dhe me njërën dorë mbahesha që të mos përplasesha me të tjerët; me dorën tjetër mbaja çantën me libra.

I thashë fatorinos stacionin ku do të zbrisja. Ajo m’u kthye e më pyeti:

– Pse more ti, nga vjen që s’e ditke stacionin e Qukësit, apo s’ke hipur asnjëherë në tren?

– Jo, po s`po orientohem dot nga errësira, iu përgjigja unë.

Prandaj ajo, sa herë që ndalonte treni, bërtiste,- hajde Librazhdi, ose – ata të Hotolishtit të zbresin, Xhyra arritëm… e kuptova që stacioni im po afrohej. Ndeva veshin mes zhurmave për të dëgjuar zërin e faturinës kur të thëriste edhe për ne të Qukësit.

Nuk mund ta përshkruaj drithërimat dhe gëzimin që më përshkonin. madje lotë më rridhnin faqeve dhe mundohesha t’I fshija me kurrizin e dorës.

.

QUKËS, ORA 11 E NATËS

.

Treni u ndal. Shpejtova të dal pas disa njerëzve që, edhe ata, nguteshin të zbrisnin. Nga tronditja zbrita në krahun e kundërt.

Prita në errësirë sa u largua treni dhe iu afrova një drite që fekste në një dritare të shkatërruar. I fola personit të ulur pranë saj që kollitej e pështynte.

– Mirëmbrëma!

– Mirëmbrëma, – ma ktheu ai duke rënkuar.

Kur i kërkova se nga mund të dilnja te xhadeja kryesore që të çon në Qukës dhe si të orientohesha pastaj për rrugën e fshatit, ai, po zgjaste fenerin drejt meje, më pyeti gati me arrogancë:

– Pse more, nga je ti që nuk e ditke rrugën për të zbritur në Qukës?

– Ja këtej, – iu përgjigja – nga Bërzeshta.

– Nga Bërzeshta? Po të ishe andej nga thua, nuk do më pyesje për rrugën – ma priti.

– Ëhë… a po shkon mik? po ku do vesh more? Pse kaq vonë?

“Vazhdoka hetuesia te kjo krahina ime”, thashë me vete, dhe në fakt, kur i thashë se do të shkoja në shtëpi, ai nuk më besoi.

– Mos ki merak – më tha, – shko ku të duash, nuk të raportoj.

E pashë që nuk bindej që isha vendali, prandaj e mbylla duke i thënë “natën e mirë”.

– Natën e mirë, natën, po nuk më the se, ku do të shkoje në Bërzeshtë!

Vazhdova rrugën pa i kthyer përgjigje. Ecja në terr duke u mbështetur në një shkop që ia shkula një gardhi rrugës. Me pak mundim e gjeta xhadenë. Tani rruga më dukej shumë e lehtë.

Doja të mbërrija sa më parë në shtëpi, jo vetëm nga malli si e të malluarve normalë, kurbetlinjve, njerëzve të punës, por me një sfidë të egër që i shtohej mallit. Sfidë e atyre që kanë punuar

nën kërbaç. Mundimet e mëdha të tërhiqkan më shumë se kënaqësitë, mendova. ja, pas 15 vjetësh më çonin këmbët atje ku na e kishin nisur gjëmën. Isha 25 vjeç kur ika. Po kthehesha 40, i thinjur por i gjallë, i zgjidhur duar e këmbë! Kisha nja dy punë për të bërë, që nuk prisnin asnjë minutë. Por, me sa kuptoja, do ta kisha erën përsëri kundra. Ata që më liruan, mos të më gënjejë mendja se rrinë duar lidhur. U ula mbi një gur kilometrazhi e po mendoja: sepse s`më besohej që nuk do t`i gjeja ata të dy në fshat. Qëndrova gjatë ulur te ai gur, dhe isha mësuar me errësirën. Por edhe me mungesën e tyre, po, po, duhej ta ndaja mendjen. Askush nuk më kaloi pranë. Megjithatë, zhurma e shkumbinit dhe valët që përplaseshin në brigjet e shkëmbit më sollën përsëri Vilsonin në shpirt, dhe marazin që vetëm atij i takonte poezia kësaj nate, dhe i ishte mohuar. Askush tjetër s`mund ta shijonte si ai, me shpirtin e tij soditës. E kuptoja, si vëlla i tij këtë dëshirë, edhe distancën time prej tij, pra dhe të ardhmen që më takonte, nga e cila nuk shmangesha dot. Një zë i brendshëm më thoshte “ngrehu se atje, n`atë shtëpi edhe ata të dy po të presin”.

U ngrita. Dhëmbët më kërcisnin, balli më kishte djersitur.

Hodha çantën mbi supe dhe u nisa me ato mendime, që gati i flisja me vete. Bëra një copë udhë dhe mbas afro një kilometri e pashë veten mes disa godinave njëkatëshe. Njëra prej tyre ndriçohej nga një llambushkë e rrethuar nga pezhishkat e merimangës.

Trokita në derë. Ata flisnin me zë të lartë.

Shtyje! – m’u përgjigj një zë gruaje.

Hyra brenda. Dy persona bisedonin, gruaja në banak, një burrë përballë saj, në këmbë te kjo Zyrë e postës, të nxirrosur nga harxhimi i kohës. Nga veshja burri ishte copë copë, plus rrobat i vinin era djersë, i parrojtur dhe i pakrehur prej ditësh, por mbante pushkë. Pinte duhan dhe sa herë e thithte cigaren, tok me tymin, lëshonte një flakë jeshile. Sytë të zgurdulluar prej kollës sa s’po i dilnin nga vendi.

– Mirëmbrëma, – u thashë.

Gruaja nga matanë banakut nuk më foli, veç më shikonte.

Burri me dyfek mundohej i ngrati të pushonte kollën që s`e linte të më kthente përshëndetjen. Bile përplaste këmbët në çimenton e zezë sipas ritmit të saj. Pasi pështyu cigaren me forcë në tokë duke pyetur nëse mund të bëja një telefonatë. M’u tek aty për aty, për konsum të tyre, se gjoja do të telefonoja në adresën ku po vija.

– Oh, nuk punon, – ma ktheu ajo – është prishur.

Më pyetën se nga vija dhe se ku do të shkoja. Por, unë, mezi e mbajta të qeshurën dhe u them kot:

– Në Sopot, – duke mbajtur për vete mendimin që s`po gjej më këmbë asgjë nga fitoret e socializmit.

– Uaa…. është shumë larg, more. Pastaj është natë dhe ti je vetëm. mban shumë orë. A nuk ke ku të rrish sonte? Se për 3-4 orë gdhin. Udha heq më mirë ditën. Do të hanë ujqërit natën.

– Jo, jo, – ua ktheva,- do të rri tek një mik në Bërzeshtë. Kam një mik aty.

– Epo mirë atëhere, se ku do të mbytesh në këtë errësirë.

– Po te kush more se unë prej andej jam? tha ai me pushkë.

– Tek Blloshmët.

– Ore, e di ti që ata janë kulakë dhe kanë qenë në internim?- më pyeti burri.

– Megjithatë, tani është kohë rrëmujash e s’merr vesh njeri se ç’bëhet. Një djalë e kanë në burg, një tjetër të pushkatuar, nje tjetër nga shtëpia e tyre ka vdekur në burg. Ai ishte burrë i lartë, xha Hasani. Janë shumë njerëz të mirë po e hëngrën kot. Kështu u ka vajtur atyre, njeri del nga burgu, shtinë tjetrin. Ç`e pyet! Janë familja më e mirë, por qeveria i shkatërroi. Hajde pra, se kemi një copë udhë për të bërë bashkë. Nisemi. Unë tani sa lashë turnin. Jam roje këtu, marr një rrogë…

Ai përpara dhe, unë nga pas, morëm rrugën për në Bërzeshtë. U rrëzova disa herë nga që rruga që po më shpinte nuk e njihja apo mund të kishte ndryshuar gjatë mungesës sime.

Bashkudhëtari im mbante në dorë një llastik të ndezur e përpiqej të më ndriçonte rrugën sadopak. Për fat, era e çonte larg meje erën e keqe të flakës. Ecte përpara dhe nuk u rrëzua asnjëherë.

Iu afruam Shkumbinit, të cilin do ta kalonim në pasarelë për t’iu ngjitur pas një malore që të çonte në fshat. kur hipëm në urën e varur ai më zgjati dorën për t’më ndihmuar.

Hajde ta kalojmë dorë për dore. As ndriçimi nuk po na ndihmon. Ja u dogj e nuk po na bën punë më, nxito që të kalojmë urën të paktën. Kujdes se ka hapësira e bie.

Sapo kaluam, u ndala e po shikoja rrotull me vëmendje edhe pse ishte errësirë e plotë. Shoqëruesi im ishte larguar disa hapa duke menduar se po e ndiqja. Kur nuk po i përgjigjesha

bisedës së tij, u ndal e meqë nuk më shihte, thirri:

– Hë more, ç’u bëre? – u kthye mbapsh me atë llastik në dorë e vazhdoi:

– Ç’pate more? Çfarë po shikon? mos të ra gjë poshtë, është thellë këtu, lumi ka shumë ujë.

– Jo, jo, – ia ktheva, – po dëgjoja zhurmën e ujit, më pëlqen.

Vazhduam rrugën e iu afruam një kodrine. Ishte vendi që do të ndaheshim, dhe më tha:

– Unë e kam shtëpinë këtej nga kjo anë. Është shumë vonë, eja rri nga unë një apo dy orë të shplodhesh e me të zbardhur dita, nisesh.

– Jo, jo,- ia ktheva, – të thashë se ku do të shkoj sonte, besoj se nuk është shumë larg.

– Po more, mban gati një gjysëm ore, po është shumë errësirë. Megjithatë si të duash. Unë do të pres me bukë e qepë, këto kam.

– E bëmë rrugën bashkë e u llafosëm, por emrin nuk ta mësova, – i thashë unë para se ai të largohej.

– Unë quhem Zenel Dashballa dhe kam ndenjur në shtëpinë e tyre.

– Pse nga ai fis je, apo i ke gjë?- vazhdova ta pyes unë.

– Jo, more jo, por kur u internuan, këshilli popullor më strehoi në shtëpinë e tyre. Janë alamet shtëpish, 12 apo më shumë dhoma. Është e vetmja që e ka ujin te dera e shtëpisë në fshat. Ata janë njerëz shumë të mirë, po ja të gjithë burrat u kalbën nëpër burgje. Si duket ti po shkon meqënëse janë liruar nga internimi. Bënë 10 vjet internim në polis të librazhdit, në një përrua, i ndanë në 3 pjesë sipas kurorëve dhe nuk i lejonin të takonin njëri-tjetrin.

Ç’e pyet ç’kanë hequr.

– Po, pse nga e kuptove se po shkoj për vizitë?

– Po ja, natë e s’të sheh njeri. Është bërë i keq, raportojnë çdo gjë.

E falenderova dhe mora rrugën mendueshëm. Pasi ngjita të përpjetën, hoqa çantën nga krahu, u ula mbi një gur te i cili kisha pushuar shpesh herë në rini. “Eh sa burra janë ulur mbi këtë gur”, thashë me vehte. Pasi ngjisnin maloren, pushonin e ndiznin një cigare aty. Kishte mbetur si zakon për të gjithë udhëtarët që vinin nga Qukësi për në Bërzeshtë, dhe e quanin “Rrethi i Tolës”. Megjithë errësirën e thellë, dëshiroja të qëndroja akoma, të shkoja e të prekja me dorë çdo pemë. Malli për to, luftonte me merakun që në shtëpi më prisnin. Ndofta prej ditësh e kanë marrë vesh që më 17 mars do të lirohen të gjithë të burgosurit politikë. Tani ka kaluar mesnata, e dita e nesërme shënon 30 mars.

Qetësinë e natës e thyen ca zogj. Më ngjante se cicërimat e tyre donin të zbonin dimrin që në këtë zonë të thellë mezi largohet. Pranvera po afron mendova, dhe çdo gjë do të gjallërohet, te bisqet, te burbuqet… Përsëri Vilsoni m’u fanit, me dëshirën e tij për poezi në çdo shikim të tij, në çdo hap. U ngrita, hodha çantën në krahë e u nisa. Duke iu afruar shtëpisë më vinin ca pyetje më konkrete, që kërkonin përgjigje, për njerëz që mund të më orientonin se ku janë, ku mund t`i gjej. Por, me të arritur në fshat, më pushtoi përsëri malli.

Iu afrova shtëpisë së Gencit dhe qëndrova në pritje. Asgjë s`pipëtinte. Para arrestimit tonë në oborr ishte një man i madh, i zhdukur tani, dhe poshtë tij një gur i gdhëndur nga kushedi kush. Me lartësi 60- 70 cm, e quanin ’Guri i Kalit’ (mbante këtë emër sepse këtu i hipnin kalit e po këtu i zbrisnin në kthim).

Ishte pra, vendmbërritja edhe e gjithë njerëzve të familjes e miqve. U ula mbi këtë gur dhe i zhytur në errësirë vazhdova të mendoj trishtueshëm për fatin e atij djali. Prapa shtëpisë është një grumbull gurësh, shtëpia e vjetër, e Bardho Lekës, ku kishte lindur Genci. Porta dhe dritaret të mbyllura. Iu afrova dritares, vura veshin, asnjë shenjë jete. Trokita lehtë në xham, përsëri asgjë. Ku mund të kenë shkuar familja e tij? Vetëm ikja nga ky vend zie, mund t`i shpëtojë disi nga brenga që s’kanë për ta parë më. Po fëmijët dhe e shoqja ku do jenë? Po nëna e Gencit, Gjiska, a do jetë gjallë? Iu afrova portës së madhe, ishte mbyllur me dry. Pra, ka Zot, mund të jetë e banuar. E shtyva dhe u dëgjua zhurma çjerrëse e menteshave. Nga brenda u dëgjua mjaullitja e një maceje. Ashtu e papritur në atë qetësi ajo mjaullitje më trëmbi dhe gjunjët më lëshuan. U kujtova se në xhepin e xhaketës kisha një cigare të mbetur. e gjeta dhe e ndeza.

Qëndrova pranë derës për disa minuta kur papritur u duk, lart, një ndriçim që vinte nga Qafa e Thanës. hëna po nxirrte kokën.

M’u shoqërua kjo dalje e saj me Gencin e shkretë, nga poezia e tij ‘o hënë, pse dole, moj, kaq e trishtuar. Mos vallë për mua po mban zi?”

Bëra dy a tri ec-e-jake duke menduar për ato presione që kishin duruar gjatë hetimeve, dhe që genci i kishte parandjerë në këto dy vargje. U ula përsëri, doja të rrija aty, s`do të kisha në të ardhmen kontakt më të afërt se ky me kushëririn tim të humbur. Isha tronditur, hijet e pemëve që krijoheshin nga drita e hënës më dukeshin si njerëz në pritje. Vetmia, në atë çast nate, më bënë t`i thërres me zë të ulët e me lot në sy: – Genci, hape derën! Jam Bedriu! Rreth meje të gjitha pemët ishin prerë e trungjet e tyre dergjeshin të shtrirë pas mureve. Një braktisje që më ndrydhte në shpirt. Bëra të largohem nga ai oborr kaq familjar për mua, kur papritmas,nga muri rrethues, dikush me foli, e duke më zënë rrugën më thotë:

– Po ti, çfarë do këtu? Ç’kërkon këtu në mesin e natës?

– Mirëmbrëma, e përshëndeta, për të shmangur telashe.

– Mos u shqetëso, kam ngatërruar rrugën.

– Jo, mos u mundo të ma hedhësh.

– E kujt është kjo shtëpi, e jotja? Ia këmbeva fjalën sërish.

Ai turfullonte. Ç’të duhet ty? Kush je, e para e punës?

Vazhdova timen me ton fare të qetë, gati indiferent.

– E paske bërë të re në pak vjet. Të babait e ke, apo e ke blerë?

– Jo, jo, ka qenë e një tjetri, – ma ktheu ai, shtruar tani, po kanë ikur. Djalin ia pushkatuan dhe e shoqja shkoi te njerëzit e saj, në korçë. E ëma ka vajtur tek e bija, jeton aty nja pesqind metra më tej, më shpjegoi ai.

Ia ktheva si me shaka:

– Po edhe ti ç`bën natën, jashtë?

– Ja, kam futur një lopë atje, e po i shpie ca kashtë.

Ecëm nja dy hapa bashkë: po ty nga të kemi? – më thotë. Ku po shkon kaq vonë, dhe nga u fute, se rruga është andej sipër.

– Te sami Blloshmi po shkoj, – i thashë.

– Ashtu? Samiun e kam timin. E ke në krye të fshatit, shtëpia e fundit. Përveç djalit të pushkatuar, ka dhe një tjetër të dënuar me 25 vjet, por është hapur fjala se dhe ai vdiq në burg. Ç’e pyet, kanë hequr shumë. Samiun me familje edhe të tjerët nga fisi i tyre, i çuan në internim të shkretët. Ishin familje e madhe, por i shkatërruan. Qeveria çfarë nuk të bën…

U ndamë dhe mora rrugën përpjetë. U ndala tek shkolla, në krah të së cilës është një mulli. Pashë dritë e u afrova. Më pëlqente në vogëli zhurma tik – tak mbi gurin e mullirit, që lëshonin dy takat e vendosura në fundin e koshit, me bereqet.

I hodha një sy nga larg dhe vazhdova. Kisha dhe ndonja 300m për të mbërritur, por zhurma e guriçkave nën këmbët e mia mjaftoi që të fillonin lehjet e qenve. M’u dukën si familjare, do të më njohin mendova me një farë malli.

.

TAKIMI ME MAMANË

.

Më në fund arrita! U ndala ta shikoja me nge shtëpinë tonë, dhe në kokë më vinin ca pyetje, që vetëm nata dhe Zoti atje lart në qiell t`i sjell. ‘…Po Vili e xhaxhai ku do të jenë? Më shohin vallë që po kthehem, apo mos kanë ardhur para meje, të lehtë siç janë shpirtrat e tyre, që të jenë aty, të padukur në ribashkimin e familjes…

Ja, mund të jenë atje, në konakun e miqve duke biseduar bashkë, siç e kishin zakon. Ata, të vetmit që mirëkuptoheshin në gjithë familjen tonë! Të shtruar, pa e ngritur zërin, unë i dëgjoja pa ndërhyrë, i kisha si komandë.

Xhaxhai, me një urtësi dhe aq shumë përvojë, i buzëqeshur, i ëmbël, që s’e mbaj mend të na ketë qortuar ndonjëherë. Ndërsa Vili, i ditur, i pjekur para kohe, i etur të lexonte në atë biblotekën e tij, të krijuar vetë. lexo dhe medito tërë kohën, ditë natë, edhe rrugës kur ecte… Ia shihja në sy sa i përthithur ishte te ajo që sajonte, vargje…

Ah, si mund ta urrenin kaq shumë, të trembeshin prej tij, një djalë tërësisht i mbyllur në botën e tij…

Hodha sytë te porta e shtëpisë. Ishte hapur! Dukej në thellësi një ndriçim i dobët. Iu drejtova atij, po rrugën ma preu një qen goxha i madh, dhe filloi të lehtë. Ngrihej në dy këmbët e pasme dhe kafshonte zinxhirin për të arritur këtë udhëtar të vonë e të panjohur. Aha, mendova, kanë kaluar vite, s`mund të rrojnë kaq gjatë besnikët qen të rinisë sime. Dobia e tij do t`ish që të tërhiqte vëmendjen e ndokujt, mirëpo askush nuk u ndje. Pyeta vehten pse porta e hapur dhe pse ajo dritë? Mos ka ardhur dikush para meje dhe, të hutuar nga gëzimi, e kanë lënë të hapur? Jo Bedri, ti e di mirë që ai nuk jeton më. Të dy ata, që ti pret, nuk janë ndër të gjallët.

U afrova ngadalë dhe u futa në korridor. Dera e dhomës ku dukej drita ishte gjysëm e hapur dhe përmes saj dukej zjarri i ndezur në oxhak. Ndërkohë, hapat e mia dhe qeni e kishin bërë efektin, dhe nga brenda u dëgjua një zë.

– “Hë more bir, njoha zërin e mamasë, erdhët nga ai zall i mallkuar? Nuk u del dita po edhe gjithë natën do punoni? Mjaft se u sfilitët”!

Hapa derën. Hyra brenda e qëndrova në këmbë pa folur. Mamaja gjysëm e ngritur nga rrobat, sa më pa, thirri:

– Uaaaaaaa Bedriu i nënës. U ngrit rrëmbimthi për të më përqafuar. Por, ashtu me krahët hapur, u shemb në mes të dhomës. Hodha çantën tej, e kapa për krahu, e ngrita dhe e mbulova me të puthura. E ngrita atë trup të rreshkur e të tharënga vuajtjet, por ajo s`lëvizte, ashtu symbyllur. I kishte rënë të fikët. I preka pulsin, ishte gjallë. Vura veshin mbi gjoksin e tharë, zemra punonte. E mora ndër duar si ndonjë fëmijë dhe e vendosa përsëri në rroba. në shtëpi askush s`ndihej. Mirë vëllezërit në punë, po gratë? Mora një gotë me ujë dhe ia freskova ballin. Nisa t’i fërkoja duart e ndërkohë thërrisja: “A ka njeri në këtë shtëpi apo jo. Ku jeni? Hajdeni, mamaja është keq!

Ngrihuni, mos flini! Ç’bëhet kështu! Pse e keni lënë mamanë vetëm? Vazhdova t’i fërkoja duart e ballin, duke e puthur pa pushim. Nuk ngopesha me erën e nënës. Përpiqesha t’ia hapja sytë por më kot. Ashtu i kërrusur mbi trupin e mamasë dëgjova një zë të më fliste nga mbrapa:

– Po ju kush jeni? Çfarë i keni bërë mamasë së gjorë?

Ktheva kokën dhe pashë në mes të dhomës një grua me këmishë nate dhe me flokët të rëna në gjoks. Më shikonte e shastisur.

– Qetësohu zonjë, – i fola me ngadalë, – eja merruni me mamanë, e pastaj flasim. Jam Bedriu, zot edhe unë në këtë shtëpi.

Freskimi i ballit dhe fërkimi i duarve e bënë efektin e tyre.

Mamaja u përmend, hapi sytë e lëvizi krahët, por dridhej e tëra.

Donte të më përqafonte. Më puthte, qante e nuk fliste. Mjekra i dridhej, lotët e saj më binin mbi fytyrë, më përvëlonin. Më fliste e herë pas here fshinte lotët me kurrizin e dorës. Nuk e kisha vënë re, se ndërkohë kishte ardhur edhe një grua tjetër. Unë i pyesja se kush ishin, e ato të hutuara pyesnin mamanë: – “Ky është Bedriu?”

Mamaja më fërkonte kokën, me duart e saj të zvogëluara, ku dukeshin damarët e fryrë e jeshil nën lëkurë.

– Shyqyr, mor bir, që erdhe gjallë. U bënë shumë vjet që jemi ndarë. Shyqyr, shyqyr njëqind herë. Dhe vazhduam ne të dy, ashtu siç ishim ulur e të përqafuar me njeri-tjetrin, të flisnim e të putheshim, e nuk kuptuam se dita kishte zbardhur. Pasi pimë nga një kafe, erdhën edhe vëllezërit, Selmani e Nazmiu nga zalli. Babai kishte qëndruar atje.

U ngjita në katin e dytë. Kalova në korridorin e shkurtër që të çonte te dhoma e Vilit. Dera e saj ishte e mbyllur, me një dryn që rrinte varur. Pas meje erdhi dhe mamaja. Edhe pse kishin vite që ishin kthyer nga internimi, mamaja nuk lejonte të tjerët të futeshin në dhomë. Edhe vetë futej shumë rrallë. Çelësin e mbante me vete në gji, të mbështjellë me një shami. Ajo hapi derën e në dysheme u dukën shënjat e pluhurit të verdhë, që lënë pas brejtësit.

Dëgjohej ende zhurma karakteristike e krimbave që vazhdonin të brenin. Sapo u fut brenda mamaja ra mbi krevatin të cilin e kishte rregulluar me shumë kujdes e u shkreh në vaj. Tek koka rrinin dy jastëkë të qëndisur nga dora e dianës. Mamaja pasi lëmoi me dorë kuvertën, u përkul, puthi të dy jastëkët e lëshoi një psherëtimë. “Ah biri i nënës e le krevatin bosh, që ju thaftë dora kush ta mori jetën. Kurrë mos bëfshin rehat. Gjithë jetën lëngofshin”.

Përballë krevatit bosh qëndronte bibloteka, raftet e se cilës ishin pothuaj bosh. Të binin në sy disa penela të hedhura sa andej këndej e disa bojra të thara në kutinë pa kapak. Disa fletë vizatimi në raftin e poshtëm të biblotekës, qëndronin të mbledhura pas xhamit gjysëm të thyer. Në tavan ishte hapur një goxha vrimë, ishte prishur suvaja. Disa fije lese rrinin varur. Në këtë hapësirë dukej lehtë rrjeta e merimangës dhe disa miza të ngordhura sipër saj.

– Mama, po tavani, pse është prishur?

– Ah, mor bir, që atëhere. Ata të shuar e prishën me kazmë. Hipën sipër e nuk di çfarë kërkonin, që mos gjeçin rehat.

– Po librat të gjitha i morën, mama?

– Mos m’i zë me gojë, ato u bënë sebep që ia hëngrën kokën djalit. Disa i kemi groposur jashtë, nën dhe, se kur i shoh me sy më kujtohet djali i mamasë.

(Rrija i ngurtësuar me këtë monolog të mamasë.

“Ah mor Vilson, fale mamanë, po i drejtohesha hijes së tij qortuese po edhe me buzë në gaz. Ajo të donte gjallë edhe pa libra, është nënë, nuk ke ç`i bën; po mua më ke me vehte, nuk t`i bëj hasha librat, ato janë shpirti yt, dhe tek vjershat ti e ke vlerën, vlerë jo vetëm në këtë jetë, por dhe përtej saj)”. Mamaja më pa që isha i heshtur, ndjeu diçka tek ajo heshtje, dhe tha: – Oh, do ulem bir, se nuk qëndroj dot më këmbë. – Ah, të mallkuarit, çfarë na bënë…

– Jo mama, mos u largo, e ndala dhe pak, që ta pyesja:

– Po dritaret, pse nuk i mbyllni? Qënkan shkatërruar e kalbur.

– Bedri, hajde zbresim poshtë se nuk rri dot më këtu. Unë vij shumë rrallë, e hap derën, ulem mbi krevat, qaj sa lodhem, rregulloj ndonjë rrudhë te kuvertës, them “ditën e mirë” ose “natën e mirë”, sipas kohës e shkoj. Se jam bërë ndryshe që kur më iku djali. Bedri kam ardhur edhe natën ndonjëherë.

Më bëhet sikur më thërret djali. ngjitem me tepsinë në dorë siç ia sillja atëhere. Futem, lë tepsinë mbi tavolinë se mos vjen më vonë të hajë, siç bënte atëhere, kur vinte natën nga miniera.

Zbres poshtë, rri, ndez një cigare… Mbasi trullosem shtrihem, edhe pse nuk kam gjumë. Rri si e vdekur shtrirë,flas me vehte, ç’të bëj mor bir?

– Po, këtu, çfarë ke mbuluar mama?

– Ah, është, krevati i çupës, po ç’e do? Është bosh, ja i kam vënë një kukull. Eni, sa fëmijë i bukur ishte, i ngjante shumë.

– Po tani, mbani lidhje me Dianën?

– Jo bir, jo. Ka shumë vite që nuk dimë asgjë për to.

Ndenjëm bashkë disa orë, duke i treguar njeri tjetrit, unë për vitet e mia në burg dhe ajo për ditën e parë të internimit.

– Eh, bir, nuk erdhëm dot asnjëri kur dolët në gjyq, sepse nuk na lajmëruan, por e morëm vesh se u dënuat të tre me vdekje. Më pas, dolën fjalë në fshat se, ti, ishe dënuar me 25 vjet burg. Ndërsa Vilsoni e genci me pushkatim. Atëherë bashkë me gjiskën vendosëm të shkonim në tiranë, të takonim nexhmien. Menduam se, ajo, meqë ishte edhe vetë nënë, do t’i dridhej zemra e do të bënte të njëjtën përpjekje, si ne, si nënë për të shpëtuar bijtë e saj. Ajo do t’i kuptonte lotët e do t’i ndjente rënkimet e një nëne.

Ashtu të lodhura e të dërmuara u nisëm për në tiranë.

Arritëm pranë bllokut. Ushtarët na ndaluan, po ne bëmë si bëmë i kaluam, duke thirrur e ulëritur: “Amani, ju lutemi, ata të Librazhdit po na vrasin djemtë! Ata nuk kanë bërë gjë, vetëm libra lexonin. Aman moj Nexhmije, po të drejtohemi si nënë,

po të flet një zemër nëne, ki mëshirë. I thuaj tët shoqi, jo t’i falë, po vetëm të mos i vrasin”. Askush nuk i dëgjoi fjalët, lutjet e përgjërimet tona. As të qarat e të ulurimat.

Pas pak erdhën disa oficerë, na kërcënuan e na tërhoqën zvarrë. Ushtarët na goditën me grykat e automatikëve, duke na bërtitur: Qërohuni! Largohuni se do ju vrasim edhe ju plakave.

Pse i shqetësoni njërëzit e udhëheqjes? Kush ju solli këtu? Ikni!

Qërohuni! Zhdukuni! Pas pak erdhi një kamion. Na hodhën sipër tij e na sollën në Qukës. Aty na kërcënuan të mos ktheheshim më në tiranë.

Pas disa ditësh morëm vesh se vendimi do të shqyrtohej në gjykatën e lartë. Unë, Diana e yt atë shkuam në gjykatë e po prisnim pas derës. Në këtë kohë në korridor u duk një burrë, fytyrë zi. Diana më tha se, ai, ishte prokurori i Librazhdit. Pasi doli nga salla, na thirrën ne. Kur u futëm brenda, na njoftuan se kishte mbetur në fuqi vendimi i gjykatës së Librazhdit. Na ra tavani mbi kokë, mor bir. Pas kësaj mamaja jote zuri shtratin. Më dhimbte koka, sapo dremisja më dilnit në ëndërr ju. Ishit në mesin e një lumi me ujë të turbull, që sillte drunj e kërcunj, kush e di nga i kishin shkulur. Juve qëndronit të tre për dore. Por, dallga iu ndau. Vilsonin e rrëmbeu uji dhe ti, më kërkoje ndihmë. Unë bërtisja duke shkulur flokët ndanë lumit, duke parë dallgët që përplaseshin brigjeve. U zgjova nga llahtari, mor bir, e thashë shyqyr Zotit që paskam qenë në ëndërr. Ditë e natë, më rrinte mendja tek ju. Në shtëpinë tone kishte rënë zija. Të gjithë, sa ishim, vinim vërdallë në shtëpi pa i folur njeri-tjetrit. Tamam si milingonat kur iu prishet foleja.

Xhaxhai rrinte në dhomën e miqve, e vetëm pinte duhan. E gjeja të mbytur në lot. pasi më thërriste t’i bëja kafenë, ma bënte me shenjë, që të largohesha. Ai nuk donte që ta shihja duke qarë. Duart i dridheshin e kafeja i derdhej në pantallona. Vetëm zëri i Enit, që qante ditë natë, dëgjohej në shtëpinë tonë, more bir. Të gjithë iknin pa gdhirë në punë. Unë me teten ngriheshim vonë, jo se flinim po ishim të mpira. Një mëngjez, o bir. Kur u ngrita e dërmuar, se më dhembte gjithë trupi, pashë Nazminë që s’kishte shkuar në punë, në fermë. – Hë mor bir, – i thashë, – pse s’ke shkuar në punë? Pa shih, dielli ka dalë dy hosten, e mos të shajnë ata të shuar. Pas pak, pashë se të gjithë u kthyen në shtëpi, pastaj ja behu policia të shoqëruar nga brigadier e kryetari i këshillit. Shtëpia ishte e rrethuar nga civilë të armatosur. Erdhi gjithë brigada e punëtorëve të fshatit, burra e gra, e të gjithë thërrisnin: “Shpejt, shpejt, merrni ç’të mundni se do ikni. Po iu presin makinat te rrapi. Ah, more bir, për atë llahtari. I gjithë fshati merrte plaçkat tona ose i tërhiqte zvarrë.

Pasqyrat e garderobave u thyen e qypat me pekmez i derdhën. Pulat kakarisnin sikur t’i ndiqte skilja. Hidheshin sa në një cep, në cepin tjetër të oborrit. Ah, ç’më kanë parë sytë, të tërë ishim të tronditur. Ata vinin vërdallë nëpër shtëpi duke bërtitur e ulëritur, që të lëviznim shpejt. Thërrisnin si të çmendur.

Pasqyrën që e kishte sjellë gjyshi nga Stambolli e thyen copa – copa, duke i rënë me këmbë…

Ndërsa flisnim me mamanë, nuk e pamë babanë e dy vëllezërit që hynë në dhomë. U ngrita dhe u përqafuam të përlotur, pa thënë asnjë fjalë. Qëndronim të gjithë të përqafuar e me lot në sy, aty në dhomën e Vilsonit. Mamase i ra të fikët përsëri.

Në atë shqetësim, për ta sjellë në vete, selmani, im vëlla, më tha me zë të ulët: “Përse e solle këtu, se, unë, me nazminë fshehurazi ia kishim marrë çelsin! Mamaja kur vjen këtu, ulet te dërrasa e krevatit e qan deri sa i shterojnë lotët. E kemi gjetur sa herë mbi krevat. Ajo vjen këtu e fjaloset me librat e Vilsonit, duke i fshirë nga pluhurat, i shtëngon në gjoks u merr erë, e di që Vilsoni i ka prekur me dorë e thotë: “Ja, era e duarve të djalit të nënës”. Pastaj vazhdon ndryshe, i bën me faj, “ah more libra të shkretë, ju më hëngrët djalin, mor të flamosur që u bëtë sebep.

Çfarë keni brënda të shkrojtura, që m’ia morët mendjen djalit. Ju ma varrosët! Një qind herë i kisha thënë, mjaft lexove se u qorrove. ku e dinte mamaja e shkretë se paskeshit qenë zeher.

O Zot, pse më ndëshkove kaq rëndë”.

Mamaja u përmend. E morëm për krahësh e zbritëm nëpër shkallë, te dhoma me oxhak. Mbasi ndezi një cigare, fshinte lotët me cepin e shamisë.

Pasi u qetësua disi, unë i thashë:

– Mama, nuk ma mbarove bisedën.

– Ah mor bir. Sa s’më plasi zemra nga hidhërimi. Kot nuk thonë, se njeriu i duron të gjitha. Na vunë përpara si bagëtitë e na nisën për te xhamia, ku po na prisnin makinat. Sapo u nisëm, bëmë tërë atë rrugë, dhe na ndalën vetëm kur arritëm në Qukës. Qeni na ndiqte nga pas dhe lehte pa pushim. Macja mjaullinte, na ndoqi nga pas deri te xhamia, hipi në makinë e, u hodh përsëri poshtë e, u zhduk. Të gjithë civilët e policët hynë në klub të hanin ndërsa, ne, prisnim në makinë. Ne, grate qanim. Xhaxhai dhe yt atë rrinin pa folur, me cigare në dorë, që e ndiznin njëra pas tjetrës. Kërkuam pak ujë për vajzën e vogël, që u hap së qari, po polici na u përgjigj gjithë inat: për juve, kemi helm! Mbylle gojën, akoma s’ka plasur! Makinat u nisën përsëri. Kaluam Librazhdin, Mirakën dhe Shkumbinin. Kur arritëm në fshatin Polis-Qendër, familjen e xhaxha Bukuroshit dhe Esherefit e zbritën aty, ndërsa, ne na çuan akoma më sipër, në Polis-Gostimë.

Na ndanë si mos më keq. Buzë përroit ishte një godinë e vjetër që kushedi se, kur ishte ndërtuar. Sekretari i byrosë së kooperativës na tha; rrini aty e mos lëvizni. Dënimin na e prenë, 5 vjet internim. Sapo u vendosëm në atë gërmadhë, xhaxhanë e thirrën në zyrën e këshillit, për të na bërë gjoja regjistrimin. Mori pashaportat dhe iku bashkë me Gimin e vogël. Sapo mbërritën atje, i hodhën hekurat. Gimi erdhi në shtëpi duke qarë dhe na tregonte, se xhaxhanë e mori policia, ja lidhi duart mbrapa dhe e futën në një makinë e ikën.

Mit’hati, djali i Bukuroshit, ishte te dajallarët në Lushnjë, shkuan dhe e morën që atë ditë, dhe e sollën. Na ndanë veç e veç, dhe nuk na lejonin as të takoheshim me njeri – tjetrin. Ditën që po bëheshim gati të liroheshim sepse kishin kaluar 5 vjet, na komunikuan se ishim dënuar edhe 5 vjet të tjera. Kaloi dhe 5 vjetshi i dytë, e ja ku na liruan. Shyqyr Zotit edhe ti u lirove. Mirë qënke, por qënke thinjur. Po ndonjë llaf për Conen, di gjë more bir? Ca thonë se është gjallë. Ca thonë është këtu. Ca të tjerë thonë se i mbajnë mbyllur për punë e nuk i kanë vrarë. Ti ç’mendim ke, se unë…

– Mama, – e ndërpreva, – e di që nuk do t`i dëgjosh këto fjalë që po të them, por siç të kam thënë edhe në Spaç kur erdhe të më takoje, duhet të mos i dëgjosh ç’thonë të tjerët. Ata të dy nuk janë më.

– Ah, mor bir, mos më thuaj kështu se më pëlcet zemra. Nëna ka shpresë sa të rrojë…

Dola në kopësht për të biseduar me familjarët, por edhe për të parë ndryshimet dhe ç`duhej bërë. Pemët nuk ishin më. I kishin prerë. Rrëzë një muri mbajtës ishte krijuar një gropë, gjysma bosh, por edhe me hedhurina, gurë të përzierë me dërrasa të kalbura. Vëllai më tregoi: ja, këtu kishim futur ca libra të Conit. Kur erdhëm nga internimi, i kërkuam por ishin kalbur. Kohë e gjatë e shumë lagështirë. Edhe manin e gjetëm të prerë. (Këtë s`e kuptova, ai man që bënte hije mbi shtëpinë dhe oborrin dhe kush e di sa kalimtarë kishin ngrënë prej degëve dhe në lëndinën poshtë tij, si mund ta presë ai që banon aty?

Sado armik të jetë i pronarit. E shpjegova vetëm me kohën, një kohë që e detyron këdo të shëmtojë gjithçka që e rrethon).

Hyra në shtëpi për të vazhduar bisedën me mamanë, këtë herë mbi kohën në internim, pasi dija shumë pak nga ajo periudhë. Ajo m’u përgjigj: Mos më pyet mor bir, si mos më keq. Ishim shumë ngushtë. Xhaxhai jetonte sipër nesh, edhe ata një dhomë kishin. Gjatë asaj kohe kam qenë shumë sëmurë. Aq më dhimbte koka, sa natën dilja në oborr. Përreth shtëpisë shihja gjithmonë hije njerëzish që bënin roje. ulesha te dera, jashtë, me kokën të lidhur, dhe flisja me vehte. Siç e di, në atë kohë fejuam djalin, atje ku na adresove ti. Për t’i blerë ndonjë plaçkë e për t’i bërë dasëm s’kishim para. Por, më e keqja, djali nuk donte të martohej“.

– Ne s’kemi shtëpi, – thoshte, – ju doni të më martoni”. Doja të martonim edhe çupën, po sigurimi nuk më linte se duhej të mbaronim internimin. Një ditë më thirrën në Librazhd. Shkova, ashtu çalë – çalë, me çupën, se çunat nuk i lejonin. Në degë të Brendshme më thanë se, ti, kishe dërguar ca lekë nga burgu. Ah mor bir, vajta i mora në postë, dhe, qëkur i mora e deri sa shkova në shtëpi s`pushova së qari. Kur shikoja paratë, më dukej sikur të shihja ty duke u raskapitur në ato gërxhe e tunele.

Ndërkohë që flisja me mamanë, në dhomë hyri vëllai, i cili me takt më tha të dilnim jashtë për diçka, dhe bisedën me mamanë ta vazhdoja më vonë. U ngrita e dolëm…

.

 

-Shkëputur nga libri “Dosja Formulare Kategoria 2A Nr.1594 për të dënuarin Bedri Blloshmi“-