Ka njerëz që luftojnë për ta ndryshuar kohën e tyre. Ka të tjerë që, edhe brenda asaj kohe, arrijnë të mendojnë për kohën që ende nuk ka ardhur. Behajdin Allaqi ishte njëri prej tyre.

Shkrimi im i mëparshëm për të, “Nga Sartri te Kullashi, nga Kullashi te Behajdini”, më riktheu në disa kujtime. E kam njohur Behajdinin dhe kam ndarë me të një pjesë të asaj kohe dhe të atij angazhimi. Ndoshta edhe për këtë arsye, disa prej mendimeve të tij më janë kthyer në kujtesë ndër vite.

Menjëherë pas luftës së Kosovës, duke lexuar revistën shkencore të Fakultetit Filozofik, Thema, pata hasur një shkrim të Behajdin Allaqit, të botuar më 1997. Nëse kujtesa nuk më tradhton, ai trajtonte një vepër të Ali Didit dhe fenomenin e sociopatologjisë te të rinjtë. Sot, pas kaq vitesh, më duket domethënës pikërisht momenti kur ishte shkruar ai tekst. Ishte viti 1997. Behajdini ishte në kulmin e veprimtarisë së tij politike dhe atdhetare. Kosova po hynte në ditët më të vështira dhe më vendimtare të historisë së saj. Ndërsa përpjekja për çlirimin e vendit po bëhej gjithnjë e më e drejtpërdrejtë, ai, si intelektual dhe sociolog, mendonte edhe për diçka tjetër: për shoqërinë që do të duhej të jetonte pas asaj përpjekjeje për liri.

Ajo që më ka mbetur më fort në kujtesë është përfundimi i asaj analize. Nëse kujtesa nuk më tradhton, Behajdini vinte në pah se, krahas angazhimit tonë për çlirimin e Kosovës, duhej të kishim parasysh edhe dukuritë shoqërore që po trokisnin në dyert tona, sidomos ato që lidheshin me rininë. Nuk po e sjell këtë si citim të drejtpërdrejtë, sepse, pas kaq vitesh, nuk dua t’ia atribuoj autorit fjalët e mia. Por po lë një gjurmë për ata që duan ta kërkojnë: revista Thema, Fakulteti Filozofik, viti 1997, dhe shkrimi i Behajdin Allaqit. Ndoshta dikush do ta gjejë tekstin. Dhe ndoshta atëherë do t’i dëgjojmë sërish fjalët e Behajdinit, ashtu siç i kishte shkruar ai vetë. Por edhe kujtesa e asaj ideje mjafton për të kuptuar diçka të rëndësishme.

Behajdini nuk e mendonte çlirimin si fund. E mendonte si përgjegjësi. Sepse një Kosovë e lirë do të duhej të kishte jo vetëm kufij të lirë, por edhe njerëz të lirë në mendje: të arsimuar, të përgjegjshëm dhe të aftë për ta mbajtur mbi vete peshën e lirisë. Prandaj, te Behajdini, atdhetaria dhe dija nuk ishin dy rrugë të ndara. Ato takoheshin. Ai ishte atdhetar sepse veproi dhe luftoi për Kosovën. Ishte intelektual sepse e analizoi shoqërinë. Dhe ishte largpamës sepse, në një kohë kur gjithçka dukej se varej nga dita e nesërme, ai mendonte edhe për brezat që do të vinin pas saj.

Kjo më kujton edhe figurën e dijetarit te Fichte: njeriun që nuk mjaftohet me dijen për vete, por e ndien si detyrë ta kthejë atë në përgjegjësi ndaj njerëzve dhe ndaj kohës së vet. Ndoshta prandaj Behajdini vazhdon të jetë më shumë se një kujtim. Sepse kujtimi i një njeriu mund të përfundojë aty ku përfundon fjala e tij. Ndërsa mendimi i tij vazhdon aty ku fillon pyetja jonë. Dhe pyetja që na mbetet sot nuk është vetëm nëse e fituam lirinë për të cilën ai dhe brezi i tij luftuan. Është edhe nëse arritëm të ndërtojmë shoqërinë që duhej t’i jepte kuptim asaj lirie.

Behajdini mendoi për Kosovën që duhej të vinte. Sot, ajo Kosovë është në duart tona. Dhe, ndoshta, pyetja që do të doja t’ia bënim vetes, në heshtje, është kjo: Po të ishte Behajdini sot mes nesh dhe ta shihte Kosovën për të cilën ëndërroi, a do ta njihte të nesërmen që dikur kishte filluar ta mendonte?