VOAL

VOAL

Kanga XXII (Ferri) UNË PASHË KALORËS TUE U VU N’MARSHIM – Nga DANTE ALIGHIERI – Përktheu PASHKO GJEÇI

October 4, 2021
blank

Komentet

blank

POETI, MUZA DHE LIBRI – Poezi nga ATDHE GECI

Libër, jam  gjak  hyjnor  i  të  lashtëve

jam flaka e pellazgëve  nëpër  kohëra

jam fryma re e kallinjve nëpër ylbere,

jam vëlla i Pirros  e i Gjergj Kastriotit.

Libër, e ndiej muzën e pastaj shkruaj,

e ndjej muzën  e  lëndën letrare të saj,

muza e di saktë  sa zjarr t´i vë këngës,

dhe sa zjarr ti vë lotëve të dhimbjeve.

Libër, muza më dha dorën  të lindesh,

ti, shpirti më i kulluar  i poezisë  sime,

të tëra krijimet  e  mia  i  ngjajnë jetës,

i ngjajnë  atdheut  e  gjeografisë  sonë,

i ngjajnë lirisë  e udhëtimit kombëtar.

Libër, brezi im u mbështet  tek himni,

te arma që mbron kufirin, te marinari

që mbron detin, tek piloti që e mbron

qiellin, tek populli  dhe mbështetja tij.

Libër,  poezia  ime  i  ngjanë  Kosovës

dardane, Shqipërisë  së  Skënderbeut,

Epirit  pellazg  të  Çamërisë, Krahinës

së Mollës së Kuqe, Ulqinit  dhe Korrit.

Libër, je i bardhë  si  reja e qiellit, dhe

je bjond si vashat e bukura shqiptare,

shpirt, je jeta ime nëpër kohë, krijimi!…

 

Atdhe Geci – Dortmund, 2022

blank

Botohet “LETËRKËMBIMI CAMAJ-PIPA: 1959-1992″

Letërkëmbimi është formë e përcjelljes së informacionit si dhe të ruajtjes së kontaktit dhe të raporteve. Një letër e ruajtur, bie fjala, e para dyqind viteve, sot mund të ketë peshën e një dokumenti shumë të rëndësishëm arkivor, sepse mund të hedhë dritë mbi të kaluarën, mbi proceset shoqërore, mbi sëmundjet, mbi pushtimet, mbi luftërat e kohës etj.
Po a kemi sot letërkëmbim klasike, apo këtë komunikim e kemi dhe po e zhvillojmë përmes formës elektronike? Sa është i sigurt ky komunikim, sa ruhet privatësia dhe konfidencialiteti i letërkëmbimit online! Hakerimi i tërë sistemit elektronik dhe rrjedhja e miliona dokumenteve zyrtare e private që po e tronditin kohëve të fundit Shtetin Shqiptar dhe jo vetëm, flet se jemi më pak të sigurt se sa ruajtja e komunikimit përmes letrave postare! Për më tepër, të shkruarit e letrave me laps, shkrimi autentik dhe kaligrafia e shtrirë në letër, ruajnë autenticitetin, flasin për karakterin dhe temperamentet e personit që e ka shkruar. Sot, këto vlera nuk mund të hasen në një letër online, të cilën mund ta shkruajë gjithkush dhe kurdoherë!
Jo të gjitha letërkëmbimet mund të jenë të interesit publik, jo të gjitha mund të jenë të rëndësisë së veçantë dhe me vlera të posaçme! Letërkëmbimet në mes të prijësve të dikurshëm shtetëror dhe mbretërve, në mes të gjeneralëve e strategëve luftarakë, letrat sekrete nga burgjet famëkeqe, nga robëria, nga sistemet diktatoriale, letërkëmbimet në mes të artistëve e krijuesve, mund të jenë të një rëndësie të veçantë, sepse mund të shpalosin situata nga më të rëndësishme historike; mund të shërbejnë si dokument burimor mbi një ngjarje, mbi një histori, mbi problemet e ndryshme të kontekstit kulturor etj. A mund të gjenden sot, për shembull, dy krijues shqiptarë të cilët mund të ofrojnë 4-5 letra të kohës moderne që do të faktonin shqetësimin e tyre patriotik, kombëtar, kulturor etj. mbi problemet me të cilat ndeshen shqiptarët gjithandej në botë! Vështirë, kjo jo se nuk e kanë këtë shqetësim, por sepse shqetësimet (madje edhe shqetësimet krijues) i përcjellin përmes telefonatave, përmes mesazheve, përmes FB-ut që, përveç “informacionit”, nuk ka kurrfarë vlere tjetër që mund ta ketë një letër-dokument!
Këto ditë, Shtëpia botuese “Princ” nga Tirana nxori nga shtypi librin “LETËRKËMBIMI CAMAJ-PIPA: 1959-1992”, të përmbledhura 271 letra të këmbyera brenda 30 viteve! Një materie që flet për dy gjigantë të letrave shqipe, që flet për dy krijues të veçantë, për dy mjeshtër të papërsëritshëm në trajtimin e problemeve dhe të fenomeneve gjuhësore të Shqipes, që flet për dy personalitete që e kishin dhembje të madhe fatin e shqiptarëve në diasporë, fatin e shqiptarëve në Shqipërinë totalitariste, fatin e intelektualëve shqiptarë të Kosovës, mbi kokën e të cilëve po rrinte makina ndrydhëse serbe e mendimit të lirë, që e patën brengë arbëreshin por edhe shqiptarët e Maqedonisë së Veriut, madje, për të cilët, me sugjerim të Piccone-s, duhet t’u kushtohet një numër i tërë i revistës Albanica!
Plotë 271 letra nga letërkëmbimi 30 vjeçar i Martin Camajt dhe Arshi Pipës, të ruajtur nga familjarët e ngushtë të tyre, secila letër tregim më vete, me dhjetëra informacione, letra që të mahnitin, mbi të gjitha, nga niveli kulturor që kanë përdorur në komunikimin e tyre miqësor. Madje edhe kur e ndërpresin për gjashtë vite komunikimin, kur shpallen “armiq” në mes vete, këtë e bëjnë me një kulturë që u ka hije vetëm gjigantëve të letrave! Miq e vëllezër në bashkudhëtimin për përhapjen e kulturës shqiptare kudo në botë dhe, njëherit, edhe “armiq të përbetuar” në gabimet gjuhësore e teknike që u përvidhen nëpër letra, gjithnjë duke e qortuar njëri-tjetrin që të jenë sa më të kujdesshëm ndaj Gjuhës Shqipe si dhe sa më tolerantë në përdorimin e fjalëve si nga varianti tosk ashtu edhe nga ai geg. Sepse, sipas tyre, mbi gjuhën e unifikuar nuk duhet të ndërhyhet me operacione kirurgjikale, porse përplotësimi i gjuhës shqipe duhet të vije natyrshëm, përmes vjeljes së fjalëve nga të dyja dialektet.
Letërkëmbimi Camaj-Pipa është një libër që i ka munguar letrave tona, është një libër që duhet të jetë në tavolinën e çdo krijuesi, intelektuali! Përveç që ta mëson komunikimin, dinjitetin, atdhedashurinë, të mbushë me informacione aq të nevojshme për ta kuptuar kohën kur jetuan dhe krijuan këta dy shkrimtarë ndër më të mëdhenjtë që i pati kombi shqiptar. Le ta sjellim vetëm një fragment nga letra e shkruar më 27. 9. 1987!
Në letrën 189 të Camajt dërguar Pipës thuhet:
“I dashur Arshi,
E mora syzimin tand mbi “Qytetnimin shqiptar”. Jam nën përshtypjen e tij, ndonëse e kam lexue ma se nji herë. Të lumtë mendja e dora! A ka me u kuptue drejt prej masës, nuk do të jetë gja fort preokupuese: me këtë shkrim i del hakut botës shqiptare që mos të thonë sot apo nesër: nuk i kemi ditë disa sende, asht dasht me na i thanë ju që jeni të zejes…” /HEJZA/
blank

Më 30 nëntor 1667 lindi Jonathan Swift, shkrimtari më i madh anglez i kohës së tij

VOAL- I konsideruar si shkrimtari më i madh anglez i kohës së tij dhe një nga shkrimtarët më të mëdhenj satirikë që ka ekzistuar ndonjëherë, bir i prindërve anglezë që u vendosën në Irlandë, Jonathan Swift lindi më 30 nëntor 1667 në Dublin. Ai humbet babanë e tij para lindjes. Nëna e tij u kthye në Angli më 1673. Xhonatani mbeti në Dublin me disa të afërm, duke u rritur në kushte jo të ndryshme nga ato të një jetimi. Gjatë fëmijërisë së tij ai studioi në Kilkenny, pastaj në Dublin, në Trinity College.

Më 1679, me këshillën e nënës së tij, ai shkoi në Angli. Ai punon si sekretar i Sir William Temple: në shtëpinë e tij ai njeh Esther Johnson (Stella), me të cilën do të mbetet i lidhur për gjithë jetën dhe me të cilin ndoshta u martua në fshehtësi.

Për të arritur pavarësinë ekonomike ai mori urdhra fetarë në vitin 1694: vitin e ardhshëm u emërua famullitar i Kilroot, në Irlandë, megjithatë ai jetoi kryesisht në Londër ku mori pjesë në jetën politike fetare dhe letrare dhe frekuentoi qarqet më të rëndësishme politike. Falë aftësisë së tij, Jonathan Swift bëhet një nga njerëzit më me ndikim në qytet. Midis 1710 dhe 1714 ai ishte një këshilltar i qeverisë konservatore, duke e mbështetur atë me pamflete dhe artikuj nga faqet e “Eksaminerit”, të cilën vetë Swift e drejtoi, dhe përmes “Klubit Scriblerus”, ku përfshiheshin miqtë e tij shumë të paktë: Papa, Gay, Harley, Arbuthnot.

Me rënien e qeverisë, Jonathan Swift kthehet në Irlandë pasi ka marrë postin e dekanit të Kishës së Shën Patrikut në Dublin. Gjatë kësaj periudhe qëndrimi në ishull ai denoncon hiletë që i nënshtrohen popullit irlandez (të cilin ai gjithashtu e përbuz) nga britanikët dhe pushteti lokal, duke u kthyer në një lloj heroi kombëtar. Pas vdekjes së njerëzve më të afërt, çrregullimet e tij mendore u përkeqësuan gjithnjë e më shumë derisa vdiq më 19 tetor 1745.

Ai ua lë trashëgiminë e tij të varfërve dhe një pjesë të saj ia cakton themelimit të një azili. Në vitin 1704, shkrimet e para dalin në mënyrë anonime, të mbledhura në një vëllim të vetëm. “Raport mbi betejën mes librave të lashtë dhe atyre modernë” është një ndërhyrje në emër të të parëve në polemikën mes shkrimtarëve modernë dhe atyre antikë. “Një diskurs mbi veprimtarinë mekanike të shpirtit” është një satirë kundër gjendjeve mistike, e reduktuar në manifestime patologjike. Shumë brilante është “Tale of a barrel”, një parodi e kishave të ndryshme të krishtera.

Egërsira “Udhëzime për shërbëtorët” dhe “Ditari i Stelës” (1766-1768) dolën gjithashtu pas vdekjes: kjo e fundit përfshin 65 letra të shkruara për Stellën midis 1710 dhe 1713, një nga veprat më të jashtëzakonshme të Swift, për përshkrimin e Londrës. jetën dhe për butësinë dhe lojën e shprehur në “gjuhën e vogël”, gjuhën fëminore dhe të koduar Swiftian e pasazheve më të dashura.

Nga viti 1726 është kryevepra e tij dhe romani më i famshëm “Udhëtimet e Guliverit”. Titulli i plotë ishte “Udhëtime në disa kombe të largëta të botës në katër pjesë nga Lemuel Gulliver etj”. Historia është ajo e mjekut Lemuel Gulliver, i cili është mbytur me anijen tregtare në të cilën ishte hipur. Ai e gjen veten në ishullin e Liliputit ku gjithçka, duke filluar nga banorët, është një e  pesëmbëdhjeta e njerëzve dhe objekteve që njohim. Në pjesën e dytë Gulliver viziton Brobdingnag ku marrëdhënia përmbyset: ai bëhet lodra e vajzës së mbretit që e mban atë mes lodrave të saj. Në pjesën e tretë Gulliver viziton Laputën dhe kontinentin kryeqyteti i të cilit është Lagado: satira drejtohet kundër filozofëve dhe shpikësve historikë. Në ishullin Glubdubdrib Gulliver ngjall hijet e të mëdhenjve të lashtësisë dhe nga përgjigjet e tyre zbulon veset dhe vogëlsitë e tyre. Midis Struldrugëve të pavdekshëm ai kupton se pakënaqësia më e madhe e njerëzve do të ishte perspektiva për të mos i dhënë fund kurrë lodhjes së të jetuarit. Në pjesën e katërt dhe të fundit, thjeshtësia e virtytshme e kuajve Houyhnhnms është në kontrast me brutalitetin e pështirë të Yahoos, bishave me pamje njerëzore.

Nuk ka asnjë dënim të njerëzimit në të gjithë literaturën perëndimore të krahasueshme me atë të shprehur në këtë libër. Swift ka arritur t’i japë kësaj vepre një ekuilibër të përgjithshëm absolut. Kuptimi i tij alegorik agresiv është i kapshëm për këdo që dëshiron ta kuptojë, megjithatë nuk e dëmton gjykimin mbi ndërtimet fantastike sugjestive të autorit dhe as aftësinë imagjinative të lexuesit. Prandaj ironia e dukshme që satira më mizore dhe e përpunuar kundër njerëzimit ka pasur sukses si një libër për lexim të këndshëm dhe është bërë, me prerjet e duhura, një klasik për fëmijët./Elida Buçpapaj

blank

Bota femërore e Musine Kokalarit tek “Siç më thotë nënua plakë”- Nga Prof. dr. Alfred Çapaliku

“Musine Kokalari afirmohet vendimtarisht në vijen e mirë të letërsisë shqipe , jo si relativitet femeror, si mund ta shohë dikush, por si vlerë absolute.”

Mitrush Kuteli

HYRJE

Musine  Kokalari (Adana,  10 shkurt1917 – Rrëshen, 13 gusht 1983) është e para femër në historinë e letërsisë shqipe e cila shkruan dhe boton një libër artistik. Në vëllimin me skica e tregime “Siç më thotë nënua plakë”, Tiranë 1939, shkrimtarja e re 22 vjeçare arrin të  realizojë  në sinkroni të menduarit dhe të shkruarit gjinor nëpër arketipat  feministë. Dallimi i stilit të Musines tek 80 faqet e veprës, në krahasim me mbarë teksturën artistike  të autorëve më në zë të letërsisë së viteve ’30 – 40’, lind nga të shprehurit e veçantë gjuhësor. Është një modalitet depërtues, një pikë shikimi e dalluar mes grave dhe burrave, e shprehur gjer në limite për t’u lexuar në çelësa femërorë. Timbri polifonik i gjyshes, mesogruas, nënës, nuses vajzës gjirokastrite, del me korda të holla nga trupi i femrës. Në prozën e shkurtër të Musine Kokalarit me fare pak penelata realizohet portreti moshor i protagonisteve mëma e vjehrra. Personazhet mashkullorë mungojnë, por ata nënkuptohen përgjatë rrotullimit të ngjarjeve. Siluetat burrërore shërbejnë vetëm si sfond. Urdhërat e tyre artikulohen në ligjëratë të zhdrejtë nga vokali i femrave, që i kthen zotërinjtë hijerëndë në pika të tërthorta referimi. Zonjat me thesarius aq të pasur ligjërimi, si dhe me aparat fonologjik aq të veçantë, përdorin në kuvendimin mes tyre  fjalë formuleske të  toskërishtes jugore, lutje, porosi, urime, mallkime, për ta mbajtur gjallë bisedën, si në një veprim të llojit komunikues të përjetshëm. Dhjetë skenat e  mikrotregimeve etnografike, skicave portretizuese, vizatimeve profilizuese, ndodhive fragmentare, kallëzimeve minimaliste, rrëfenjave intriguese, rrëfimeve apologjike, kujtimeve të sakta, përshkrimeve të imëta dhe të thashathemeve krejt  flu, kanë në qerthullin e tyre veç dy figura femërore. Ato gra e vajza ndodhen vazhdimisht në një mjedis të mbyllur familjar: brenda një shtëpie prej guri apo këndej një dritareje prej qelqi, në një odë pritjeje apo  në një kuzhinë karakteristike, poshtë një shkalle mbi rrugë apo rreth një oborri me avlli, te një prag porte prej druri të gdhendur apo te një cep mëhalle të shtruar me kalldrëm. Femrat zhvillojnë më shumë monologë  sesa shkëmbejnë  dialogë, mbasi njëra flet pa pushim e tjetra pohon apo mohon, me ndryshime në gjestikulacione dhe me transformime në mimikë. Në fabulat tregimtare, shoqëruar rrallë  me përshkrim e peizazh, personazhet janë çift: gjyshja me mbesën, dy fqinjet inatçore, dy kunatat, dy gratë e reja, dy mëhallalijet, vjehrra me nusen, nëna me të bijën, dy shoqet, dy motrat e martuara, apo dy qytetaret gjirokastrite. Galeria e miniaturave aq origjinale nga gruaja tek gruaja me subjekt gjinor, imazhet letrare të natyrës e botës femërore, si dhe kundërshtimi i dukshëm qartë i ideologjisë patriarkale tradicionale, befasuan lexuesit e zakonshëm dhe tërhoqën vëmendjen e kritikëve letrarë të gjysmës së parë të shekullit XX,  si Filip Fishta, Vangjel Koça, Lasgush Poradeci, Mitrush Kuteli, Petro Marko, Andrea Varfi, Nexhat Hakiu, etj.

SIÇ MË THOTË NËNUA PLAKË

Pyetja  kurioze e mbesës ndaj gjyshes, sesi jetonte ajo kur ishte çupë, vërtit përqeshjen e  nënos plakë ndaj vajzave e nuseve të kohëve të reja. Kundërvënia e gjyshes ndaj femrave të ditës është i plotë. Ai përfshin çdo veprim të qortueshëm: si vishen, si ecin , si zbaviten, sa janë vajza. Dhe kur martohen, nënua plakë u numëron nuseve vargun e të metave: si rrinë gjithë ditën e ditës shtrirë, si nuk zënë punë me dorë, si nuk e vrasin mënden fare, si s’ ngrenë qimen nga qulli. Për të gjitha këto fajin e kanë jo vetëm zivo-gavot e shkollës, por edhe burrat që u bënë gra. Si kritizere e pandreqshme gjyshja s’kursen as mbesën e saj, që gjatë ngjarjes pa lëvizje e dëgjon të moshuarën në heshtje të plotë.

Portreti i nënos, fiksuar pas të shkuarës, u projektua si filmi në ekran tre vite më pas, më 1942, tek poema satirike “Hanko Halla” e Ali Asllanit, ku shohim sozien e saj: hankon e rënë nga vakti, mbajtur pas derës së madhe. Dallimet mes  profileve të dy plakave spikasin jo vetëm nga teknikat e  ndryshme të aktshkrimit: në rreshta  apo në vargje, por edhe në aspektet e ndryshme të letërsisë gjinore. Prozatorja Musine Kokalari paraqet këndvështrim femëror në personazhen stoike të Nënos: “Pse më dridhen ashtu, ç’janë ato roba që më bëjnë pas trupit , sikur do t’u çahen veshur. Ç’janë ato nisëla, ata të kuq e të bardhë që më vënë, po për nusëri çdo të lënë. … Të thom, u-bëra kaqë, nuk di se si është të thënit e emërit të burrit.  U-bëra me gjashtë fëmilë, nuk thaçë di fjalë radha me të ndjerin: na, ama, merre, jepe, atë, këtë, këto qenë fjalët t’ona”.

 Nga ana e tij poeti Ali Asllani shpalos këndvështrim mashkullor në figurën  komplekse të Hallës:  “Nuk më mbushet syri, nuk më mbushet zemra, / Nuk më piqet ylli me të tilla femra!” 

PËR MUSTAQET E ÇELOS

Fqinjet grindavece, zonja Hava dhe Merushja, zhurmojnë në faqet e tregimit si dallgë. Qetësia vjen kur ndërhyn me takt plaka e urtë, teto Shekua, të cilën e dëgjojnë të mëdhenj e të vegjël: “… dhe jeni gra të shkuara edhe na muartë mënden me marrëzitë t’uaja”.

Por vetëm pas një çasti ngatërresa midis tyre vazhdon si tallaz. Të dyja s’mund të rrinë pa folur, ngaqë llafazanllëkun e kanë ves dhe zënkën  e kanë mënyrë jetese.  Avazi i tyre është gërryes e me hedhje  të shpeshta degë më degë. Ndërprerja e fjalëve të njëra – tjetrës sjell devijim të bisedës gjer në absurditet… Atëherë e moshuara plot mend, por e privuar nga fuqia fizike, thërret në ndihmë shoqet e saj Paqon e Huznon, dhe të trija bashkë i fusin me zor brenda dyerve të rënda dy shamataxheshat.Tregimi ngrihet mbi antitezën e goditur mes grave të urta fjalëpakta dhe atyre bjerraditëse fjalëshumta, që zihen në sokak: “…  gjëthënjë po ato dhe për se?”.

Poeti Lasgush Poradeci e analizoi tregimin në kuadrin e gjithë  përmbledhjes me prozë të shkurtë të Musine Kokalarit: “Gruaja e l a g j ë s  –  e dyerve dhe e portave, vizitonjësja e vatrës dhe oborit, fjalamania tradicionale që përfaqëson tipin e përbashkët dhe të përditshëm të  intrigonjëses, të intrigantes, të asaj që bën intriga, që fut fitila, që shtje spica, që shan dhe theth në sherr dhe shtyn në ndarje – kjo: m ë h a l l a x h e  s h a  shqiptare e pavdekur për gjithë herën dhe për gjithë kohën, përbën fondin e inspirimit të librës  S i ç  m ë  t h o t ë  n ë n u a  p l a k ë …    Ç’duhet përfunduar prej kësaj prove shkrimi femëror? Ne i falemi nderit me gjith zemër për paraqitjen letrare të këtyre subjekteve të neveritura, veçanërisht për stilin e ri, substancial, që i-u ka përshtatur me aq vërrejtje shpirtërore dhe që është në gjithë kuptimin e fjalës shenja e një talenti të pamohuarshëm.” (1)                                                                     

BURRI SHOKU QENIT

Martesa e një vejani në qytet as dyzet ditë pas vdekjes së të shoqes ndesh në kundërshtimin moral të dy kunatave, meqë në ritualin e mortit ai ishte betuar me qarje: “… do të rrit fëmilën vetë”.

Tre fëmijët shpërndahen si zogjtë e korbit tek nënëdajua dhe tek xhaxhesha. Ndërsa vajza e madhe e mbahet në shtëpi vetëm për t’u shtruar në punë si robinjë nga njerka dërdëllitëse: “… jam e re dhe s’kam gëzuar të rit’ e mi, do të bëj qejf si shoqet e mija”.

Dhimbja e thellë e kunatave për nënën fatzezë e jetëshkurtër përzihet me qesëndisjen e talljen ndaj burrave  me dy fytyra:“Sa  i zihet besë gjarpërit, aqë i zihet dhe burrit. Ngreje nga mendja, sa pa kthier krahat, pa u mbillur ndënë dhe, se u harove. Mirë thoshin të parët, flori e kishin fjalën: burri shoku qenit”.

Letërsia gjinore e Musine Kokalarit përmes ironisë, sarkazmës, satirës dhe humorit të zi arrin gjer në një mohim  ekstrem të elementit mashkull.

Kjo qe shprehur tepër rrallë më parë artistikisht në traditën tonë; si me regjistra të tjerë te poezia “Fshati im” e Çajupit: “Moj e mjera grua, / ç’e do burrë zinë…”

ËSHTË E THELLË

Gruaja e re Bedo rrëfimin e saj në formë diptiku ia bën një shoqeje të ardhur për vizitë në shtëpi. Në fillim i ankohet për kunatën e pamartuar që “vënd s’lë pa futur turitë” dhe që “shpon ndënë dhe” kundër saj tek i vëllai. Në fund ajo i përshkruan asaj dhunën në familje nga i shoqi, të cilin e përmend me përemrat “ai” dhe “ki”:

“S’e hapa golën, erdha e mbeta, dhe zura ta veshtronja … kur fiu …sahanin që kish përpara, të mos kisha ulur kokën  do t’më kish bërë suratin çikë – çikë, por më ra në dorë … Për atë kohë si s’lëshova zënë, por mendova se do t’na dëgjonin jashtë”.Në këtë mizanskenë të pabarazisë gjinore gruaja hyn e del si figurante, mbasi aktor kryesor është burri i xhindosur nga shpifja dhe nga pija.

Kritiku gjirokastrit Dalan Shapllo e ka profilizuar bukur dhe saktë shkrimtaren: “… mënyra e të treguarit, atmosfera janë veshur me një endje artistike, emocionale, me qëndrimin e fshehur e të përmbajtur hera-herës të autores, çka dëshmon për një art të mirëfilltë të shkallës së lartë … letrare e shquar, e cila iu përkushtua anëve të jetës që njihte më mirë, duke ndjerë se këto mjedise dhe kjo atmosferë i mungonin letërsisë shqipe.” (2)

 PAÇ FATIN E SË LIGAVET

Kjo skicë monologuese është e mbushur me ankthin e teto Behijes për vajzën që s’i del fati dhe me shqetësimin se: “… atje ku e kishin sinë ja rëmbien nëpër duar”.

Mëhallallia më e re, Firuzeja, e dëgjon e hesht, mbasi nëna e nxehur, për shkak të vajzës që i ka mbetur brenda,  nuk i lë radhë të flasë. Mllefet e magjitë, mallkimet e pakënaqësitë, sharjet e talljet, ankimet e qarjet, netët pa gjumë dhe ditët e shprishura, inatet e shpeshta dhe mburrjet e pafund të Behijes bëjnë që ajo ta shohë botën të përmbysur vetëm ngaqë vajzës i  humbi një rast i artë për fejesë:“Ç’e do, kush ma prishi punën e vajzës s’ime mos pastë hair në shtëpi, e gjeftë nga mos pandehtë… Mirë thoshte rahmet pastë nëna, paç fatin e së ligave” .

Studiuesi  Ali Xhiku, gjithashtu nga Gjirokastra, vëren:“E ndërgjegjshme… se psikologjia e gruas gjirokastrite mund të pasqyrohej më mirë prej një shkrimtareve, që vërente me vëmendje e me këmbëngulje sjelljen e saj të përditshme, Musine Kokalari i ndërtonte tregimet e saj mbi një ngjarje të rëndomtë që nuk ishte veçse një shkas për dialogun dhe më rrallë monologun, të cilët ajo i sillte si të regjistruar, pa i shoqëruar thuajse fare me shpjegime autoriale.” (3)

UDHËN E MBARË PASTË

Në rrëfimin e vjehrrës ndaj të resë së saj luhet akti i parë i dramës së dhimbshme të mërgimit; ai i përcjelljes së kurbetçiut një natë para nisjes. Tendosjen e nënës nga ikja e djalit, të nuses nga vetmia e burrit, të fëmijëve nga mungesa e prindit e fashit ceremoniali  i përcjelljes në odën e madhe: sjellja e llokumeve nga gratë vizitore, sofrat e mbushura plot lloje gjellësh, vallet e gëzueshme të vajzave, këngët prekëse të nuseve… Trokitja në të gdhirë e qiraxhiut në portë ndërpret çdo tingull muzike. Por mes përqafimit të fundit me nënën, gruan, djemtë s’ndalet dot kënga popullore:

“U nis Serveti për udhë

Udh’ e tij margaritar, udh’ e tij margaritar

Tek të shkeli këmb’ e kalit

U-bëftë flori e ar, u-bëftë flori e ar”.

Sapo kali zhduket pas kodrës me diell, hidhërimi i fshehur gjer në atë çast kthehet në lot e në vaj. Musine Kokalari është mjeshtre në dhënien e luhatjeve kontrastuese të zemrës  femërore.

Studiuesi Sabri Hamiti shprehet kësisoj: “Muza shqiptare”, siç u paraqit në fillim me pseudonim, krijon një tip tregimi të veçantë, ku zotëron rrëfimi popullor dhe një ndjeshmëri për ambientin e një emocion i krahasueshëm me emocionin poetik”. (4)

KULLOI ODAJA

Përmes të folurit të gjallë mes plakës që s’del dot nga shtëpia me vajzën e sapokthyer nga një ceremoni varrimi fiksohet një pjesë tipike e antropologjisë kulturore femërore: vajtimet mortore. Vdekja e vëllait të vetëm ndër gjashtë motra e tejkalon çdo mbajtje zi. Nëna e tij e qan me zë tri herë duke i thënë fjalët me radhë dhe gratë e farefisit ia shoqërojnë këngën e trishtuar. Nga lotët e nga vaji i përzishëm kullojnë muret e odës. Kjo hiperbolë e goditur e Musine Kokalarit i afrohet realitetit përmes imazhit të fuqishëm artistik që krijon:

“Ç’u-këput ili nga hëna,

Djali seç u-nda nga nëna…

Ç’u-këput ili e rà,

Mbeti babai pa kra…

Hamdi dashi me kumborë,

Të zgjodhi Zoti me dorë…”.

Shkrimtarja e talentuar dhimbjen e nënës nga njerëzore, tokësore e bën hyjnore, kozmike. Kumbimin e  vargjeve folk ajo  e shkrin me ritmin e prozës poetike.

Për të gjitha këto tipare të dukshme albanologu italian Profesor Carlo Tagliavini e motivon kësisoj parapëlqimin e tij për shkrimtaren e re Musine Kokalari: “Mua si linguist më intereson në mënyrë të veçantë përmbajtja dhe forma e veçantë që paraqet libri në gjuhën popullore të dialektit gjirokastrit. Mund t’ju them se ju jeni bërë prej kohësh një zë i veçantë në letërsi.” (5)

NJË QEN QË HAMULIT NUK HA

Prozatorja origjinale Musine Kokalari në këtë skicë ka arritur të krijojë rrethin vicioz të bisedave boshe përmes gojës së fjalamaneve. Vizita e plakës Xhevro te shoqja e fëminisë Razo bëhet vetëm për të vrarë kohën. Pyetjet e saj me ngjyresa femërore, për again (burrin), djalin, vajzën, nusen, fëmijtë, motrën dhe nipin mbyllen me hatërmbetjet pa shkak  nga Nazua, një tjetër muhabetçare si ato. Pasi kryejnë edhe bisedat mbi sëmundjet e të afërmve, dy fjalëshumtat ia zënë derën për kryeshëndosh shtëpisë së xha Ivziut, jo më me llafe për të gjallët, po për meitët. Rutina e të përditshmes tipizohet qartë.

Kjo është arsyeja që albanologu austriak  Maximilian Lambertz e çmoi gjithë përmbledhjen “Siç më thotë nënua plakë” si letërsi dhe e vlerësoi veçanërisht për gjuhën e saj. (6)

MOS QOFSHIN VJEHRAT E ZEZA

Motivi i këtij tregimi është përgjithësues. Nusja e re pret ardhjen e motrës së martuar për t’iu ankuar për vjehrrën plakë. Grindjet seriale, moskuptimet e vazhdueshme, fjalët e hedhura pa pushim  kundër njëra – tjetrës, krijojnë acarimin nuse – vjehërr,  të pazbutur dot as nga vjehrri, as nga djali.  Plaka  gjen zgjidhje me ikjen për pak kohë tek shtëpia e vajzës.  Ndërsa nusja e zemëruar mburr veten “një këmbë te djepi, një këmbë te puna”, viktimizon  vjehrrën:“pse më prishi gjakun pse më bëri gjismë njeri?” dhe proteston ndaj normave tabu: “këto mure nuk më mbajnë brënda”.

Albanologu Profesor Angelo Leotti, në letrën nga Bolonja të 27 korrikut 1940, e spikati zonjushën Musine Kokalari me një entuziazëm të lartë: “Kam lexuar e rilexuar librin tuaj të mrekullueshëm “Siç më thotë nënua plakë”. Është shkruar shumë mirë dhe unë ju përgëzoj me gjithë zemër.” (7) 

ULURIMA E QENIT

Një kronikë e zezë, ku bestytnia bëhet realitet. Lehja e qenit tërë natën, shenjë e moçme se dikush do të ikë nga kjo botë, shqetëson gjithë mëngjesin teto Hasifen dhe sidomos teto Nafisen, mbasi të afërmit i ka larg: “As në derën e hasmit mos të dëgjoj të ligën”. Në drekë parandjenja fatkeqe kthehet në lajm: djali i xha Hasanit po jep shpirt. Në darkë kobi përhapet me ulurimën tashmë të familjarëve. Menjëherë dy fqinjet nisen në ksoll për të ndenjur atje gjer në mëngjes, kur: “Erdhën njerëzija si miz’ e lisit. Në mes të kujove muarnë xhenazenë”. Kështu jeta e vështirë e grave bëhet edhe më e rëndë nga pllakosja e vdekjes, me ritet e ngurta të saj. Ndaj autorja e sintetizoi librin e saj të parë: “… pasqyrë e një bote të perënduar, shtegu i kapërcimit nga vajzëria midis këngëve, një nusëri për ta hedhur gruan prapë në vargonjtë e rëndë të robërisë e të fanatizmit.” (8)

MBYLLJE

… Më 1984, të përjashtuarës nga sistemi i letrave shqipe, i doli nga shtypi në Livonia, Miçigan, SHBA, përmbledhja më e suksesshme e saj: “Siç më thotë nënua plakë”. Në vitin 1995, shkrimtarja Eglantina Mandia nxori në qarkullim në kryeqytet rrëfimin letrar “Sonata e hënës”, kushtuar personalitetit të manifestuar të Musine Kokalarit. Më 2004, në Prishtinë, prozatores së spikatur iu ribotuan të tre librat artistikë tek përmbledhja autoriale e saj “Vepra”. Më 2009, në Tiranë, iu publikuan në dy vëllime, krijimtaria e njohur dhe dorëshkrimet e çmuara. Më 2017, po në Tiranë, dolën në dritë botimi letërkëmbimet, shënimet dhe kujtimet e shkrimtares së shquar, për të cilat mbesa e saj Bibika Safet Kokalari (Shaska) do të shprehej: “Musinea ishte largpamëse. Ajo ishte e sigurt  se një ditë do të shfaqej interes për veprën e saj. E dinte fare mirë, që gjërat në vite mund të transformoheshin apo tjetërsoheshin. Ndaj, me vetëdije të plotë, la të shkruar gjithçka. Ajo nuk donte që dikush tjetër të fliste për të! Ajo e tregoi vetë historinë e saj!” (9)

Bota femërore e Kokalarit vazhdon rrotullimin …

REFERENCA:

1.      Lasgush Poradeci. “Siç më thotë nënua plakë”. Gaz. “Bota e re”. Tiranë. Nr. 1, 30 korrik 1940, f. 6 – 7.

2.      Dalan Shapllo. “Vrojtuese e thellë e jetës”. Musine Kokalari. Vepra. Prishtinë, 2004, f. 8.

3.      Ali Xhiku: Letërsia shqipe si polifoni. Tiranë, 2004, f. 253.

4.      Sabri Hamiti. Vepra letrare 8. Letërsia moderne. Prishtinë, 2002, f. 726.

5.      Novruz Xh. Shehu. “Parathënie”. Musine Kokalari. Vepra. Vëllimi i parë. Tiranë, 2009, f. 50.

6.      Dalan Shapllo. Idem, f. 10.

7.      Novruz Xh. Shehu. Idem, f. 49.

8.      Robert Elsie. Histori e letërsisë shqiptare. Tiranë – Pejë, 1997, f. 348.

9.      Bibika Kokalari: “Si e njoha hallë Musinenë dhe jetova me hallet e saj nga marsi i vitit 1951 deri në korrik të 1983-shit”. Musine Kokalari. Letërkëmbime, shënime, kujtime. Tiranë, 2017, f. 17.

blank

KY POPULL. KJO GJENEZË GJAKU – Poemë nga SULEJMAN MATO

Ky popull, kjo gjenezë gjaku
që rrënjët shtrin në lashtësi
ka një shqiponjë te bajraku
që fluturon përsipër tij.
.
Me të përkrah ecëm në shekuj,
rendëm drejt viteve që vijnë.
Vdekja për ne ish përtëritje,
porsi Feniksi, për lirinë.
.
Pa shihni shtatë Bilbilenjtë
si shkojnë vet para litarit.
i thonë beut ”Prisna pak”
Të dredhim fletën e cigarit.”
.
Hidhet Selami përmbi topa
e hidhet Vojua përmbi tanke,
e bën cudi me ne Europa
kur i dëgjon të tilla raste.
.
Hidhet Sokoli në grykë të topit,
hidhen suliotet në greminë,
se s’i prek dot majën e flokut
jo më t’u prekësh vet lirinë.
.
Dhe vete vdekja poshtërohet
nga këto xheste trimërie,
kur i tund vallen para syve,
kur i këndon me zë lirie.
* * *
Dhe vete vdekja poshtërohet
dhe thotë ”S’jam gjë as unë”
Duhet për ta një tjetër vdekje
që shqiptarët t’i përgjunjë.
.
Dhe përgatit një tjetër vdekje
i thëret trimat në kala,
u shtron përpara verë të vjetër,
pjatat me mish e bakllava.
.
Edhe pastaj përplas pëllëmbët.
Dhe agallarët pret në besë.
qëllohen rëndë e thyhen shpata,
mbi gjokset si shkëmbinj të sertë.
.
Por, o Allah! C’është kjo çudi!
Prerë nga shpatat s’bëjnë rëngë.
i shohim prap me qesëndi
dhe buzëqeshin rëndë-rëndë.
.
Pa shih suliotet mbi humnerë,
duken si zogj që fluturojnë…
Para litarit bilbilenjtë,
dredhin cigar e kuvëndojnë.
.
Dhe Osman Taka, mandileverdhë,
para litarit kërcen ”bodrumçe”.
Dridhet si dallgë fustanella,
digjen si flakë xhufkat e kuqe.
.
Hidhet Selami përmbi tela,
e hidhet Vojua përmbi tanke
dhe Këshilltarët e Hekalit
të mbledhur tok këndojnë labçe.
* * *
Nga perëndimi dhe nga lindja
Fryn erë e shekujve dhe shkon
por shqipja jonë mbi shkëmbinj
me syrin pishë vigjëlon.
.
Dhe rriten vdesin ushtri
perrreth shkëmbinjve që ti mbron.
Ti nëpër shekuj rri aty,
në një shkrep mali vigjëllon.
* * *
Të ish liria një kështjellë
nam e nishan s’i kishin lënë,
po ajo rrënjët i zbret thellë,
të fortat, të padukshmet rrënjë.
.
Të ish liria një brezni
të gjithë nën thika do t’i shkonit,
por fara e saj mbin përsëri,
rritet si bari buzë një honi.
.
Të ish liria zog me krahë,
prej kohësh vdekjen do kish parë,
por ku ta gjenit ju atë,
ajo rri fshehur ndër damarë…
.
Ajo rri fshehur në damarë
dhe vjen një çast, ndizet në remba.
kur gjaku u kërcen në ballë
kjo është e lirisë shenja.
* * *
Kërcet ky djepi pellazgjik,
nën tinguj ninullash të lashta,
zogu i shqiponjës pendët rrit,
i lirë, mes kreshtave të larta.
.
Ky popull lindur mbi shkëmbinj
në djep të tij përkund heronj,
në ballë të shkruar ka ”Ilir”
dhe në flamur ka një shqiponjë.
.
Me të në krahë ecëm në shekuj
gjersa i mbërritëm këto ditë
tek kjo shqiponjë që bën roje
në horizontet plot me dritë.
blank

Nga manifestimi i nxënësve të klasës IX/1 të SHFMU “Lidhja e Prizrenit” në Pejë me rastin e shënimit të Ditës së Flamurit Kombëtar – Nga Sejdi BERISHA

KUR FLAMURI KOMBËTAR, KOMBI, ATDHEU, HISTORIA DHE LUFTA E UÇK-SË MISHËROHEN ME ËNDRRAT DHE SYNIMET E GJENERATËS SË RE

Në kuadër të manifestimeve të shumta me rastin e shënimit të Ditës së Flamurit Kombëtar në Pejë, edhe nxënësit e klasës së IX-të/1 të SHFMU “Lidhja e Prizrenit”, në ambientet e Kino-Teatrit “Jusuf Gërvalla, shfaqën një program festiv, i cili sikur ishte një retrospektivë por edhe një mesazh gjithëpërfshirës për shenjtërinë e atdheut, për lirinë, për luftën çlirimtare nëpër shekuj por edhe për Luftën e UÇK-së.
Në këtë manifestim, në të cilin morën pjesë prindër dhe qytetarë të tjerë, ishte pikatur mirë harta kronologjike e historisë kombëtare por edhe lufta e UÇK-së, nxënësit dhe nxënëset e kësaj klase të arsimtares, znj. Nora Taraku, të udhëhequr në mënyrë profesionale dhe të përkushtuar nga aktori dhe regjisori ambicioz, Agon K. Bala, me përpikëri realizuan lojën e tyre të mrekullueshme duke u transformuar në luftëtarë e dëshmorë, e që loja dhe aktrimi i tyre në formë bashkëkohore, emocionoi të gjithë të pranishmit, dhe sikur të gjithë për një çast u transformuan dhe u bënë rrugëtarë të historisë, e cila, kuptohet, është e dhembshme por krenare.

Vlerat artistike të nxënësve që madhështojnë punën edhe në begatimin edhe në ngritjen e arsimimit cilësor

blank

Nga pjesa e programit të nxënësve të klasës së IX-të/1 të SHFMU “Lidhja e Prizrenit”-Pejë

Fillimin e programit e madhështuan insertet filmimet na filmi “Nëntori i Dytë”, që secilin në sallë shpejtë e përvetësuan dhe krijuan atmosferë madhështore dhe impresionuese. Kësaj i kontribuoi edhe skena madhështore e stolisur dhe e zbukuruar me flamuj kombëtar, që dëshmon se do të shënohej e kurrë nuk do të harrohet Dita e Flamurit Kombëtar, e përmes tij edhe e tërë historia e kombit dhe e tokës arbërore.
Gjithashtu, edhe muzika e qëlluar, secilin në sallë e bënte për vete dhe sikur e detyronte që me përkushtimin më të madh për ta shikuar, përjetuar dhe për ta bërë pjesë të shpirtit artistiken e gjeneratës së re, e cila kishte kohë që kishin derdhur djersë për ta finalizuar një gjë të tillë, pse jo madhështore dhe të shenjtë, që secilit prej tyre do t’i mbetet në kujtesë, por edhe të gjithë të pranishmëve, që shumë prej tyre nuk u kursyen nga emocionet dhe lotët!

blank

Dita e Flamurit Kombëtar festë me rëndësi shumëdimensionale

Pasi që manifestimin e hapi, Valdrin Husaj, drejtor i SHFMU “Lidhja e Prizrenit”, gjithçka mori karakterin festiv, i cili mishërohej me madhështinë dhe lojën e nxënësve dhe të nxënësve, por edhe shpërndante gjithandej mesazhin për ta nderuar dhe për ta mos harruar për asnjë çast historinë e lavdishme të kombit dhe të atdheut. E kjo, në mes tjerash u prezantua me lojën e shkëlqyer të gjeneratës së re, e cila ishte bërë lapidar brezash të cilët kishin dhënë jetën për liri dhe atdhe, të cilët ishin flijuar si gjithherë për ta ruajtur çdo pëllëmbë të atdheut, për ta ruajtur nderin dhe krenarinë gjyshërve dhe të stërgjyshërve tanë. Secili prej aktorëve dhe aktoreve në skenë, sikur ishin betuar se do ta japin maksimumin që të tregojnë e përcjellin atë tharmin e dashurisë dhe të përkushtimit se edhe gjenerata e re është ajo e cila mbi supet e veta do t’i bartë të gjitha ato sakrificat me të cilat, sikurse edhe të parët tanë mund të përballen por edhe me sukses t’i përballojnë e t’i luftojnë.

Impresionoi dhe ishte krenari dalja në skenë me karrocë e luftëtarit dhe e veteranit të UÇK-së, Shpëtim Agushollit, i cili në Betejën e Koshares, nuk e kishte kursyer asnjë pjesë të trupit të vetë

Pjesa e cila sjell rrëqethjet historike, ishte ajo kur nxënësit-aktorë, madhështuan skenën duke bartur plisat dhe flamujt, por edhe momenti kur të gjithë u shtrinë në skenë, që simbolizuan rënien dëshmorë për liri e atdhe të qindra e qindra të rinjve dhe të rejave. E kjo fuqizohej edhe më shumë kur kjo skenë reflektonte luftën e UÇK-së për lirin e Kosovës nga okupatori. Ishte kjo, pamje edhe rrëqethëse por edhe krenare, ashtu siç është edhe e kaluara e popullit tonë.

blank

Dalja në skenë me karrocë e luftëtarit dhe veteranit të UÇK-së, Shpëtim Agushollit, i dha peshë programit

Këtë, edhe më shumë e madhështoi dalja në skenë me karrocë e luftëtarit dhe veteranit të UÇK-së, Shpëtim Agushollit, i cili në Betejën e Koshares, nuk e kishte kursyer asnjë pjesë të trupit të vetë.
Kjo skenë ishte pa koment dhe madhështore por edhe e shenjtë, që në një mënyrë edhe na bënë krenar por edhe për shumëçka qorton…!
E tërë këtë efekt skenik, mbase edhe historik e artistik, e ka finalizuar dhe e ka realizuar suksesshëm me aftësitë e tij krijuese dhe regjisoriale e artistike, Agon K. Bala, i cili prej fillimit të punëve përgatitore të këtij evenimenti kulturor, nuk kishte reshtur që puna të realizohen në nivelin e duhur, por edhe mesazhi të jetë sa më i qartë dhe me peshë shumëdimensionale.

Pesha e mishërimit të lojës artistike me të kaluarën historike, bazament për zhvillimin e vlerave kulturore

T’i themi edhe disa fjalë për realizimin e lojës së vajzave por edhe të djemve, e cila sikur thjeshtë na solli në skenën e baletit. Kjo u arrit pothuaj nga të gjithë, sidomos nga të gjitha vajzat, të cilat përformuan aq bukur e në nivel lojën e baletit por edhe të valleve, sa që, lirisht mund të thuhet se disa prej tyre, që tani mund të kyçen në profesionin e baletit, dhe kështu padyshim do ta begatonin këtë pjesë të kulturës që ende i mungon Kosovës.

blank

Arsimtarja-kujdestarja e klasës së IX-të/1  të SHFMU “Lidhja e Prizrenit” në Pejë

Vargjet e recituara në formë kori, e mishëruan edhe më shumë brumin dhe përmbajtjen e programit festiv me një skenografi aq të qëlluar dhe impresionuese. Bile, dy pjesët e flamurit të ndara, njëra në një anë e tjetra në anën tjetër të skenës, sikur na detyronin mendimin për trojet e ndara të atdheut…!?

blank

Regjisori dhe kreatori i programit festiv, regjisori dhe aktori, Agon K. Bala

Është karakteristike të theksohet se këta nxënës dhe nxënëse të klasës së IX-të/1 të SHFMU “Lidhja e Prizrenit” në Pejë, dëshmonin dhe tregonin se e kanë një taban dhe një përvojë të mirë për programe të tilla. Sepse, përveç angazhimit të arsimtares-kujdestares së tyre, Nora Taraku, ata e kanë trashëguar një “sermie” të përvojës për programe të tilla kulturore, të cilin dikur ua ka dhuruar edhe mësuesja, znj. Valbona Baraçi.
Dhe krejt në fund. Ishte ky një program artistik madhështor, i cili i kalonte caqet të nxënësve të një shkolle të mesme të ulët, mbase edhe të shkollave të rangut edhe më të lartë. Kujtoj se kështu, duhet të veprojnë edhe të gjitha shkollat tjera për t’i quar përpara vlerat tona shpirtërore, kulturore dhe historiografike edhe tek gjeneratat më të reja dhe jo vetëm kaq…!

blank

Simboli i qëndresës, simboli i lirisë, simboli historisë kombëtare në skenën e nxënësve të klasës së IX-të/1 të SHFMU “Lidhja e Prizrenit” në Pejë

blank

ILIRIA E FLAMURIT – Poezi nga ATDHE GECI

 

 

I nderuar flamur kombëtar

i nderuari  i gjithë atdheut,

je më i shenjti i Shqipërisë,

je më i shenjti  i Dardanisë.

.

I nderuar flamur i atdheut

i nderuari  i  gjithë kombit,

t´i je shpipja  e shqiptarisë,

je më trimi i të gjithë neve.

.

O flamur i  lashtë  pellazgë

o flamur  i  lashtë shqiptar,

Ipe, ti sigurisht ke dëgjuar,

Kosova e ndërroi flamurin!

.

I nderuar flamur i atdheut

i  nderuar  i  gjithë kombit,

ti je  Zeusi, Thoti, Apolloni

ti je Pirro dhe Skënderbeu.

.

Flamur etnik  i  Shqipërisë

Ipe e bashkimin kombëtar

Urime ditëlindja  o Flamur,

urime  ditëlindja  Shqipëri!

.

Atdhe Geci – Prishtinë, 22 Nëntor

blank

Makina e kobit uturon n’kalldram – Cikël me poezi nga AHMET KOLGJINI*

Nxjerrë nga vellimi “Poezi”, Shtepia Botuese KOHA, 1999.

NANE ZADRIMORE
I
Plot dy javë te porta e hekurt priti
Nanë-zeza, e kërrusun, e bame lak
Shkallët, me mbesë përdore, ngjiti
Shoqnue prej nji zullapi torollak

Sheh kanibalin me fytyrë Jeziti
Që i vrau të shoqin më dyzet e pesë
Ndejti me nji djalë, mezi e rriti
Tek ai u mbështet, e kish të vetmen shpresë.

“-Djalin ta dënoi ligji, ka bërë faj
Po Partia tonë është zëmër-madhe
Djali t’i heqë lakrat, trutë t’i shpëlaj

Ashtu si të tjerët të futet në aradhe
Me mësimet e Partisë të eci paskëtaj!
Do ta studjojë Partia… Mirë bëre që ardhe…”

II
-Bir i nanës! Takova shokun Enver
Më tha të bash nji lutje. Unë jam nanë…
-Ate që kam timen, s’lutem me ma dhanë
Zoti ma dha jetën dhe Zoti ma merr.

“Andërronte tepër, u dënue me ligj.”
Me siguri kështu të kanë thanë
Ti a s’e kupton se lutja e përligj
Dhunën që ushtrojnë këta mjeranë?

Enveri me shokë janë nji skotë
Nji lukuni e pangishme kriminelash
Nji shuplakë e Zotit në këte botë.

Ma mirë pushkatue se rrethue telash
Prej këtyne mos prit farë uzdaje
Zoti të shpëtoftë prej kësaj murtaje!

III
Kalon nji muej. E kërkojnë në zyrë.
Nji strupull teshash merr për me i hapë
I qetë, ai që djalin ia ka kapë…
Ajo bahet dhé, limon bahet n’fytyrë

I dridhen buzët nanës zadrimore
Kur sheh bluzë e krahën, laps e bllok
Të mbështjella lesh e li me nji spathok
Nji kuti cigaresh e nji orë dore…

I merr e del, po s’di ku me u mbytë
Këqyr përqark, kurrkund nuk sheh njeri
Ecën kuturu, nuk sheh ma nga sytë

Kryq ban tri herë, me teshat mblidhet shuk
Prej ure me vërtik hidhet në Dri!
Në shkulmat zhduket… duket… deri sa u zhduk!…

Gusht 1984

 

MARKU
I
Çelësa e shula cingëritën për ibret.
Dera e dhomës hapet me rropamë
Tërmegshëm dyzet burra çohen n’kambë.
Hyn kapteri. Ngërdheshet. Shtyn nji skelet

Që shkapetet mu n’çimento, si i vdekun.
Nga turpi, ulin kryet, dyzet burra.
Supi lakuriq i dahet nga lëkura
Mishi-i verenikun, si mëlçi e pjekun

Koka: Golle e gunga e feje, gati
Për t’u këputë. Trishtim. Dhimbë. Mëshirë
Ngjall. Akuzë. Revoltë mishnon, i ngrati!

Kapteri del. Përtueshëm çohet Frati
I hullet: Nga vjen, si të quejnë, mor bir?
“Prej Tirane… Më thonë Mark Sakati.

II
As shtrojë, as mbulojë, as lugë, as tas…
Nji grumbull kockash ishte shtue n’kaush.
Lugë e tas, dha murgu Athanas,
Gjovalini – nji velenxë pa push.

Njeri pa njeri – Izeti prej Çamërie
Nji jastëk sajoi me rrecka t’shtatit.
Dhoma shpaloi gjeste bamirësie:
Diçka, për sevap, i dha “malukatit”

Paloka, i plagosun në Gomsiqe
Nxori prej jatakut, e tërhoqi branë
Me zor, tue u kollitë, nji postiqe.

Gjithçka u dha, çka ishte për t’u dhanë
Mandej, të lodhun, u shtriqën mënjanë…
Dikush, morriste, zellshëm, tartabiqe…

III
Sheh trembshëm Marku. Sytë s’i bajnë dritë.
Veshët i punojnë disi ma mirë.
Ankth janë ditët. Si nji ditë, përditë.
Buzqesh me mllef… Duket si satir…

Dergj natë e ditë. Nuk do me dalë
N’oborr. T’tjerët dalin. Ai rri fillikat.
Prej disa ditësh, pëshpëriten fjalë:
Dikush vjedh ushqimet… I ha në shtrat.

Mëngjez. Bilbili bie. Bahet zgjimi.
“Kapa hajnin” -thotë me gjeste t’preme
Shi si ngadhnjimtar, Gavrosh Kulimi…

Marku u drodh. Vështroi me tmerr. U skuq
Pastaj, mori nji çehre të zbërdheme…
Vari kryet!… E u mbështoll palmuç!…

IV
“Këlysh i Titos! Armik! Qen bir qeni!
Mut! Maskara! Të shkërdhefsha kurvën!
Horr! Hekurat shpejt! Ta sqaroni! Merreni!”
Rrapëllimat, jehojnë në korridor!…

Kështu, komisari e fajsoi viktimën.
– Dhoma ngriu në kambë, si e ngurosun –
Shkërçi dhambët, përmendi “ofiçinën”.
Ma mirë në vorr sesa i burgosun!

Nga asht Marku, vëllezën? -Pyeti Frati.
Heshtje… Izeti u flet të gjithëve, ashtu siç ishin:
“Asht kosovar… Këtu, s’ka njeri, i ngrati!”

Ptu! Jazëk na qoftë! Turp ma t’madh nuk ka!
Duerët i dridhen, nuk mbush dot kamishin
Hafiz Alushi e u la në lot, tue qa!..

V
Për krahësh – të bamë ulok, të plirun,
Kalaveshas, as gjallë as vdekë – e prunë…
Vetëm nji frazë shqiptoi, me za të ngjirun:
“Më falni! S’di si e paskam ba at’ punë…”

“Zia të marrka mendt, t’marrka fytyrën…”
U struk në batanije… E ma nuk bëzan.
Përditë, përshpirtshëm, lutet. Pret mynxyrën!…
Nuk tha gja tjetër… Nuk kish çka me thanë…

Nji ditë, n’agshol, pa ra në sy, Marku ikën!…
Shtati iu qetësue… Sytë iu fikën…
Të mbramen herë, Izeti iu gjet pranë.

Me ngashërim e cenë, sytë ia mbyll…
Dhoma, në heshtje e nderon… Dikush ofshan…
Shpirti qiejsh fluturon kah nji yll!

Qershor 1993

 

LILI
I
“Armiku e meriton pushkatimin.”
Këte përgjigje, ngado shkoi, i dhanë.
Çfarë nuk bani me shpëtue të vëllanë.
Pranoi, pa u mendue, propozimin…
Ia shtupoi nji duhmë e qelbët hundën
Sa zorrët iu trazuen mbrenda barkut…
Mërrudhun, u përplas, sipër jatakut
Turpshëm e përjetoi Lili dhunën.
Përskaj iu ul dhe e mbërtheu shtinjaku
“Mos më zhvish, të lutem, dhe mos më prish!”
Ia hoqi rrobat dhe, në dysheme, ia flaku.
Si panterë mandej iu turr në mish…
Lili e kuptoi tashma: kish ra në lak
Kur zhveshun e pau veten, ba cullak!…
II
Si qen ia kafshoi trupin me dhambë
Derisa u eth e u përndez përbindshi
At’ kurm të lakuriqtë e dërmishi…
Si farkë jehonte nji gulshim i randë
Rënkimi i përgjigjej si kuisje e gjatë…
Nja tri a katër herë djersët bujisën.
Kështu andërrat u shuen, u terratisën:
Me zhvirgjënimin jeta vdiq at’ natë!
N’mëngjes si hajdute ecën n’trotuar
Si u zhbi, u tret për nji natë ai hir
A asht ajo Lili siç ishte ma parë?
Vajti në dyqan, bleu nji torbë qymyr.
N’gushë e në gjoks i duket ndonji blanë
Qeskë e syve vjollcë, trupi-jargavanë…
III
Lot i pastër natën moti, qielli xham
I kaltër, mbushun prush me xixa ari
Dielli bujarisht dhuron rreze acari…
Makina e kobit uturon n’kalldram!
Potershëm kërset dera, i bien me shkelm
Gjyshja hukat duert të ngrime akull
Pa kujë e bujë hap derën, shpirtin helm
Policët sheh, luhatet, bie shakull
Pse keni ardhë, he, ju ardhtë gjama?!
Zoti paftë e gjoftë mor t’paftyrë
Ka për t’ju zanë, he, ju zantë nama!
Lili vdiq. E mbyti veten me qymyr…
Shtoja zullumin, Zot, këtij Jeziti
Djalin m’pushkatoi, Vajzën ma koriti!…

*Ahmet Kolgjini (1939-1999) ka ba 20 vjet burg, dhe afër 20 të tjera nëpër kampet e internimit të Shqipnisë komuniste.

Nga parathanja e librit nga autori: “Mbi këte cikël poetik, autori, Ahmet Kolgjini, shkruen: “Asgja në këtë cikël nuk asht e trillueme. Asgja nuk asht sendërgjim i fantazisë për të krijue efekte pikante dhe fiktive me tërheqë lexuesin. Të gjitha janë realitete. Të gjitha janë përjetime. ‘I vdekuni nuk ka miq’ thotë një fjalë e urtë. E vërteta ka. Ka pasë dhe ka me pasë gjithmonë. Nuk duhet të shtiremi sikur nuk i njohim dhe nuk i dimë të vërtetat, sepse kjo do të ishte nji vetvrasje në llojin e vet. Tue i njoftë e tue i pranue të vërtetat, mund të ekzorcizojmë të keqen, mund të korrigjojmë gabimet dhe mund të shmangim pasojat. Heshtja përban nji pranim të të keqes dhe, gjithashtu, nji pajtim me të keqen. Pajtimi me të keqen asht ligësi, bashkëjetesa me krimin asht krim.”

Shenime të autorit në fund të librit:
“Nana Zadrimore” – e veja e nji oficeri të Ushtrisë Kombëtare, mbasi i vritet i shoqi prej komunistëve në vitin 1945, lidh shaminë e zezë dhe vendos me rritë të birin 7 vjeçar. I biri meqenëse iu ba e padurueshme lufta e klasave, lidhet me dy moshatarë të vet dhe vendosin me u arratisë, por kapen dhe ai si krytar i grupit dënohet për tradhti të lartë ndaj atdheut me vdekje.

Nanë-shkreta ban çmos për të shpëtue të birin. Nji ditë e thërrasin në zyrë për t’i dorëzue sendet personale të të birit. I biri ishte pushkatue. Nana s’e kontrollon ma veten dhe mbytet në Dri. Kështu u shue e u fik edhe nji familje.

Marku, i mbrujtun me traditat ma fisniket dhe i pajisun me virtytet ma të lartat të gjinsit shqiptar, tue mos mundë me durue ma prepotencën serbe, i kthen shpinën vendlindjes dhe familjes së vet për të ardhë në vendin “amë”. Këtu, mbasi dështojnë orvatjet e Sigurimit për ta manipulue, e akuzojnë si agjent të UDB-së. Mbasi e mbajnë 14 muej në “ofiçinë” e dënojnë 25 vjet dhe e shpien në burgun qendror.

Ditët e para ai nuk asht në gjendje me dallue të mirën nga e keqja, të lejueshmen nga e palejueshmja, të drejtën nga jo e drejta. Ai ishte lodhë për vdekje sa ve dorë mbi ushqimet e bashkëvuejtësve. Kur vjen në vete mbështet ballin në pllambën e djathtë e s’ia pa kush ma sytë. Mbas nja tre muejsh vdes.

Këtu duhet me vu në dukje nji mentalitet ma fort shqiptar sesa njerëzor. Me të marrë vesh se quhej Mark, shkriftohet gjithë dhoma (kaushi). Toskët mendojnë se u takon gegëve me nda kafshatën me Markun, sepse ai asht gegë. Muslimanët e ortodoksët mendojnë se u takon katolikëve. Katolikët nga ana e vet mendojnë se Marku asht prej Tirane a Durrësi. Këta të fundit mendojnë se asht prej Mirdite. Mirditorët mendojnë se asht prej Zadrime a nga Malësia e Madhe.

Atë ditë që ai vdes, merret vesh se ai kishte qenë prej Prizreni. Të gjithë u mjeruen e u helmuen por pa dobi. Marku tashma ishte nda kso bote. Ai nuk vdiq, ai plasi. Këte të vërtetë dhoma e mësoi prej Izet Çamit i cili ma tepër se kushdo ljetër u tregue solidar me Markun tue i krye ndonji shërbim e tue i ndihmue me përkushtim deri në çastet e mbrame.

Vetë Izeti i rritun jetim në nji familje prej Shijaku, sepse nana e la të vogël kurse babën ia vranë grekët, mbasi mbaron shkollën fillore ruen dhentë. Nji ditë atypari kalojnë tre udhëtarë dhe i kërkojnë bukë. Çami i ri ua jep gjithë bukën që kishte në strajcë. Për këtë gjest bujarie e akuzojnë për strehim diversantësh dhe e dënojnë 16 vjet burg.

Gjyshja e “Lilit”, nuse e re me nji djalë të vogël për dore vjen në Tiranë me nji grup të madh muhaxhirësh të Dibrës së Madhe. I shoqi ka mbetë i vramë atje, në Dibër prej serbëve (1913). Lidh shaminë e zezë dhe shtrëngohet me rritë të birin. E fejon dhe e marton. Këtij çifti, Zoti i fal dy fëmijë, nji djalë e nji vajzë. Por shumë herët këta dy fëmijë mbetën jetimë, vetëm me gjyshen. E ama u çmendet e përfundon në çmendinë. Mbas nja tre-katër vjetësh u vdes edhe i ati nga tuberkulozi. Gjyshja përveç punës që ban ditën si pastruese zyrash edhe natën ban punëdore për të fitue bukën e gojës me djersën e ballit…

I nipi mbas nji aksidenti në vendin e punës akuzohet për “sabotim ekonomik” dhe dënohet me vdekje. Lili, e motra që asht në fjalë për t’u fejue, ban çmos derisa bie viktimë e përkushtimit dhe e naivitetit. I vëllai pushkatohet dhe Lili mbyt veten me oksid karbon i. Gjyshja mbetet si nji pemë që i ka ra rrufeja. Kështu u fik edhe nji familje tjetër shqiptare.

Shqipnia vuen për nji Shekspir!
Këto janë vetëm grimca, përballë tragjedisë së madhe. Të gjithë kemi për detyrë me e pranue me e njoftë dhe me shpallë të vërtetën.

blank

Nderohet me titullin “Qytetar Nderi”- Ismail Kadare: Tetova- një prej qyteteve të pafundme të botës iliro-shqiptare

Shkrimtari Ismail Kadare, u shpall qytetar nderi i Tetovës. Ky nderim iu bë me një ceremoni solemne në Komunën e Tetovës. Për të, siç u shpreh, çastet e këtilla janë të rralla, ku ai takohet me lexuesit, gjë që çdo shkrimtar ëndërron t’i përjetojë.

“Duhet të më besoni se nuk e kam lehtë të flas, jo se nuk di të them fjalë nga më të ndërlikuara, por sepse çaste të tilla janë shumë të rralla në jetën e një shkrimtari, të jetë përpara lexuesve të një prej qyteteve të pafundme të botës iliro-shqiptare. Këto janë çaste që çdo shkrimtar, sado që i njohur të jetë në botë ose në vendin e tij, i ëndërron t’i përjetojë, sepse jeta njerëzore ushqehet prej ngjarjesh të tilla”, tha shkrimtari Ismail Kadare.

Kryetari i Tetovës, Bilall Kasami, tha se është nder për qytetin që të ndaj titull për personalitete si Kadare. Sipas Kasamit Kadare me veprat e tija ka qenë gjithmonë i pranishëm në Tetovë.

“Jemi të nderuar dhe të privilegjuar që sot të shpallim qytetar nderi shkrimtarin e nderuar z.Ismail Kadare. Propozimi u pranua njëzëri, nga të gjithë anëtarët e Këshillit të Tetovës, të cilët janë edhe lexues të veprës së tij. Sado që të përpiqemi ta nderojmë të madhin Ismail Kadare, ne sërish mund të bëjmë pak fare për këtë personalitet të shquar të kulturës sonë dhe për veprën letrare që ka krijuar gjeniu ynë. Kjo është vepër monumentale dhe paraqet pasuri jo vetëm për letërsinë dhe kulturën tonë kombëtare, por edhe atë evropiane dhe botërore”, tha Bilall Kasami, kryetar i Komunës së Tetovës.

Për shpalljen “Qytetar Nderi” të Ismail Kadaresë në seancën e 28 tetorit votuan 31 këshilltarë komunal./tv21

blank

NËNTORI I ZJARREVE -28 Nëntorit- Poezi nga TAHIR BEZHANI

As retë e zezuara nuk e ndalin diellin
Mjegullat si avullime shpirtzeza të natës
Nuk mbyllin shtegun e rrugëtimit
Nëntori, ditë zjarresh në zemrat tona
Zjarr lirie, festë shpirti e pashuar
Gjithmonë rrugëtuam nëpër flakë
Me gjak lirie derdhur lumenjve të gjatë
Dëshmi kohe nëpër shekuj
Pafajësi e larë me gjak
Nuk di kujt i kushtoi me shtrenjti liria në botë
Nëntor i zjarreve, zjarr shpirti përgjithmonë
Flamuri valëvitet lirshëm me krah shqiponje
Sa këndshëm miklon fytyrat e lodhura moteve
Vjen nga kohë e Skënderbeut
Po vjen, po vjen bashkimi i copave të ndara
Amaneti i të parëve tonë…

 

blank

Arkiv i Voal.ch nëntor 2012 “Rapsodi e Golgotës së Tranzicionit” është prirë nga hyrja “Dy fjalë nga autorja” dhe nga parathënia e Skënder Buçpapajt

Arkiv 2012

Voal-online – TIRANË, 29 QERSHOR – Shtëpia Botuese OMSCA-1 nxori dje në qarkullim vëllimin me poezi “Raspodi e Golgotës së Tranzicionit ” të autores Elida Buçpapaj. Redaktor i librit është Skënder Buçpapaj. Libri ka 144 faqe dhe kushton 500 lekë.

Libri poetik “Rapsodi e Golgotës së Tranzicionit” është prirë nga hyrja “Dy fjalë nga autorja” dhe nga parathënia e Skënder Buçpapajt.

„Rapsodi e Golgotës të Tranzicionit” është ankthi i bujshëm i një njeriu dhe i një shoqërie njëkohshëm për t’iu shpëtuar kthetrave të së djeshmes, për të dalë sa më shpejt nga labirintet.” Kështu shpreh kredon e saj poetike Elida Buçpapaj në fjalën e saj hyrëse.

 

POEZI E FRYMËZIMEVE NEOIMAZHISTE, E TUNDIMEVE SIMBOLISTE DHE E REBELIMEVE TRONDITËSE SUREALE

Nga Skënder BUÇPAPAJ

Poezi e imazheve tronditëse, poezi-dramë. Nëse trille hyjnore si poezia do të pranonin përkufizime, atëherë them se ky do t’i shkonte më shumë krijimtarisë së Elida Buçpapajt përmbledhur në librin e saj të ri “Rapsodi e Golgotës së Tranzicionit”.

Imazhi në qendër të frymëzimit poetik do të pagëzonte në fillim të shekullit të shkuar imazhizmin, një lëvizje poetike angloamerikane, të cilën Thomas Stearns Eliot, i shqipëruar tejet mjeshtërisht nga Elida, e konsideron lëvizjen e parë moderniste në arte. Eliot vetë do të ndikohej gjithë jetën nga imazhizmi, sidomos nga njëri prej themeluesve të imazhizmit, Ezra Pound. Madje poezitë e tij të personazheve, poezitë e tij portrete do ta kishin pikënisjen drejtpërdrejt nga vinjetat epigramatike të Pound.

Siç është në natyrën e poezive të kësaj prirjeje, edhe tek “Rapsodi e Golgotës së Tranzicionit”, personazhi, qoftë ai në vetën e parë, i gjithëpranishëm, qoftë personazhi me emër të përveçëm, qoftë personazhi alegorik apo personazhi simbol, qoftë në njëjës apo në shumës, priren drejt konkretizimit, drejt sendëzimit. Ku realiteti jepet si lojë e fantazi nga më spektakolaret, që të merr mendjen e të rrëmben shpirtin, por që mban vulën e kohës të cilën e jetojmë autorja dhe ne. Kjo bën që peizazhi të marrë frymë si njeri, ndërsa frymorët mitikë apo të mitizuar si engjëjt, shtrigat, lubitë, kanibalët, ujqit, çakejtë, kojotat, tartabiqet, magjistricat të marrin fytyra të bashkëkohësve tanë. Në këtë terren hedhin shtat simbole si “faraonët”, “Ramsesët”, “hunët dhe gotët e Jugut”, “Kali i Trojës në Veri”, “Kleopatra”, “Klu-klus-klanet”, “Sodomat dhe Gomorrat”.

Poezi e frymëzimeve neoimazhiste, do ta zgjeroja më tej përkufizimin tim për krijimtarinë e re të Elidës. Si kudo tjetër në art, ndjeshmëritë edhe në poezi çojnë drejt një prirjeje të caktuar, drejt formave dhe mjeteve të parapëlqyer, drejt zgjedhjes së aleatëve estetikë, filozofikë dhe etikë, drejt kërkimeve, drejt eksplorimeve dhe drejt zbulimeve artistike. Në art të gjitha këto bëjnë pjesë në pafajësinë e krijimit. Frymëzimet ndërtohen mbi bazën e një imazhi dhe shprehen poetikisht një ritëm të lirë. Ato janë sublimim i përjetimit emocional dhe i përsiatjes intelektuale, janë ndjenjë dhe mendim. Parimi estetik qendror i kësaj poezie është se objekti dhe pasqyrimi janë e njëjta gjë, pra sa objekti është pasqyrim, aq edhe vetë pasqyrimi është objekt.

Zbulime të mirëfillta poetike janë formanse si “lotët e urrejtjes”, “të njohurit s’më njohin”, “qielli refugjat”, “kockat e imta të yjeve”, “qielli me thesaret e tij personale” deri tek fjala “drithërenja” e përftuar nga ngjashmëria me “ngashërenja”. Të tilla janë edhe metaforat e përftuara nga metamorfozat e shumëfishta të njëpasnjëshme si “kurmin e bardhë/ si mështeknat/ ta kthyen në xham/ të thyeshëm si kristalet e borës”; “e dëshiron botën vetëm të bukur/ të paktën të bukur/ sa gishtat e tij të këmbës”; “qielli iu arratis prangave/ të reve dhe zinxhirëve të mjegullave për në Jug”; “gjurmët e gishtave/ të këmbëve të mia janë fotografi/ të eshtrave të ditëve të shkuara”. Nga të gjitha llojet e shkrimit letrar, poezia është e vetmja që ka privilegjin të rilexohet pafundësisht, të mësohet përmendsh, të deklamohet dhe të citohet. Poezitë e Elidës, në çdo lexim, i japin kënaqësi befasuese, zbulimesh si ato më sipër lexuesit të thjeshtë, kritikut apo eseistit.

“Shqipëria asht diell,/ andërr, zhgjandërr,/ asht shi, breshër, borë,/ furtunë, stuhi,/ stuhi në gotë;/ delir,/ gënjim, zhgënjim/ asht pranverë, verë,/ verë e kuqe, e bardhë,/ dehëse,/ dehje/ verë e dielltë,/ Drin, Bunë, Vjosë,/ Shkumbin, Valbonë;/ asht Liqen, kodër, mal,/ fushë e ultësirë;/ asht ofshamë….” Këto janë vargjet e para të poezisë së parë (“Shqipëria asht”) të librit të ri të Elida Buçpapajt. Autorja, pra, parapëlqen vargun e bardhë, organizimet jostrofëshe, jometrike, monokolone. Poezia e saj pajton dhe kundërvë asimetrinë me simetrinë, rregullin me çrregullin, kaosin kozmik me monotoninë tokësore, abstrakten e kulluar me konkreten e vrazhdë, duke i manifestuar parimet e saj estetike deri edhe në rrafshin gjuhësor.

E gjithë kjo dramë luhet në një atmosferë simboliste, çka përbën një përmasë qendrore të frymëzimeve neoimazhiste të poezisë së Elida Buçpapajt. Simboli që do t’i shprehë lidhjet poete-atdhe, Elidë-Shqipëri do të jetë Jugu: “Mbetem e shushatur/ prej mungesës së qiellit/ të gllabëruar/ nga retë e mugëta/ dhe kur vjen nata/ e njëtrajtshme/ kur mungojnë/ yjet/ si gurët kilometrikë/ që ndrisin prej fosforit/ të eshtrave/ nëpër rrugën e kthimit/ drejt Jugut/ dhe arsyes/ Por arsyeja e humbi rrugën/ në natën/ pa qiell/ që si lubi i gëlltiti yjet dhe hënën/ dhe shpresa humbi/ si një monedhë/ në oqeanin e zi të natës/ pa zbardhëllimën/ e gurëve kilometrikë.” Nën këtë frymë përftohen simbole si “Kuçedra flokëkuqe” që na e pati zili fluturimin, “bastardët e tranzicionit”, “çakejtë e urbanizmit”. Përballë tyre, sa hajthëm aq dhe fisnikërisht qëndrojnë simbole ku poetja e mban të hedhur ankorën e lidhjeve me atdheun, si Ura e Tabakëve, “ciceronia që më nxjerr nga ngujimi i ankthit”.

Nuk mungojnë situatat surealiste, çka i bën të panevojshme edhe shenjat e pikësimit sidomos në poezitë e mallit të skajmë dhe rebelimit të shfrenuar. Shembull i fatalitetit surealist, ndoshta më i spikaturi në libër, është poezia “Vargje për përbindëshat e tranzicionit”: “Ne njerëzit e çliruar nga bunkerët e rrathëve/ të ferrit/ tash e mbas/ e të gjitha herët/ jemi të ngopur/ nginjtas/ me shëmtimin/ postum/ dikur në emër/ të tutës/ sot në emër të mostutës/ dje në emër/ të kuçedrës së diktaturës/ sot në emër të prostituimit të lirisë.”

Më kulmin e shfrimeve dhe shfrenimeve poetike, në trajektoren mes atdheut dhe poetes e anasjelltas, një vend qendror zë cikli kushtuar Kosovës, tragjedia më e madhe e përjetuar deri sot nën kupën qiellore , “Kosova vendi ku Zoti i shumon fëmijët si fijet e barit”, i paraprirë nga thënia e Ibrahim Rugovës, “Kosova është një vend i vogël, por ajo gjithashtu ka shumë pasuri që janë dhënë për ne nga Zoti”. Cikli hapet me “Unë vij në Prekaz”, përjetim thellësisht dramatik, ku poetja ngrin “e palëvizur si mermeri i varreve/ nën harkun/ e violinave të vajit/ të fijeve të barit/ që qajnë/ nga mungesa/ e hapave/ të fëmijëve. Pastaj vijnë tri poema: “Kur vjen qershori vritet Bardhyl Ajeti”, “Balada e 3500 nënave shqiptare që presin 3500 fëmijë të zhdukur” dhe “Vajza e vogël me emrin Lule”, kushtuar vogëlushes pa emër, të pagëzuar prej poetes Lule, është një simfoni tejet e përkryer imazhesh kushtrimtare: “Vajza e vogël/ me trupthin e zvogëluar/ prej frikës/ nga nata që e rrëmbeu/ prej shtëpie/ duke ia grisur dhe shqyer lodrat/ prej të cilave ajo shpëtoi/ vetëm vizatimin e fundit/ të saj/ ku me lapsat me ngjyra/ kishte vizatuar/ lule dhe shtëpinë e saj/ në Kosovë/ Vajza e vogël… / me zemrën që vazhdon/ t’i dridhet/ si një fije bari,/ nëpër ujërat e ftohtë/ të Danubit të largët…”

Me librin e saj të ri „Rapsodi e Golgotës së Tranzicionit”, Elida Buçpapaj e vendos veten në një pozicion paraprijës (avangardë ) poetik, në një rrymë kundër-rrymë. Krijimet e saj janë të përkora në strukturë dhe shqiptim, pajtojnë në vetvete frymën mistike dhe teknikat simboliste për të krijuar një formë poetike me tingëllim klasik e njëherësh modern, njëherësh të thjeshtë e të kursyer sa të ndërlikuar dhe kompleks, njëherësh të butë sa edhe të ashpër, sa të bukur aq dhe antidekorativ, njëherësh të butë dhe provokativ, njëherësh subjektiv dhe objektiv, njëherësh ritmik dhe jo metrik, njëherësh ledhatues sa edhe tronditës dhe shokues. Metafora e kësaj poezie nxit zbulimin dhe shpalosjen intuitive të realitetit në thelbin e tij të vërtetë. Kambanat e imazheve të kësaj poezie bien për zhdukjen e frikës, bien për shpërgjumjen, bien për zhdehjen, bien për zgjimin, bien për t’i dhënë fund ankthit dhe makthit të kalvarit të përbindshëm posttotalitar që ka pllakosur deri sot e gjithë ditën anembanë hapësirës së qenies shqiptare. Është një Rapsodi virtuoze e Golgotës së Trazicionit shqiptar.

DY FJALË NGA AUTORJA

Po i shkruaj këto radhë me rastin e botimit të librit tim „Rapsodi e Golgotës së Tranzicionit”. I takoj asaj gjenerate, ku fatbërës i jetës time ishte një regjim totalitarist mynxyrësjellës, në antitezë të plotë me poezinë, për fajin e vetëm se isha e bija e një poeti, të cilin regjimi e kishte futur në listat e njerëzve të padëshiruar . Dhe ky ritual pritej të përsëritej brez pas brezi, nga poeti, tek vajza e poetit, nipat e stërnipat e poetit, në vijimësi.

Si bijë arti, u linda me poezinë, isha objekti poetik i tim eti, e rrethuar nga tik-taket e makinës së shkrimit, nga bota poetike e fantazisë dhe figurave si kaligramet e Apollinaire-it, duke dëgjuar tim atë kur deklamonte, tek deklamimet e mia të para deri sa nisa edhe unë të shkruaj poezitë e mia, si shprehje vokacioni e trashëgimie genetike. Por ndërsa tim eti iu ndalua e drejta e shkrimit në moshë madhore, mua m’u ndalua që fëmijë, ky regjim monstrum të dënonte edhe në barkun e nënës, duke na futur në listat e qytetarëve të dorës së fundit, të atyre që i linte gjallë vetëm për t’i poshtëruar e depersonalizuar, e që me ne pastaj të frikësonte të tjerët.

Jeta jonë ishte gjithë trauma dhe vuajtje, të braktisur nga të gjithë, por jo nga poezia! Isha e përjashtuar për jetë nga listat e atyre që regjimi i zgjidhte se cilët do të ishin shkrimtarët dhe poetët e Partisë së Punës, por isha e privilegjuar në listat e përpiluara nga vetë Kaliopi, muza e Homerit dhe e poetëve, e cila edhe në momentet më të vështira të jetës nuk më braktisi.

W.H. Auden thotë se „Një poet është para së gjithash një person i dashuruar me gjuhën”. Po, qëndron, por unë do të thosha se një poet është, para së gjithash, i dashuruar me ndjenjat më të holla të zemrës, me spleen-in, e shpirtin e tij. Dhe jam dakord potësisht me Jevgeni Jevtushenkon se « Biografia e poetit janë poezitë e tij„. Duke shtuar se biografia e poetit është biografia e shoqërisë ku jeton, e dramave të saj kozmike, vuajtjeve, sfilitjeve, pengjeve, dështimeve, humbjeve, sfidave, gjithçka është në këtë funksion, ku poeti si një kronikan respekton thelbin e së vërtetës të ndjenjave. Poeti nuk gënjen kurrë, nuk është hipokrit, nuk është fals, poeti iu qëndron besnik sensacioneve të tij, i bindet muzës së tij; poeti është i çuditshëm, „strange”, i veçantë, ngjan gati si i huaj me botën që e rrethon, sepse ndjenja e bën të parandjenjë, të parashohë, të parathotë; poeti është më njerëzori, nuk e vret dot një mizë, nuk fyen dot askënd, poeti kur ndihet se gabon, kërkon ndjesë, poeti fal kur e fyejnë, poeti nuk është lulja e së keqes, është klithma kundër saj. Vargjet e librit tim „Rapsodi e Golgotës së Tranzicionit „ janë fragmente të biografisë sime dhe të shoqërisë së qytetarëve, janë pasqyrë e atij kalvari që kemi hequr dhe e asaj Golgote të tranzicionit që na i tërheq zvarrë me brutalitetin e zvarritjes që Akili i bënte Hektorit, vitet e bukura të jetës.

Kur menduam se diktatura u rrëzua, sepse poetët janë edhe besimtarët më naivë të rruzullit, besuam se jeta jonë do të merrte kuptimin e bujshëm, larg reminishencave, inercisë dhe atavizmave të së djeshmes, por mjerisht shohim se pas njëzet vitesh kohën na e kanë bjerrë njerëzit që në fakt nuk kanë lidhje me atë që ne ëndërruam.

Një shoqëri e dalë nga një burg-bunker gjysmëshekullor nuk mund të shërohet në mënyrë të menjëhershme, por të paktën tani jemi të kthjellët dhe syçelë. Të paktën askush më nuk mund të na i diktojë dhe t’i zgjedhë mes turmës se cilët do të jenë poetët dhe as dogmat nuk mund të na i paraqesë më askush si ideale të lirisë. Këtë pak a shumë shpreh edhe poezia ime e këtij vëllimi poetik. Ky vëllim i ka shpëtuar fatalitetit të diktaturës, këto vargje janë të çliruara nga iluzionet dhe janë të shqiptuara në mënyrën më të sinqertë të mundshme, me sinqeritetin e fëmijës që nuk di të gënjejë kurrë.

Duke kaluar jetën time në rivistë në një minutë të tërën, me shpejtësinë e trokun e trenave e shoh portretin tim në mosha të ndryshme, diku duke matur të rrahurat e shpeshta të zemrës prej fantazmave të frikës, që shkaktonte terrori i një regjimi, që kishte fikur sa e sa jetë të pafajshme, me atë pamundim sa të duhet të ndezësh a të fikësh një fill shkrepse. Por e mbijetuar sepse prapë ne ishim fillimi i fundit të tyre, i gjeneratave të para që u ndriti ylli i fatit sepse i shpëtuam ad literam ferrit të diktaturës, paçka se u futëm në spiralet e Golgotës së tranzicionit. Por destini i poetit më në fund i shpëtoi lakut të litarit të xhelatit si oguri i një fillimi të pritur e të vonuar njëkohshëm.

Zotit i jam mirënjohëse gjithashtu sepse na shpëtoi nga armata e produktit më mizerabël të superstrukturës totalitariste që prodhonte akulturizëm dhe lejfenizimin e shqiptarëve, një soj larje trush nga njerëz mediokër dhe të pashpirt, që ende sot i ngrohin duart mbi zjarrin e kalvarit të tranzicionit, ku kultura shqiptare po vazhdon të digjet në turra drush e vendin e xhelatëve të kritikës socrealiste që i çonte poetët në litar, e ka zënë antikritika, ajo që vazhdon të jetë e varur nga politika, në një formë spektakolare, tragjiko-komike si dordolecë në një buratiniadë.

„Rapsodi e Golgotës të Tranzicionit” është ankthi i bujshëm i një njeriu dhe i një shoqërie njëkohshëm për t’iu shpëtuar kthetrave të së djeshmes, për të dalë sa më shpejt nga labirintet e saj në dritën e diellit, në emër të asaj që na vjen në dorë vetëm një herë.

 

blank

DON NDRE MJEDJA SCODRA – Nga Fritz RADOVANI

DON NDRE MJEDJA
(1866 – 1937)

SCODRA

I.

O Tarabosh, i mnert, ndéja hyjnore,
Ku, e rrebt, rrufenat Fromboja farkote,
E e perzemruem’, gjyteteve mizore
Pshtjell’ me shtergata e bumbullim’ i lshote.

Andej mbi breshtat e mbi land’t pjellore,
Qi rreze diellit per dëshir s’ pershkote,
Ti soditshe gjarpnues neper fushore
Kulmin e Drinit me qeti kah shkote.

E kuvendshe me té madhnin’ e Ilirit,
Ku t’ lir si shqypet neper bjeshk, banoshin
Nipat e hyjvet Ilirjak’ e t’ robit.

E n’ at zemer u knaqshe pa fé kobit.
E u knaqshin hyjzit qi tinzisht veshtoshin
Nper heshtime t’ pamatuna t’ ethirit.

II.

O dishmitar i shekujve t’ panjehun,
Qi pershkove me sy gjind e ndodhina
Si dhent blegtori kur, avit’ te trina,
Vezhgon vathin e vet e rri tu’ i njehun:

Difto si motit, prej hyjnis i ngrehun,
Per kto vênde lakmues e kto krahina,
Rrani nder treve hijeshue n’ çetina
E badra t’ verdha me ata gjetht e prehun,

Si nji popull me shpatë i armatisun,
Ili fatbardh’, Ili qi blegtoresha
Galateja perfitoi e Polifemi;

E kjene shkuesa prej Olimpit nisun
Bind fuqimadhi e Senton hyjnesha
E dasmor i gjith zotave polemi.

III.

Difto si grigjen neper shpat kur lshote
Me lkur’ harushet vesh’ e njesh’ barija,
Gjith rrotull Krajës e ka merr Rumija
Kumbim trokash mbi troje tingullote;

E dhênt blegroshin neper dushk; gjiplote
Gjellet nder megje siellishin me mija
E t’ permállshme kundruell pallshin, e n’ shpija
E nder peqina ‘j tjetrë gridh’ ushtote.

Maje currave tu’ u pshtet’ me fyll shtogut
E buz’ kronit barit zgaçen nen hije
Kndoshin, e ndalej fluturimi i zogut.

E i perkdhelun prej kang’sh, shpell’ e shkambije,
Lête gjarpni i helmuem, e mjedis t’ logut,
Ngrehun kryetin perpjet, vrote me shije.

IV.

E ti smiren difto qi t’ perzêmruemit
Hyji e Elades germoi, e jasht’ zakonit
Dergj e rrenime grumulluen e t’ shuemit
E nipave caktuene t’ Posejdonit,

Se kah fundi i peqinave t’ Mallkuemit
Shperthei kulsheder neper gryk’ t’ nji stonit;
E si kokerr rrufejet, prej t’ aguemit
Frombos vetueses ju perqasi fronit.

T’ krokodilit mbas giaset, i flakote
Me nji t’ njyme gjelbrore e t’ verdh’ gjith shtati
E flak’ e kuqe neper sy i vetote.

Krah i zjarrit’ bri stjetullavet i delte,
E surfull turfullote e flak’ lugati
Qi prej fushës per gjys’ malin e shkelte.

V.

E nji njegull nder male, e ‘j er’ qelbsinet
E i vap’ e mnershme per gjith’ vend shperndahej,
Ku nder lugje ma t’ rita e n’ pod rudinet
Me t’ perjetshmen sherbel’ gjineshtra thahej.

Mjedis t’ megjeve i shtangun, prej nalcinet
Plandoset qjelli rrokollim, e rraheji
E nderkryeme per tok’ delja bri trinet,
E regji i shpevet prej trishtimit kjahet.

E gjimoshin t’ zharituna blinishtat,
E kjaheshin rreth krojet, e t’ trishtueme
Ulkoja e trumat uluroshin naten.

I molisun flakrote ushtari shpaten,
E dnesshin nuset per kunor’ t’ vorfnueme,
E vjerr’ gjinit amtuer, disshin ferishtat.

VI.

Por qe prej shpellet, ku n’ qeti banote,
U çfaq tat’ gjyshi Polifem, e drodhi
Rrotllen e rynit qi mbi báll i ndodhi
Vetem, shkellxore porsi hana plote.

E i farmakuem prej mnijet turfullote
Si harusha per zogj, e nji shit zgjodhi
Nen máje t’ madhit Tarabosh, e e hodhi
Kundra bindit, damtuer qi kobe lshote.

Fishklloi ajri per rreth, e bumbulluene
Rrethas permnershem malet, e, si zdapa,
Shkulmat e Drinit pezulli u çuene.

E larg ushtoshin lugjet e Peshtrikut,
E porsi t’ shtyeme prej fortun’s,permbrapa
Rrokolloheshin val’t e Adriatikut.

VII.

Uluronte prej dhimet e perplasun
Nder balta t’ Buenës, ku fillon koliku,
E terbuemja kulsheder, tue ju qasun,
Stonit t’ perparshem qi kish xan’ kreshniku.

Por i veshej prej majavet i rrasun
Nji breshen qetash, si nji rê çeliku
Qi lumbardhat flakrojn’ n’ ma t’ idhtin t’ hasun
Qi ka me anmikun e terbuem anmiku.

E mizoren perfundi ‘j mal sa qiella
E nêlt e shtrydhi per gjith an’sh, e ngeli
Aq e madhe per bind u çue gomilla.

E zbriti s’ neltit, buzen n’ gaz, e shkeli
Polifemi mb’at suke, e n’ zane t’ kthiella,
“T’ Ilirijes, kumboi, “a ktu temeli.”

VIII.

Kumboi njitas nder malet Ilirike
E nder fushore t’ b’ gatuna n’ grunaje
Zâni i kasnec’ e e ‘j brohori jetike,
Qi jehona perdridhte mâje n’ mâje

E thirrte Kodri: – O djelmëni kreshnike
Me dhên gur e permend’ leni n’ bungaje
Spatat e ngulme, léni tok’ t’ fisnike
E léni berret qi kullosin n’ zaje;

E hiqni thekshem kah i t’ parve a shkámbi,
Ku n’ vetina perher’ Fromboja dëfrehej,
Se nji t’ rejes seli po i shtrohet lâmi.-

E permbi suken mrekullore u njiti,
E t’gjytetit mbretnuer rrethin, ku t’ ngrehej,
Me gjak t’ kulshedrés tu’ e vizat’. Shetiti

IX.

Prej krahinet kú i mûjshem Labeati
Banon me shqype, e ku perté, e Parthinit
Kullot grigja e mrizon Autarijati
Berret e láme neper ujna t’ Drinit;

Porsi çuna t’ nji shpis qi fton i jati,
Avulluesa sinjoreve t’ Shkodrinit
Ju veshne Ilirsit me hiti, ku fati
I atmes ma t’ lergun ja perkrahte fqinit.

E kndoshin çetat tui u zbrit’ , e ushtoshin
Fush’ e lugje t’ gjelbrueme e shéna e prroje,
N’ brohorijet t’ ushtris kur n’ pun’ u lshoshin.

E ‘i popull i pafar’ rreth suket vlote,
Porsi shemet e bletve neper zgjoje,
Tuj ngreh’ shka naten hyj mizuer do t’ rrxote.

X.

Ngri prej mneret t’ çudimeve s’ vetove,
E permbledhun rreth malesh Ilirija:
E t’ Shuguruemit e Bindit, n’ uzdaj plote,
Shqyrtoshin shortet si ju nepte dija.

E pvetshin t’ shpardhit, qi per an’ mbretnote,
Gjethin kuvénd’s me dshir e neper vija
Zanet e rrgjanta qi Sentona lshote
E val’t qi luente e Posejdonit hija.

Por i trúmun Dodonasit nuk flitte
Shpardhi n’ bungajet, e nuk bzâte rrjedha
Me tingllime t’ argjanta per kah rrshitte.

Ankim prej qiellet t’ Ilirjakve s’ ndihej,
As e flladit ndivnues s’ ankohej dredha:
Por paq i kandshëm prej Hyjnijet shifej.

XI.

I madhnueshem shkelzete bregut t’ Drinit,
Prej mermerit katruer t’ dhenun, prej arit
Xhixhlloj’s nen rreze qi pershkrepshin s’ parit,
Tempull i ngrehun hyjnave t’ Elinit.

E mbarshtrojsit e Zeusit n’ petka linit,
Stolisun kryetin me kunora larit,
Ndezne kémcat rreth lternavet per s’ mbarit,
Tuj ftue t’ idhnuemit hyjenor’t e fqinit.

Kersitte kêmi mbrenda kup’s s’ prarueme:
E shkul tu’ u çuemun, neper qiell t’ faltores
Tymi i erkândshem fjolla fjolla hypë.

Gjimoi moti ne e rrmakt, e zâne t’ mbulueme
Shungulluene prej s’ neltit t’ nji dritores:
-Aferdita per fli Rozafen lypë-.

Shenim F.R.:
“Juvenilia” e Don Ndre Mjedjes asht botue nga shkrimtari Mark Gurakuqi.
Edhe shpjegimet e disa fjalve janë t’ Atij shkrimtari.
Ribotimi bahet nga ana ime në këte pervjetor të Don Ndre Mjedjes.
Poezia Scodra që i kushtohet Shkodres, asht nder kryeveprat e Mjedjes.
Ajo xen vend edhe në thesarin e dialektit të Gegnishtes.
Shkrimtari Mark Gurakuqi thekson: “Vlera letrare e artistike e veprës së Mjedjës asht e madhe”.
Melbourne, 22 Nandor 2022.

blank


Send this to a friend