“NJë ditë pasi u shfaq komedia, kur shkova në shkollë, isha në vitin e dytë të gjimnazit Qemal Stafa, mësuesja e rusishtes, ishte ruse, kur thirri emrin tim Reshit Qazim Mulleti, ajo shtangu dhe pyeti: Emër i vërtetë është ky? Nxënësit e klasës iu përgjigjën në kor:
Po, po, ky është Shiti i komedisë ‘Prefekti’.
Mësuesja shtangu, u habit, iu duk çudi, më afroi pranë vetes, më foli me shumë dashuri, më qëndroi pranë dhe iu duk shumë padrejtësi se si mund të përdoreshin emra realë në një komedi?!
Të nesërmen erdhi kamioni e na mori, na dërguan në internim, në kampin e Tepelenës.
Aty na mbajtën 5 vjet deri në mbylljen e tij…”
Nga jeta e bashkëshortes së Qazim Mulletit
Shumë nëna, gra, vajza, fëmijë e pleq u internuan vetëm e vetëm se djemtë, burrat, vëllezërit e baballarët e tyre ishin të padëshiruar nga regjimi komunist, ishin të burgosur politikë dhe shteti sllavo-komunist, u mohonte atyre gjënë më elementare, lirinë. Duke u mohuar lirinë, ato ishin izoluar nga pjesa tjetër e shoqërisë dhe s’i lejonin të ktheheshin në vendlindje, pranë të afërmve të tyre. Kjo iu mohua për vite të tëra, ndërsa për shumë familje vazhdoi me disa dekada.
Të dhemb zemra kur mendon sa shumë zonja të nderuara, nëna të çmuara, që provuan vuajtjet në kampet e internimit si në Tepelenë, Savër, Gradisht, etj.., që ishin të reja, u plakën e disa prej tyre vdiqën aty. Ja disa prej tyre: Rukije Dine, Meleqe Dine, Sulltane Dine, Vesfie Dema, Mudi Dema, Mrika Gjon Markaj, Marta Markagjoni, Vashe Kola, Hajrie Cami, Cuba Miraka, Kune Miraka, Caje Merlika, Lice Kaloshi, Bije Kaloshi, Lije Ndreu, Rufije Ndreu, Ilmije Agolli, Zeqine Agolli, Roza Marashi, Ana Pervizi e Hajrie Mulleti.
Po ndalem në jetën e njërës prej tyre e jo pa qëllim po e filloj me jetën e Zonjës Hajrie, sepse ajo pati një jetë më të veçantë nga bashkëvuajtëset e tjera, që nga viti 1949 u bë objekt humori, argëtimi në komedinë “Prefekti” të Besim Levonjës. Një komedi që s’iu nda skenës për 40 vjet (edhe sot vazhdojnë ta japin në televizion) u vu në lojë një familje e tërë, me emra realë.
Po cila ishte kjo grua?
Lindi në Tiranë më 1908 në familjen e Ismail Kusit, familje me tradita nacionaliste. Motra dhe vëllezërit e saj ishin të gjithë universitarë. E fejuar me Qazim Mulletin, nolist, emigrant politik. Martohet në Vjenë, në vitin 1929. Jetoi në Shqipëri me djalin e saj të vogël (datëlindja 1930). E rriti dhe edukoi të birin, i dhuroi gjithë dashurinë e saj prej nëne, me shpresë se ndonjë ditë do të kthehej emigranti politik, nga Europa.
Vitet kalonin, jetonte me shpresën e një takimi. Mbas 9 vite pritjeje, nënë e bir u mbushën me gaz e gjallëri. Për ta filloi një jetë e re, një pranverë e rilindur. Por shpejt do të fryjnë erërat e forta dhe gëzimi i tyre u ndërpre. Erdhën vitet e diktaturës. Përsëri nëna 36 vjeçare, mbeti vetëm me djalin e saj. Vëllain e madh, Abdullain, ia pushkatuan, se ishte antikomunist. Nxirret me forcë nga shtëpia, i grabitet çdo gjë, bile edhe dhuratat e prindërve të saj. E internojnë bashkë me të birin, Reshitin 15 vjeçar, në kampin e Tepelenës, me shumë bashkëvuajtës të tjerë. Flinin në kazerma, nga 200 vetë, pa dallim moshe e gjinie.
S’kishin dritë, as ngrohje. Ushqimi ishte një copë bukë e zezë. Shtrëngonte nëna djalin e vetëm, i dhimbte zemra për të, s’mund t’i siguronte asgjë. Në këto kushte, ai ishte pa të ardhme. Në kampin e Tepelenës i vinin të transportonin dru, të ngarkuar në vend të karrocës, për familjet e oficerëve.
Vitet kalonin në internim. Motrat e vëllezërit i vdiqën e s’u pa me ta. Internimi vazhdonte. I dërguan në Savër, në një barakë ku jetonin dy familje bashkë. Më vonë në një barakë të vogël, në mes të llucës së Myzeqesë, në vjeshtë e në dimër dhe në mes të pluhurit, në verë. Punoi në bujqësi dhe pse vuante nga hipertensioni. Jetoi e punoi me nder. S’u nda asnjë moment nga i biri. Nuk pranoi të bënte prishje kurore nga i shoqi dhe nuk desh lehtësira nga komunistët. Qëndroi e papërkulur dhe gjithë jetën e saj e saj ruajti një dozë humori që buronte nga zemra e që ishte e mbushur me dashurinë e pakufi për djalin e saj të vetëm. Kjo grua, me shtat të imët, një figurë fisnike e burim dashurie për familjen e saj, u bë objekt talljeje në komedinë “Prefekti” të Besim Levonjës.
Që nga viti 1949 u shfaq në skenat e teatrove, u transmetua në Radio-Tirana, në televizion e skeçe, për 40 vjet pa ndërprerje. E vinin në skenë regjisorët e socializmit, me emra realë, siç ia kishte vendosur shkrimtari. Interpretonin Hajrien në mënyrat më qesharake, e bënë edhe të çalë e çfarë s’e bënë!! A menduan ndonjëherë që ajo grua, të cilën e vinin në lojë, jetonte e izoluar dhe i sfidonte me jetën e saj të pastër, të papërlyer, pa u ankuar? Vitet kalonin dhe nënë Hajria, u plak në internim dhe tre vitet e fundit u bë me sklerozë. Në trurin e saj kishin mbetur të zgjuara vetëm dy qendra. Kur e pyesnin ku je? – ajo përgjigjej: “Jam tek shtëpia e babait tim, në oborrin me diell e plot lule, në dhomat e mëdha, jorganët e bardhë…! Po cilën adresë mban mend? Kujtonte një kryeqytet e një apartament të kohës së martesës së saj.
Natyra i dhuroi gëzimin e fundit. Vdiq në barakën prej llamarine e dërrase, në mes të baltës së Myzeqesë, por truri i saj ndriçohej nga dielli i qytetit të lindjes, Tiranës, që s’u lejua të kthehej në vendlindje, për 35 vjet. Vdiq më 6 maj 1980. Në momentin e vdekjes i biri qante. Vdiq një nanë me zemër plagë, që djali i vetëm i mbeti pa të ardhme…!
Pse vuajti ajo?
Se ajo zgjodhi rrugën e drejtë, atë të shqiptares, të besnikes, të ndershmërisë. A ishte e drejtë të talleshin me dy qenie njerëzore, që jetonin në Gulagun e Shqipërisë socialiste??!! Për çfarë roli?? Pse vetëm interpretimi i një roli vlen për t’u quajtur një artiste e pavdekshme? Po vazhdojnë mendësitë komuniste, tek njerëzit që s’duan të njohin realitetin, të vërtetën e shoqërisë social-komuniste. Vazhdojnë zotërinjtë të qeshin me të vdekurit. Deri kur do të vazhdoni duke mohuar të drejtat elementare? Po të drejtat e liritë e njeriut që i mbron Karta e Helsinkit? Apo vetëm në teori? Pa le thuhet që në Shqipëri s’ka pasur gjenocid?
Reshit Qazim Mulleti
Reshiti ishte kushërini i vetëm nga xhaxhai i im, ishim rritur bashkë dhe e donim si vëlla. Nëna Hajrija e rriti e vetme, se burri i saj ishte emigrant politik, nuk e kishte të drejtën me jetue në atdhe. I munguan dashuria dhe ledhatimet e të atit. Edhe kur jetuan bashkë, ato ishin pak vite, me shumë angazhime nga babai i tij, si Bashkiak e Prefekt i Tiranës, ishte kohë lufte.
Në shtator 1944, Reshiti 14 vjeçar, mbeti përsëri me nënë Hajrien, por këtë herë ishte ndarja e përjetshme, nuk u takuan më. Jeta i kishte rezervuar të papritura. Kujtonte Shiti, drekën e fundit që hëngri me babain Qazim. Një i afërt i tha babait: “Pse nuk e merr djalin me vete”? Ai iu përgjigj: – “Nuk është nevoja, politikanët nuk merren me gra dhe fëmijë…”! (E çuditshme, ai që e dinte shumë mirë ç’është komunizmi, nuk e parashikoi se si do të vepronin ata në Shqipëri).
Mbas vitit 1944, nënë e bir i kishin arrestuar disa herë, i mbanin të izoluar, në biruca të veçanta, i bënin presion nënë Hajries në lidhje me të shoqin dhe për t’ia grabitur pronën, ndërsa djalin e akuzonin për shkrimin e disa parullave antikomuniste në shkollë. Shpesh e keqtrajtonin nxënësit, vinte në shtëpi i gjakosur, por peripecitë e tij dhe të nënës Hajrie do të nisnin në vitin 1949, kur u shfaq për herë të parë premiera e komedisë “Prefekti” e Besim Levonjës.
Reshiti tregonte: – Kur u shfaq për herë të parë komedia “Prefekti”, unë me nënën time ishim në shtëpi, po e dëgjonim në radio, nëna e ime u revoltua…! Të nesërmen e premierës së komedisë “Prefekti”, kur dola nga shtëpia për të shkuar në shkollën “Qemal Stafa”, ku vazhdoja gjimnazin, të gjithë më shikonin si të habitur e kuriozë. Kur vajta në shkollë, më rrethuan të gjithë, të habitur, sikur isha ndonjë personazh filmi. Në orën e rusishtes, mësuesja ruse N.P. lexoi apelin e klasës, kur thirri emrin tim Reshit Qazim Mulleti, ajo shtangu dhe pyeti:
– Emër i vërtetë është ky?
Por nxënësit e klasës i’u përgjigjën në kor:
– Po, po, ky është Shiti i komedisë “Prefekti. Mësuesja shtangu, u habit, i’u duk çudi!! Më afroi pranë vetes, më foli me shumë dashuri, më qëndroi pranë dhe i’u duk shumë padrejtësi se si mund të përdoreshin emra realë, në një komedi?? Të nesërmen erdhi kamioni e na mori, na dërguan në internim, në kampin e Tepelenës, aty na mbajtën 5 vjet, deri në mbylljen e tij. Autori i komedisë Besim Levonja ishte liruar nga burgu me firmën e babait tim, që hyri garant për të.
– Në atë kamp – tregonte Shiti, -kam kaluar tmerre të vërteta, kushte të këqija dhe trajtim çnjerëzor. Kur shkuam për herë të parë aty, nana Ije, i’u drejtua komandantit të kampit, Gani Lamçe. “Mirë se ne kemi qenë familje e pasur, por çfarë kanë bërë fukarenjtë, që i keni sjellë këtu? Ju komunistët thoni se jeni shtet i fukarasë, përse i mundoni këta të varfër?”. Nëatë kamp, – dëshmonte Reshiti, – kam varrosur me duart e mia më shumë se 300 vetë, ku 200 prej tyre kanë qenë fëmijë. Mbas dy-tre vjetësh, me urdhër të komandës, i kemi zhvarrosur, prapë i kemi varrosur në një vend tjetër”.
Nga Tepelena Hajrien dhe Reshitin i thirrën në Tiranë, në Degën e Punëve të Brendshme, ku i torturuan, duke u kërkuar të tregonin ku i kishin fshehur florinjtë. Ai tregonte: – Nënën e kanë torturuar shumë, ndërsa mua më fusnin në fuçi me ujë të ftohtë, shpesh më futnin dhe kokën në ujë…! Mbasi na grabitën çdo gjë, na dërguan përsëri në Tepelenë, më pas në Fier e Lushnje, në kampet e internimit në Savër, Gradisht, Grabian…! Çdo kamp të ri e kam inauguruar, ishim të parët që dërgoheshim në kampet e rinj të internimit.
Gjithë jetën Reshiti e kaloi pa liri, nuk kishte të drejtë me lëvizë, por vetëm me leje, me dy herë në ditë apel, duhej të paraqitej tek polici i kampit, në mëngjes dhe në mbrëmje, shpesh i kërkohej edhe në drekë, punonjës i përjetshëm në bujqësi, ku ishin vendet e punës më të largëta e të zorshme.
Tregonte Reshiti: – Morëm leje dhe dolëm në qytetin e Lushnjes. Në një moment më thotë nëna: “Shiti, dikush po na thërret”! Më erdhi shumë keq, por u detyrova dhe i thashë: “Nanë nuk po na thërret njeri, por nga altoparlanti jepet komedia e po na qeshin, po na tallin, po na venë në lojë, po argëtohen”! Ajo m’u përgjigj: “Na marrshin të keqen” Dhe unë i thoja vetes, na i morën të gjitha gjërat, na zhvatën, por na dëmtuan dhe imazhin tonë të mirë, tani ishim vetëm personazhe groteske, butaforike. U larguam nga qyteti, dorë për dorë, nënë e bir, ecnim në drejtim të kampit të internimit. Më 2 maj 1980 në Shkodër më dorëzuan një telegram me tekstin: “Nanën e kam shumë sëmurë. Të pres. Shiti”.
U nisa me tren drejt Lushnjes. Deri në Savër eca në këmbë. Kampi i Savrës, shtrihej në anë të majtë të rrugës automobilistike 5 km. larg qytetit, në mes të baltës, të llucës dhe pluhurit të Myzeqesë. Këtu shtriheshin disa rreshta me kasolle, ku dërrasa, kashta e llamarina ishin materialet me të cilat ishin ndërtuar këto vende banimi për të internuarit. Në një dhomë të tillë 2 m. x 2 m., pa dritë, në një shtrat, qëndronte e shtrirë nënë Hajria, pa ndjenja, kishte humbur lidhjet me ambientin. Ishte hera e parë që nuk përgjigjej. E dërguam në spital, me anë të një zetori, në rimorkion e tij. Një mjeke e re përcaktoi diagnozën: “Hemorragji cerebrale e plotë, pa shpresë, dy ose gjashtë ditë jetë. Më mirë merreni në shtëpi”.
– Si quhet e sëmura? – pyeti mjekja për të regjistruar emrin. – Hajrie Mulleti, – i’u përgjigja. Mjekja më tha: – Kush e di ç’jetë të bukur ka bërë kjo grua? Iu përgjigja: – Atë jetë që ka bërë kjo nënë, s’do ia dëshiroja as një gruaje në Shqipëri apo në botë. U kthyem përsëri me të sëmurën në kasolle. Prisnim me ankth ndalimin e asaj zemre nëne, që po luftonte orët e fundit të saj, në luftë me jetën. Më ka mbetur në kujtesë një trup i vogël, çuditërisht i bukur, i pastër, i bardhë si alabastër. Për të jeta qe vetëm luftë, ajo u fshikullua në mënyrën më të padrejtë, më çnjerëzoren nga diktatura. Reshiti pranë saj qante nën zë:
– Ia ke kaluar Hekubës së lashtësisë, o nana e ime, ke 50 vjet vuajtje. Ku po më len mua, të vetëm pa njeri në këtë botë?! Zemra ime vuante dhe shpirti më dhimbte. Ata, nënë e bir, nuk ishin ndarë asnjëherë, ishin shumë të lidhur, provuan vetëm vuajtje e dhimbje të pafund. Në funeral morën pjesë dhjetë vetë. E varrosëm nënë Hajrien, por ndodhi diçka e papritur. Djali i oficerit të vdekur që ishte varrosur pranë nënë Hajries, filloi të shante, nuk i dukej e drejtë që babai i tij, një oficer i nderuar i ushtrisë, të ishte pranë një gruaje të deklasuar, armike, tradhtare…! Ulërinte djali i oficerit.
Ne, që ndodheshim në funeral, shtangëm, nuk folëm, deri ku kishte arritur indoktrinimi, racizmi klasor komunist, e çuditshme, i shkreti djalë nuk e kuptonte që babai i tij dhe nënë Hajria, ishin tashmë nën dhe nuk i përkisnin më kësaj bote të padrejtë, për të parin me detyra të nderuara, ndërsa për nënën e shkretë, e internuara e përjetshme, si e tillë vdiq dhe ishte sharë e bërë objekt argëtimi me anë të komedisë “Prefekti”. Reshiti i dashur ishte njeriu i mirë, i ndershëm, i drejtë, që të dhuronte kënaqësi kur fliste në dialektin verior, zotërues i shkëlqyer i gjuhës italiane, po ashtu dhe njohës i mrekullueshëm i muzikës së lehtë romane, i apasionuar për futbollin, shahun.
Zonja Bardha Markagjoni tregon:
– Për ne, Reshiti ka qenë një djalë i mrekullueshëm dhe me shumë dinjitet dhe humor, na bënte me qeshë, me harrue vuajtjet tona, shpirti i tij ishte i lirë…
Ndërsa Suzana Topalli tregon:
– Na kishin vendosur për të jetuar dy familje në një dhomë të vogël, unë me nënën Marije dhe Reshiti me nënën Hajrie. Ai ishte një djalë shumë korrekt, pothuajse nuk hynte fare në dhomë, kishte zor, s’donte të na vinte në pozitë të vështirë, shpesh flinte jashtë. Ishte më shumë se një vëlla, një vëlla i mrekullueshëm. Ai mbet gjithë jetën trup imët, i hajthëm me sy melankolikë. Sa herë bisedonim më thoshte:
– Sikur çmimin “Nobel” të kishte fituar komedia “Prefekti”, nuk do të shfaqej në skenë kaq shumë, gjithë këta dhjetëra vjeçare, s’e larguan asnjëherë nga skena shqiptare. Në vitin 1992, Reshit Mulleti u kthye në Tiranë, shtëpia e shkatërruar, e zaptuar nga njerëz të huaj, i kishte kaluar të gjashtëdhjetat…, e shoqëronte kudo cigarja, shoqja e pandarë e tij. Ishte i lodhur nga jeta, nuk i hynte në sy asgjë. I dhuroi shumë dashuri familja e Tanush Mulletit, mbeti përherë i dashur, njeriut që iu mohua e drejta e lirisë, edhe pse u plak në skenat dhe ekranet tona televizive ai qeshej, e flasim për të drejtat tona, pa kemi dhe Komitet Helsinki në Tiranë??!!
Vdekjen e pati të menjëhershme, infarkt, i pushoi zemra, mbaruan dhe vuajtjet e pafund, një jetë që s’u lejua të jetonte. Ky shkrim është si një kujtim në përvjetorin tënd të vdekjes, të kam qarë gjithë jetën vuajtjen tënde dhe dhimbjen tonë për ty, u munduam të të dhuronin shumë dashuri, ai që kujtohet nuk vdes, vazhdon përjetësia, dhimbjet dhe vuajtjet tuaja janë dhe përjetësia jote. Memorie.al
Komentet