Këmbëngulja me të cilën vazhdohet të insistohet në drejtim të ruajtjes së shtrembërimit të të vërtetave historike por në mënyrë më të sofistikuar, që të duket sa më i besueshëm shtrembërimi parimisht më revolton shumë. Shtysë që t’a trajtoj problemin siç do t’a shihni në vazhdim, u bë pohimi i një personaliteti të mirëfilltë në fushën e studimeve shoqërore i cili së fundi ishte pozicionuar duke thënë pak a shumë …mos t’i shkojë në mëndje njeriu të shajë personalitetet e shquar të letërsisë sonë se do të nxjerr në dritë disa letra të Fishtës ku ai i shan toskët … .

Ky pohim kërënues, i bërë pikërisht nga ana e një studjuesi, i lidhur me pohime e konsiderata të së njëjtës natyrë të bëra nga njerëz me vlera tejet të diskutueshme niveli kulturor, (pavarësisht nga titujt edhe gradat shkencore që mbajnë), më bëjnë të mendoj se kemi të bëjmë me një sindromë e jo më me çfaqje simptomatike. E sindromat, po nuk u trajtuan, çojnë drejt sëmundjesh të thella e dëndur edhe të pashërueshme.

Hyjmë tashti në temën e mirëfilltë: cili shqetësimi kryesor i imi? Patër Gjergj Fishta, shkrimtari i anatemuar përgjatë diktaturës komuniste, nuk ka qenë as grek, as serb e as kamerunas. Ai ka qenë shqiptar dhe veprat e Tija kanë qenë vepra të një shqiptari të flaktë. Nga ana tjetër shtroj pyetjen: a ka person të përkryer dhe pa gabime në jetë? Si tha Krishti kur qe fjala të goditej me gurë gruaja e përdalë? “Le t’a hedhë gurin e parë ai që ësht’i pa mëkatë”. E doemos askush nuk guxoi t’a godiste mjeranen) Prandaj si të gjithë njerëzit e gjallë, para Fishtës si edhe mbas Tij derisa të shuhet bota, gjithsecili kanë bërë gabime si edhe faje e do të vazhdojnë të bëjnë të tilla. E me që Fishta paska edhe anë të errëta përgjatë jetës së Tij, fjalë është kjo të kërcënojmë se do t’i bëjmë publike ato në qoftë se kritikohen personalitete të shquara të letërsisë tonë? Ky kërcënim për t’i a hedhur në fytyrë një qëndrim të gabuar një personaliteti të tillë, është qëndrim që i ka hije vetëm një kategorie shqiptarësh: Piros Dimas-ve (ish Pirro Dhima) me shokë! Nga ana tjetër problemi, në themel, nuk është as të fshihen e të mbulphen fakte e bëma të lidhura me jetën e cilitdo, por kryesorja është këto të studjohen e të analizohen lidhur me kohën si edhe rrethanat kur u përjetuan. Por ama në asnjë mënyrë të mos trajtohen si kërcënime Ky, po, është faj dhe faj i rëndë!

Personalitete poliedrike përmasash si ai i Patër Gjergj Fishtës, për qëllime pragmatiste politike të caktuara, u anatemuan përgjatë periudhës diktatoriale  pa i u njohur atyre asnjë meritë qoftë kombëtare, artistike apo qoftë edhe shkencore. I zi u etiketua Patër Gjergji dhe u luftua si i tillë. As që pranohej të shquhej një e mirë sado e vogël tek Ai! Dhe e keqja më e madhe qe se për t’a mbështetur këtë qëndrim , lloj , lloj shtrembërimesh u sajuan rreth Tij si edhe veprës së Tij! Kjo qe një taktikë, një direktivë partie.

E njëjta gjë u bë me figurën e Mustafa Merlika Krujës. Nuk i mohohet dot atij se qe bashkënënëshkrues i Aktit të Pavarësisë në Vlorë. Pa as më të voglin dyshim Mustafa Merlika Kruja ishte gjuhëtari më i shquar ndër bashkëkohësit e tij , por në asnjë tekst të botuar gjatë periudhës diktaturës s’është zënë në gojë ky fakt. Kurse, për interesa politike të ngushta të regjimit komunist, figura e Mustafa Krujës u etiketua vetëm si fashist e si kuisling, akuza edhe këto vetë shumë të diskutueshme!

Vazhdojmë me fizikantin Selaudin Toto, të cilit i qenë pushkatuar dy vëllezërit si antimonarkistë, vetë qe internuar nga fashizmi italian e pastaj, kur pa asnjë faj dënohet me vdekje dhe pushkatohet nga diktatura komuniste, dhunshëm i harrohet emri edhe si fizikant. Po ky nuk qe fizikant, dhe aq. Ishte nxënës i shquar i të madhit Enrico Fermi, që me këmbëngulje desh t’a mbante në grupin e asistentëve të tij, kurse Selaudin Totua nuk e pranoi karrierën e shkëlqyer që i hapej …. sepse desh të vinte e t’i shërbente Atdheut (që ia hëngri kokën).

I solla shëmbujt e mësipërm vetëm e vetëm që të sqaroj sadopak se sa e dëmshme është për interesat kombëtare t’i trajtojmë figurat e shquara të kombit tonë nisur me mllefe edhe pasione që në themel kanë arsye politike e këto pastaj mbështeten nga njerëz të pakarakter dhe që ushqejnë cmira profesionale.

Vazhdojmë tashti me argumentin tonë të fillimit, Patër Gjergj Fishtën. Përse u anatemua Patër Gjergji nga diktatura? Përse u bë e pamundura që atij vigani të kopmbit as mos t’i xihej në gojë emri i Tij? Të shumta ishin fajet që ai mbante mbi kurriz: së pari, qe intelektual i shquar klerik. Nga ana tjetër, ishte ai që hodhi në letër, nëpërmjet vargjeve të Lahutës Malcis “Historin’e Shqipërisë” në marrëdhëniet e saj me fqinjin tonë verior sllav, duke trajtuar  një periudhë kohore që nga 1858-ta e deri më 1913 me frymën e së vërtetës e duke skalitur e nxjerrë në pah shovinizmin serb ashtu siç ishte me të gjitha atavizmat e tija antishqiptare. Si klerik ai domosdo ishte edhe antikomunist, sepse e njihte mirë e me themel si ideologjinë komuniste e gjithashtu edhe bindjet e skajëshme ateiste të përkrahësve të saj. Patër Gjergji pikëpamjet ateiste, që kishin filluar e përhapeshin në Shqipòëri mbas Luftës I-rë botërore e deri në vitet kur filloi Lufta e II-të, i kish përcaktuar si “Të  mishnuemt e ateizmit mâ të rafinuem t’Oksidentit e i egërssë mâ të ftoftë t’Orientit”. E me që të gjithë virtytet e Patër Gjrgjit duheshin kthyer në faje të tij, u përdor edhe helmi i mashtrimit djallëzor, duke e akuzuarsi antikombëtare gjithashtu edhe si fashist.

Për hir të së vërtetës, në vijim, t’i hedhim një sy fluturimthi pikave më kulmore të veprmtarisë patriotike të Patër Gjergjit, e pastaj japim edhe përgjigjet e mirëfillta.

I referohemi studjuesit të madh arbëresh Gaetano Petrottai cili ka pohuar: “Fishta është ndër të parët e më të mëdhenj atdhetarë të cilët në kohët më të vështira bënë çmos për t’a mbajtur gjallë lëvizjen kombëtare kundër dhunës barbare të qeverisë turke dhe kundër propagandës greke. Kudo që ishte çështja e Shqipërisë, at Fishta gjëndej aty pranë e, ku me vepra e ku me shkrime, sidomos me poezinë e gjallë të vetën, zgjonte prej gjumit më të plogështit dhe mbante gjallë gjithmonë shpresën e ardhmërisë.”

                Duhet thënë që në fillim se prof. Petrotta nuk i kishte të pambështetura konsideratat e tijja për At Gjergjin, por ishin veprat si edhe veprimtaria e prelatit të madh që e çuan studjuesin e madh arbëresh në këto përfundime, T’i shikojmë.

Për Patër Gjergjin nuk kishte të ndalur përkushtimi atdhetar: kur e ardhmja e kombit të Tij ishte e rrethuar nga një mjegullnajë krejtësisht e turbulltë, edhe kur Bismarku Shqipërinë e shihte si “një shprehje gjeografike”, duke shtuar edhe” shqiptarët as gjuhë të tyre të shkruar nuk kanë ….”, Ai e kuptoi se asnjë përpjekje për themelimin e shtetit shqiptar nuk mund të kishte sukses në qoftë se nuk hidheshin themelet e gjuhës shqipe të shkruar. Sot, të folurit e të shkruarit shqip brënda kufijve shqiptarë, duket si një gjë krejtësisht normale. Mirëpo duhet të kthehemi në vitet e para të kapërcyellit shekujve XIX-të si edhe të XX-të (gjë të cilën nuk e konceptojmë dot sot), dhe të përjetojmë atë që e ka përcaktuar me një pohim sa lakonik e gjithashtu kuptimplotë studjuesi i thellë i historisë e i gjuhës shqipe, Mustafa Merlika Kruja: “… nën sundimin turk, kur filluen me na u çelë syt neve, shkrimi e këndimi shqip përbânte nji delikt kundra shtetit.”

                E pra, në ato kondita, kur pushtuesi otoman rrekej me çdo kusht t’a pengonte  popullin tonë mos t’a lakmonte pavarësinë e Shqipërisë e gjithashtu mos t’i binte mbrapa lavrimit të gjuhës shqipe që e ka mbajtur gjithmonë  në këmbë ndjesinë e kombësisë, Patër Gjergji me të gjithë fuqit’e Tija i luftoi këto qëllime të prapta të armikut! E tërë veprimtaria e Atë Fishtës kishte si shtysë idealin e mbarë jetës së Tij që qé “Shqypnia zojë n’vedi mbrenda kufijve ku flitet shqyp!” Dokumentim i këtij përkushtimi është fakti se si në bashkëpunim me atdhetarin e shquar, Abatin e Mirditës Imzot Prengë Doçin, si edhe të mbështetur nga atdhetarë të tjerë si Ndoc Nikaj, Pashk Bardhi, etj., në vitin 1899 themeluan shoqërinë letrare “Bashkimi” ku Imzot Fishta, duke qënë krahu i djathtë i Abatit, ishte anëtari më aktiv. Pikërisht alfabeti i gjuhës shqipe, i formuluar si alfabet shkencor, qe vepër e shoqërisë letrare “Bashkimi” e prandaj Patër Gjergji, i cili ishte ndër krijuesit e këtij alfabeti, në nëntorin e vitit 1908, duke i peshuar edhe drejtpeshuar të gjithë këta faktorë, u bë njëri nga nismëtarët e Kongresit të Manastirit. Ai e shihte qartë se nuk kishte si të bashkohej kombi i ynë në një shtet të mirëfilltë kur gjuha e tij shqipe të shkruhej me “kirilicat” e Kirilit apo me “krrabat” osmane që për më se 500 vjet u kishin ngecur në fyt shqiptarëve! Zgjedhja e Tij si Kryetar i Komisisë së Alfabetit Shqip flet qartë për ndikimin e madh bindës që ai pati ndër pjesëmarrsit e Kongresit dhe me ndikimin e personalitetit të Tij alfabeti i shoqërisë letrare “Bashkimi”, me shumë pak ndryshime, u shpall pastaj nga Kongresi i Manastirit si alfabeti zyrtar i gjuhës shqipe! Pra, Patër Gjergji, luajti rolin kryesor duke u bërë pjesë e rëndësishme e asaj kryeure që lidhi Rilimdjen tonë Kombëtare me Pavarësinë e Shqipërisë, në atë kapërcyell shekujsh!

Patriotizmi i Tij shquhet dushëm edhe në lidhje me dasinë fetare të cilën fqinjët shovinistë, (së bashku me mungesën e gjuhës së shkruar), i konsideronin armë të mprehta dhe prova evidente të mosekzistencës të një kombi shqiptar. E pikërisht për t’i u kundërvënë këtyre insinuatave që në kancelerit’ e Evropës kishin zënë vënd, më 1913-ën, në shënjë revolte kundra Fuqive Ndërkombëtare që e mbanin të pushtuar Shkodrën, Patër Gjergji do të ngrinte Flamurin Shqiptar në Kishën e Gjuhadolit. E, në shënjë vëllazërimi dhe solidarizimi mes myslimanëve dhe katolikëve, do të lidhte me një banderolë dritash Kishën me minaren e Xhamisë së Fushë Ҫelës. Ҫuan atëherë “qeveritarët e huaj “ dërgatën e tyre  që mes kërcënimash frikësuese urdhëruan uljen e flamurit por “Frati trim” me ironinë e Tij të guximshme i dërgoi mesazhin e Tij sundimtarit të Shkodrës, admiralit britanik Sir Cecil Borney ku , mes të tjerash i shkroi: “Flamuri jonë e ka për nder të gjuhet prej topash t’huej”- Dhe admirali  vërtet që nuk iu përgjigj letrës së Atë Fishtës por ….as nuk dërgoi forca t’ua ulnin flamurin!

Patër Gjergji qe ai që pohonte botërisht:

Si t’kshtênë, si muhamedan, / Shqypninë s’bashkut t’gjith e kan,

                E prandej t’gjith do t’qindrojmë, / Do t’qindrojm’e do t’luftojmë,

Kem m’u bâ kortarë-kortarë, / Priftën, fretën, hoxhallarë

Për Shqypni!

Pa le pastaj kur Patër Gjergji dredhte mllefin e Tij të skajshëm kundra gjth’atyne që nuk punonin pët të patur një Shqipëri të fortë. U sulet prelati atyre me forcë që luftëtarët më të ashpër do t’ia kishin zilì e nuk ndalet as para mëkatit të agresivitetit edhe ndaj vetë Perëndisë, e thotë:

O Perëndi a ndjeve,  tradhtarët na lanë pa Atdhé

E ti rrin e gjuen me rrfé, / list n’për male kot!

                Kurse kur vjen puna tek gjuha e Tij amtare, meshtari patriot shkruan vargje që për nga lirika e tyre mund të quhen me plot gojën tipike e në vazhdim ata përfundojnë me një dramaticitet të përkryer, vërtetë shëmbullor:

Porsi kânga e zogut t’verës, / Qi vallzon n’blerim të prillit;

Porsi i âmbli fllad i erës, / Qi lmon gjit e drandofillit;

Porsi vala e bregut t’detit, / Porsi gjâma e rrfés zhgjetare,

Porsi ushtima e njaj tërmetit, / Njashtu â’gjuha e jonë shqyptare.

E pastaj vazhdon Poeti me një vrull të shquar patriotik edhe thotë:

Pra, mallkue njaj bir shqyptari, / Qi kët gjûhë të Perëndis

Trashigim qi na la i Pari, / Trashigim f’ia lên ai fmis;

Edhe atij iu thaftë, po, goja, / Që përbuzë kët gjûhë hyjnore;

Qi n’gjûhë t’huej, kur s’âsht nevoja, / Flet e t’vetën lên mbas dore.

Por Patër Gjergji aq sa ishte patriot i skajshëm, aq me takt dinte edhe të shkruante. Homeri i kombit tonë, (siç e ka quajtur albanologu  gjerman Maksimilian Lamberci), në vargjet e Lahutës së Malcisë, nuk i lejoi vetes në asnjë rast të çfaqeshin as armiqësitë klasore, as dasitë e aq më pak çfaqjet e fanatizmit. Ylli Polar i tij qe: “Ma s’parit të bâhej Shqypnia, mandej ajo të zbukurohej e të stolisej! “. Për atë “Lahutë”të përbërë nga 30 këngë të gjata me kompleksivisht 16.838 vargje, të cilat përshkohen nga hove dhe shpirt luftarak, e që janë të mbushura me burrní, njomësí edhe limontí njëheresh, Poeti punoi jo pak por 30 vite!

Vijmë tash tek akuza e komunistëve se Patër Gjergji qe antikombëtar. Si provë e kësaj fajësie janë paraqitur vargjet e Tija tek “Metamorphosis” e Ẫnzave të Parnasit ku autori shprehet:

T’a dijë Shqypnija / Pra, e shekulli mbarë

Se mâ mbas sodit / Un s’jam shqyptar.

Duke e shqyrtuar tashti akuzën si edhe ata që e mbështesnin akuzën e tyre në këta vargje, mundësitë janë dy: ose keqdashje e skajshme si pasojë e urrejtjes së paprincip ndaj një kollosi të patriotizmit si edhe kulurës, ose injorancë aq e pakufishme sa që vetë Patër Gjergji, Patër Anton Harapi ose Baba Rexhepi me të gjithë atë plejadë kollosësh …. do t’i mëshironin! Sa i takon keqdashjes, nuk kemi pse të merremi me të  si edhe me bartësit e saj, do të qe kohë e humbur. Sa i takon padijes së të gjithë atyre që mendojnë se janë në gjëndje t’a gjykojnë kollosin Fishtë duke i lexuar vargjet e Tij pa asnjë bazë përgatitjeve, e ndjej për detyrë t’u shpjegoj se në “Metamorphosis” autori evokon ndërrimet apo kuptimin e anasjelltë duke marrë shëmbull kryeveprën e poetit të madh të Romës së lashtë, Ovidit. Kurse, shprehur pa krahasime simbolike, me ata vargje Poeti shpreh zëmërimin e Tij skajor dhe nxjerr mllefin e grumbulluar brënda shpirtit të Tij patriotik kundra bashkatdhetarëve shqiptarë të kohës, dallkaukë e mjeranë! E për  t’ia paraqitur thjeshtë dhe qartë lexuesit vullnet – mirë  idén’e mjeshtrit Fishtë, aq sa i ka lartësuar Ai virtytet e besës edhe burrnisë së shqiptarit në apoteozën e Lahutës, po aq e ka fyer, tallur edhe poshtëruar në Anzat e Parnasit vesin si edhe përçudnimin e virtyteve shqiptare nga ana e njerëzve të pakarakter!

Akuza tjetër, e propaganduar me harsh mes katër erërave nga diktatura komuniste, qe se Fishta ishte fashist sepse pranoi të bëhej anëtar i Akademisë së Shkencave të Italisë e domosdo duke u bërë kësisoji idhtar i fashizmit, e miratoi pushtimin e Shqipërisë nga Italia fashiste.

Argumentet për t’a hedhur poshtë këtë akuzë janë të shumtë. Mjafton që lexuesi objektiv i këtyr rradhëve të gjykojë me logjikë të paanëshme faktet që do të paraqiten e pastaj , po desh të thellohet e të qëmtojë më thellë, të tëra i gjen të dokumentuara në arkiva.

Qeveria fashiste italiane, me dekret mbretëror, e dekoroi Patër Gjergj Fishtën me dekoratën më të lartë që akordonte ajo. Ky qe hapi i palës italiane për t’a heshtuar zërin e fratit françeskan i cili me vargjet e tija patriotike mbushte zemrat e shqiptarëve. Dhe reagimi i Patër Gjergjit ndaj kësaj fyerjeje që i bëhëj personalitetit të tij n’aspektin patriotik, siç e mendoi Ai), qe i menjëhershëm: e refuzoi t’a pranonte dekretin mbretëror duke u shprehur: “Kjo dekoratë nuk âsht për mue!”

Në vijim Akademia Italiane, anëtarë të së cilës ishin personalitete nga më të shquarat në botë, shumë edhe laureatë të çmimit Nobel, ngarkoi Atë Agostino Gemellin, Rektorin e Universitetit të Zemrës së Krishtit në Milano dhe mik i  Patër Gjergjit, të merrej vesh me të në se Ai pranontet’emërohej anëtar i Akademisë. Dhe Atë Gjergji pranoi, ndonëse dekoratën e fashizmit e ktheu mbrapsht. Ai pranoi së pari, sepse një pjesë e madhe e akademikëve ishin të njohur si antifashistë, duke filluar që nga filozofi Benedetto Croce, kompozitori i famshëm Pietro Mascagni, Maestro Perosi, vetë Agostino Gemelli e të tjerë me rradhë. Kurse nga ana tjetër Ai u pohoi studentëve të Tij e, ndërmjet tyre, edhe Atë Daniel Gjeçajt që e ka publikuar se “… kurrkush nuk thotë se ai qi e pranon çmimin Nobel u bâ suedez … e në luftë s’pëvetë kush se ç’fabrike i ke armët, por si i ke përdorë ato … un sot për sot si akademik mund të vyej mâ shum për Shqypni …”  Edhe vetë Ati i Shenjtë Papa Piusi i XII-të, (i cili dihet se nuk qe fashist), gjatë pritjes që i akordoi Patër Gjergjit në vitin 1940, mes të tjerash i tha: “…. Emnimi yt si akademik i Italisë âsht nji nderë për Fé edhe për Kombin t’ând.”

Vijmë tashti tek një fakt tjetër kuptimplotë. Nga data 10 dhjetor 1940 Mjeshtri po përjetonte ditët e pasme të jetës së Tij. E viziton Arqipeshkvi i Shkodrës, Imzot Gaspër Thaçi, dhe Fishta i thotë:

“Nuk po më vjen keq se po des, mbasi të gjithë atje do të shkojmë, por po më vjen e rândë se tânë jetën e kam shkri për të pa nji Shqipni të lirë e në vedi, nërsa sot po e lâ të shkelun prej ushtrive të hueja.”

Edhe kur u varros, arkivoli i Patër Gjergjit, simbas dëshirës Tij, u mbulua me flamurin kombëtar autentik të Dedë Gjo’ Lulit, flamur pa sopatat e Liktorit të qindisura mbi të, (të cilat u hoqën kur Mustafa Merlika Kruja e vuri kërë si njërin nga  kushtet e tija, kur pranoi të formonte qeverinë e tij).

Mendoj se me të gjitha këto argumente, të cilave studjuesi i mirëfilltë dhe pa komplekse politike mundet t’u gjejë edhe dokumentacionin mbështetës arkivor, hidhen poshtë të gjitha akuzat çpifëse edhe dashakeqe ndaj poetit tonë Kombëtar, Patër Gjergj Fishtës!

Para epilogut të këtij shkrimi, nuk mundem të mos rradhis pohimet e disa prej personaliteteve nga më të shquarit të kombit tonë që janë shprehur duke e vlerësuar Atë Gjergjin dhe veprën e Tij.

Profesor Eqerem Ҫabej, pa asnjë mëdyshje ndër studjuesit më të thellë të gjuhës shqipe, ka pohuar në një kartolinë të cilën ia pat dërguar Lasgush Poradecit: ”Lexova Lahutën e Malcis dhe u mahnita. Jam gati të bëhem katolik për hir të Fishtës”.

Profesor Kostaq Cipua na e ka pohuar në klasë: “…. Tek vepra e Fishtës shkriheshin në një atdhedashuria me mjeshtrinë poetike.” Profesor Cipua gjithashtu është shprehur me shkrim, duke e quajtur Atë Gjergj Fishtën, “Patriarkun e letrave shqiptare”.

Sejfulla Malëshova është shprehur në shtyp: “ … mëndjes së fuqishme të Fishtës Shqipëria duhet t’ia dijë poezitë më të mira epike, lirike,dramatike.”

Hafëz Ali Korça, klerik musliman dhe mësues i gjuhës shqipe, shprehej lidhur me Atë Fishtën: “…. Me këmbënguljen  e tij gjuha jonë e lashtë gjeti sintetizim të shkruar…. Nuk kam si t’a harroj me sa dashuri më përqafoi dhe më përgëzoi, (kur qemë takuar shumë vite më vonë me Fishtën), që në demostratën e madhe të  Korçës më 1910 kundër shkruarjes së gjuhës shqipe me shkronja  arabe, unë bekova shkronjat latine të abecesë shqipe të Kongresit Manastirit dhe thashë edhe një lutje për to ….”

Shkrimtari Petro Marko ka thënë: “Fishta është elefant i mbuluar nga pluhuri  gjatë dekadave të regjimit komunist.”

Poeti i madh Lazgush Poradeci e ka përcaktuar Fishtën “shkëmb i  shpirtit shqiptar – Vigan i Kombit.”

Vijmë tashti edhe tek epilogu i këtyre rradhëve.

Analistët e indoktrinuar mund të qëmtojnë kalime nga shkrime ose epistolari i Patër Gjergjit ku Poeti i Madh të jetë shprehur pa respekt kundra toskëve. Nuk e ve fare në dyshim. Po studjuesi në fjalë duhet atëherë të bëjë edhe një analizë “sasiore”ku të verë në ballancë sa herë është shprehur Atë Gjergji kundra gegëve e sa herë kundra toskëve. E vetëm kësisoji analistit do t’i rezultojë se në 90% të rasteve Patër Gjergji ka kritikuar, sharë e shpotitur gegët dhe mjedisine tyre dhe vetëm10% toskët.Dhe arsyeja është evidente: sepse Gegërinë edhe gegët Mjeshtri i njihte me rrënjë e me themel! Pramdaj jo pa qëllim, nga moria e personaliteteve shqiptare si edhe të huaja që janë shprehur me vlerësime dhe respekt sipëror ndaj Personit si edhe veprës Patër Gjergjit, rradhita vetëm pozicionimin e figuravetë shquara nga Toskëria të kombit tonë”.

Mbas kësaj analize dhe ballafaqimi faktesh historike, vërtetë e ndjej veten dishka të lehtësuar, por prap me kokë ulur dhe i dëshpëruar i mbyll këto rradhë dhe shtroj pyetjen: përse duhet kërcënuar se po u mundua njeri të kritikojë shkrimtarë tanë të shquar që shkëlqimin e morën me veprat e tyre gjatë periudhës së Realizmit Socialist, me vrap do t’u kundërvihen e t’a kritikojnë viganin Fishtë? Pse, frika e nxjerrjes në dritë të hijeve të kollosit Fishtë duhet t’ua evidentojë dritën, që eventualisht kanë, ata shkrimtarë e t’ua fshehë hijet e tyre? Jo zotërinj. E vërteta historike kërkon që drita  dhe hijet e secilit jo vetëm të nxirren në shesh, por edhe të krahasohen. Ky i vetmi kriter , simbas të cilit do të shquhet kush është titan e kush pigmé!