1. Hyrje

Greva e minatorëve të Kosovës në vitin 1989 përbën një nga momentet më të rëndësishme politike në fundin e Jugosllavisë socialiste. Ajo nisi më 20 shkurt 1989, kur rreth 1,350 minatorë të Trepçës filluan një grevë urie në minierën e Stari Trgut, në thellësi rreth 850 metra nën tokë^

1. Kërkesa e tyre ishte e qartë: ruajtja e autonomisë së Kosovës dhe dorëheqja e drejtuesve provincialë të konsideruar si besnikë të Slobodan Milošević^

2. Ngjarjet u zhvilluan në një klimë të tensionuar politike, ku amendamentet kushtetuese të përgatitura në Beograd synonin zvogëlimin e kompetencave të Kosovës, të garantuara me Kushtetutën e vitit 1974 të Jugosllavisë^

3. 2. Sfondi politik: nga autonomia e vitit 1974 te revolucioni antiburokratik Kosova, si Krahinë Socialiste Autonome brenda Republikës Socialiste të Serbisë, kishte fituar një nivel autonomie të paprecedentë me Kushtetutën e vitit 1974^

4. Pas vdekjes së Josip Broz Tito në vitin 1980, balanca federale filloi të lëkundej. Trazirat e vitit 1981 në Kosovë u shpallën nga udhëheqja jugosllave si produkt i nacionalizmit shqiptar^

5. Në Serbi nisi një fushatë politike që pretendonte se serbët po largoheshin nga Kosova për shkak të presionit demografik dhe institucional^

6. Në këtë klimë, Lidhja Komuniste e Serbisë nën drejtimin e Slobodan Milošević nisi procesin e njohur si revolucioni antiburokratik, përmes të cilit u rrëzuan liderë provincialë dhe u zëvendësuan me figura të afërta me Beogradin^

7. Që në nëntor 1988, rreth 2,000 minatorë kishin marshuar nga minierat jugore drejt Prishtinës për mbrojtjen e autonomisë, duke marrë mbështetjen e mijëra qytetarëve gjatë rrugës^

8. Shkurti 1989 ishte kulmi i këtij tensioni.

Greva në minierë: 20 shkurt 1989

Greva e 20 shkurtit nisi fillimisht në mënyrë të fshehtë. Minatorët u barrikaduan në galeritë e Stari Trgut dhe shpallën grevë urie

^9. Ata kërkonin ruajtjen e statusit autonom dhe dorëheqjen e figurave si Rahman Morina, Ali Shukriu dhe Husamedin Azemi, të konsideruar si përfaqësues të linjës pro-Milošević në Kosovë^

10. Ngjarja mori përmasa publike kur u realizuan intervista nga galeritë nëntokësore. Pas transmetimit të pamjeve, raportimi i pavarur nga Kosova u ndërpre nga autoritetet qendrore^

11. Brenda një jave, rreth 180 minatorë u shtruan në spital për shkak të gjendjes së rënduar shëndetësore. Në minierë mbetën rreth 50 grevistë, të barrikaduar në thellësi^

12. 4. Studentët në grevë urie dhe përhapja e protestës Më 22 shkurt 1989, studentët e Universitetit të Prishtinës nisën protesta në mbështetje të minatorëve^

13. Një pjesë e tyre hynë në grevë urie në Sallën 25 Maji, sot e njohur si Salla 1 Tetori^14. Protestat u përhapën në disa qytete dhe qytetarë, intelektualë e punëtorë iu bashkuan kërkesës për mbrojtjen e autonomisë^

15. Në Beograd, media dhe politikanë akuzuan Azem Vllasin si organizator të grevës, megjithëse ai e mohoi përfshirjen^

16. 5. Dorëheqjet dhe masat e posaçme Më 27 shkurt 1989, Rahman Morina, Ali Shukriu dhe Husamedin Azemi dhanë dorëheqje^

17. Po atë natë, Presidenca e Jugosllavisë vendosi masa të posaçme për Kosovën, duke përfshirë ndërhyrje nga njësitë speciale dhe dislokim të trupave policore federale^

18. 6. Reagimet në republikat e tjera dhe në Serbi Greva mori mbështetje të hapur në Slloveni dhe Kroaci. Në Lubjanë u organizua një tubim masiv ku u dënua ndërhyrja serbe në Kosovë^

19. Në Beograd u mbajt një protestë masive me rreth një milion pjesëmarrës, ku kërkohej arrestimi i figurave politike shqiptare dhe rikthimi i kontrollit të plotë mbi Kosovën^

20. 7. Heqja e autonomisë Rreth një muaj pas grevës, parlamenti i Kosovës u rrethua me tanke dhe forca policore. Deputetët shqiptarë abstenuan për të delegjitimuar procesin, por amendamentet kushtetuese u shpallën të miratuara^

21. Në praktikë, kompetencat reale të provincës kaluan nën kontroll të Beogradit^

22. 8. Lazar Mojsov dhe dokumenti i pretenduar Gjatë seancës, Lazar Mojsov mbajti një copë letre dhe e përshkroi si provë të ekzistencës së një dokumenti të “shtabit”, që konfirmonte “planin me tri faza” për kontrarevolucion dhe shpërbërje të Jugosllavisë^

23. Ky pretendim ndihmoi për të bindur delegatët federalë të mbështesin vendosjen e masave të jashtëzakonshme në Kosovë^

24. 9. Përfundim Greva e minatorëve të Trepçës dhe solidariteti i studentëve përbëjnë një pikë kthese në historinë moderne të Kosovës. Ajo shënoi fillimin e një periudhe represioni institucional, tensioni politik dhe përplasjeje të thellë brenda federatës jugosllave^

25. Fusnota:

1. Wikipedia, “1989 Kosovo miners’ strike”, https://en.wikipedia.org/wiki/1989_Kosovo_miners%27_strike

2. UPI Archives, “Communist leaders talk to striking ethnic Albanians”, 24 shkurt 1989, https://www.upi.com/Archives/1989/02/24/Communist-leaders-talk-to-striking-ethnic-Albanians/7452604299600/

3. Wikipedia, ibid.

4. Ibid.$

5. Ibid.

6. Ibid. 7. Prishtina Insight, “Miners of Trepça march towards Prishtina”, 1988, https://prishtinainsight.com/miners-of-trepca-march-towards-the-reporting-house-exhibition-mag/

8. Ibid.

9. UPI Archives, ibid.

10. Ibid.

11. Ibid.

12. UPI Archives, “Tanks, troops sent to Kosovo to thwart mob violence”, 27 shkurt 1989, https://www.upi.com/Archives/1989/02/27/Tanks-troops-sent-to-Kosovo-to-thwart-mob-violence/6321604558800/

13. Ibid.

14. Wikipedia, ibid.

15. Ibid.

16. UPI Archives, ibid.

17. Ibid.

18. Ibid.

19. Cambridge University Press, Ethnopolitics in the Yugoslav Federation, 2003.

20. Ibid.

21. Wikipedia, ibid.

22. Ibid.

23. ESIWeb, Trepça 1965–2000, https://www.esiweb.org/publications/trepca-1965-2000

24. Anna Di Lellio, The Case of Kosovo: Politics and Identity, De Gruyter, 2021.

5. Wikipedia, ibid.

Vendi i Lekës;20.02.2026