Prof. Dr. JORGO BULO

“S’IA DAL DOT ME TË QARË, PO ME TË KËNDUAR”

Në Gjirokastër ndenja 13 vjet mësues gjimnazi, e Alizoti më mbeti 13 vjet ndër njerëzit e përzemërt e të mençur. Puna e tij e ditës, që mbante familjen, qe e rrethuar nga kultura e librave që shiste. Por ai së pari kish shpirtin të kulturuar. Nuk e pëlqente shtetin e kohës dhe arsyet e tij qenë sipër nivelit në tërësi të njerëzve të zakontë rrotull tij. Kjo ftohtësirë me shtetin rrinte brenda shpirtit të tij, e palexueshme në dukje. Ajo dallohej jo te fjalët që shajnë, por te heshtja mospërfillëse, që për të qe dhe shenjë fisnikërie.

Në atë mjedis me atë shtypje shteti e me atë psikologji njerëzish të rëndomtë rrotull, të shaje qe njëlloj si të ecje në udhë tërë baltë, prej nga dilje zbathur pa këpucë, apo të mbaje gojën hapur lart, për të pritur yjet si karamele! Heroizmi gjer në flijim qe gjë tjetër e, për rrethana të tjera sipas tij. Alizoti qe në paqe me vetveten, i heshtur me zyrtarët, i afruar me njerëzit, tërë humor me miqtë e besuar. E tillë, jeta i kalonte rrethuar brenda librave me mençurinë e tërë botës.

Unë i kisha nxënës tre fëmijët e tij, njëri më i mirë se tjetri e, ata më shtonin rastet e takimit me të atin. Në librarinë në udhën qendrore mes qytetit, parada e njerëzve që ecnin në punë të vet, i kalonte vetiu para syve. S’kish asnjë ndërhyrje në jetën e tyre, veç tek ata shihte sadopak gjendjen shpirtërore të qytetit. Ngjiteshin më të lartë si për dasmë e, vareshin më të poshtë si në varreza…! Jeta ecte njëlloj para syve të tij e ai qëndronte gjithmonë me dinjitet herë hallemadh i ditës, herë filozof i një kohe të papërcaktuar për atë qytet..

Aty, herë lart herë poshtë, ecja dhe unë me çantën e mësuesit në sqetull. Fytyra e tij e ëmbël, të ftonte prapa qelqeve të dritareve t’i hyje brenda. Hyja me kënaqësinë e sigurt se do dëgjoja diçka të re të mençur. Ende pa folur, fytyra e tij kish mirësi të çiltër e humor. Midis librave që i mbushnin raftet ai qe një “libër” më vete, që endej mes tyre për t’i rregulluar më mirë e, t’ua afronte në duar pa kuptuar atyre që hynin aty. Shumë vetë librin e blinin nga turpi, se po ta kthenin në sy të të tjerëve, qe ulje burrërie!

Në buzë si fjalë të para kish humorin. Jetonte në qytetin ku njerëzit në thjeshtësinë e tyre kishin mirësi, ndërsa shteti prodhonte ligësi. Meqë asaj ligësie, e cila viktimën e ngjiste gjer te burgu i kalasë lart, ai s’kish ç’i bënte, e ngarkonte mbi humor që njerëzit, si pa dashjen e tij, ta lexonin më qartë. Ishte qyteti ku samari i hamallit qe më njerëzor se “Gaz”-i i komitetit.

Te Alizoti këto mund t’i mësoje saktë. Sigurisht ai dinte me kë fliste. Nga rruga, ai dukej brenda përtej qelqeve herë si pikturë e errët surrealiste, herë si nikoqir shtëpie që mbante libra e, i fliste me emër intim secilës. Me intelektualët sillej serioz e me kulturë. Me të vegjlit ulej i përzemërt, si gratë kur u hedhin thërrime zogjve. U tregonte pikturat e librave të tyre e, ua shpjegonte sadopak. Ata që hynin kot i ndiqte me sy, si për t’u qarë hallin. Dikush hynte me trasta nga pazari, e së pari i pyeste me humor, për çmimet e tyre! Dikujt i ra pa e vënë re një kartëmonedhë e Alizoti iu lut ta ngrinte, se fshesën atë ditë ia kish marrë e shoqja në shtëpi!

Një kryetari kooperative posa hyri, sytë i mbenë te libri poetik “Fije Bari” i Uitmanit. Po e shihte me vëmendje ngaqë po vinte dhe dimri dhe ai kish përgjegjësi për sigurimin e ushqimit të bagëtive. Alizoti e ndiqte me bisht syri. “Ai bar, pse është ‘fije bari’ dhe nuk është bar i plotë, siç e do bagëtia jonë”?! “Se është bar i zgjedhur” – ia ktheu Alizoti. –“Ku rritet ai”? –“Në Amerikë, por libri të mëson që ai ‘bar’ mund të rritet dhe këtu. Fëmijëve u bën mirë”! –“S’të kuptoj” – ia ktheu kryetari.

-“Blejua fëmijëve në shkollë dhe ata të mësojnë, për vete e për bagëtinë. Si ta kesh lexuar, eja të më thuash! Tregojua dhe kooperativave të tjera”! Ai s’e zgjati më tej; bleu tri libra, pa dhe njëherë mos dallonte qartë fijet e barit në ballinë, tundi kokën me dy mëndje, i futi në trastë dhe u largua.

-“Si do bësh me të, kur ta mësojë se ç’ka brenda”? – e pyeta mikun tim. Ai qeshi: “Ti e dëgjove, nuk gënjeva gjëkund, u bën mirë shkollarëve. Pastaj nganjëherë e do dhe kështu ky milet! Kur s’di të gjykojë, pse nxitohet të flasë”.

Më tregoi ngjarjen tjetër: “Dje më erdhi kryetari i Lidhjes, Shuteriqi. Librin e tij ‘Kënga në Minierë’, që e ka shkruar si i qarkulluar në Mirditë, vera e ka zverdhur dhe dimri e ka zhubrosur. S’e merr njeri. Autori hyri me dy zyrtarë. Bëra sikur s’e njoha. Pa librat e tij në raft, s’i pëlqeu gjendja dhe befas më pyeti për të kaluar radhën: ‘Si i keni punët’? Hiç, ia ktheva, ‘Kënga në Minierë’, më mbeti në derë! Ndenja serioz si i paditur. Ai ktheu krahët e u largua.

Zyrtari më foli me qortim: ‘Nuk e di cili është ai, që i fyeve librin’?! Unë nuk jam gjendje civile, të di e të njoh sa hyjnë këtu! Pastaj njeriu, e ka me librin e tij, nëse e mburr apo e fyen të zotin! Unë jam Ali-Zoti për veten time”. Qeshi përsëri me vete. “Ora 12. Eja të rrufisim një kafe”! Mbylli librarinë e dolëm. – “Nuk të shteron humori, i thashë, nga e ke këtë”? –“Nga kënga juaj labe, që më pëlqen aq shumë: ‘S’ia dal dot me të qarë, po me të kënduar’. Te kjo polifoni sikur më ka gjetur strehë shpirti”.

Për fëmijët e tij, nuk më pyeste kurrë se si shkonin! Një ditë më tha në merak: “Kam një habi a shqetësim: më duket se historinë kombëtare, bëmat e të parëve, veçanërisht kundër grekut, që e kemi në kufi, fëmijët i marrin të cunguara! Nuk arrij ta kuptoj, pse në gjimnaz historinë e japin vetëm mësues grekë, njeri pas tjetrit. Kush i kurdis këto!? Ti i sheh vetë, se i ke afër! E pyeta një ditë fëmijën për pushtimin nga grekët të Gjirokastrës më 1940, si hoqën flamurin tonë e, vunë të tyre. Fëmija hapte sytë, si në një ëndërr të stisur”!

Pastaj shtoi: “Kam frikë se dhe po dolën mirë në maturë, bursat i komandon prapë një grek, mbyllur çuditërisht te mbiemri ‘Çami’, si të ngjitur nga dikush! Sidoqoftë këto i dinë të tjerët e i zgjidhin ata vetë” – mbylli me asnjanësi të mençur shqetësimin e vet. I befasuar në gjetjen e tij, unë mblodha supet e po gërmoja më tej kujtesën time! – “Këto s’t’i thashë që t’i ngresh në Këshillin Pedagogjik, – shtoi me humor, – se si lab ti edhe këtë mund ta shkrepësh”! Qeshi me çiltërsi e porositi dhe nga një gotë.

Siç erdhi udhëzimi nga lart, edhe në atë rreth u bë batërdia kundër fesë dhe kulteve të tyre. Befas një pijetore në anë-udhë zbukuroi tabelën, ku shkroi me bukurshkrim “KAFE”. Po meqë guri qe i ngushtë, shkroi “KA” lart dhe “FE” poshtë, dhe që nga larg lexohej; “Ka – fe”. Të zotin, që e kish bërë, e thirri Partia, pastaj Sigurimi…! Sekretari më i frikshëm i Komitetit, me terror në sytë gati të bardhë, shkon te Alizoti e, pasi u hodhi sytë ca librave, i tha: “Fjala ‘Zot’ te emri yt, është kundër vijës së Partisë! Si e mban ende ti, në këtë frymë revolucionare?! Ke dhe fëmijë të zgjuar në gjimnaz” (ai vetë kish nxënëse një vajzë inteligjente e të shkëlqyer në tërë dukuritë e një vajze).

Alizoti i ndodhur ngushtë iu përgjigj qetësisht: “Unë s’kam faj për emrin tim, shoku B, ma vunë prindit, kur nuk kish lerë partia e im atë nuk e kish parashikuar këtë! Por kam një pyetje; Fjala ‘Zot’, është e barabartë me fjalën ‘Zonjë’”? Pa kuptuar ku do dilte, sekretari e pohoi: “Njëlloj, ‘Zot’ mashkull, ‘Zonjë’ femër”. – “Ahere, – shtoi qetë e me edukatë Alizoti, – po t’i ndryshohet emri Heroinës – ‘Zonjës’ Çurre, pas saj do ta ndryshoj dhe unë”!? Sekretari s’gjeti fjalë në përgjigje, shfryu ritmikisht hundët në zakon të tij e, u largua duke mërmëritur në inat një përgjigje, që doli ta piqte me shokët.

Dilja nga shkolla e kaloja para librarisë së tij. Ai më priste siç dukej. Më pa e më thirri me gazetën “Drita” në dorë. E hapi e tha me gëzim të pa fshehur: “Udhëheqësi flet për Monumentin e Pavarësisë, udhëzon tre skulptorët e mburr dhe baladën tënde për Selam Musanë. Unë tani ta kam frikën, – shtoi papritur. U gëzova e po e shihja në sy, çdo më udhëzonte ai mua! – “Fitove krahë të fluturosh, të shkosh më në fund në Tiranë se boll u telendise këtu…!

Veç tani je në shenjë nga çiftet e ziliqarëve! Tani duhet të ruhesh! Natyrës tënde të çiltër ia kam frikën! More vetullat, por mos humbasësh sytë”! Brenda gëzimit të natyrshëm që ndjeva, këshilla e tij m’u duk teorike, si një fjalë-urtë e thënë për të gjithë njësoj e, që rreziku ndahet nga pak te të gjithë, si çështje fati, në fund të fundit.

Në qytet vjen Udhëheqësi i vendit. Me bastun luksi në dorë, kalon pak dhe nëpër kalldrëmet e qytetit qetë qetë Enver Hoxha, rrethuar nga zyrtarë të çdo lloji. Trotuaret qenë mbushur me njerëz, që e shihnin shumica me krenari e adhurim, të tjerë me kureshtje. Kur shihte të njohur, ai e takonte apo e përshëndeste, sipas kujtesës për secilin. Para librarisë së tij rrinte dhe Alizoti. Sa e pa, Udhëheqësi i thirri në gjuhën e vendit: “Alizot!..”. Ky kaq deshi e, u nis mes njerëzve ta takonte.

U përqafuan bashkë, pastaj Enveri e pyeti për fëmijët e për punën. Për çdo pyetje Alizoti, edhe pa qenë mirë, thoshte vetëm; “mirë”. Fotografët po i merrnin në dhjetëra pamje nga tërë anët e me tërë ngjyrat. Në fund Enveri e pyeti dhe një herë: “Domethënë s’ke ndonjë hall”! Duke buzëqeshur lehtë Alizoti iu përgjigj si me një intimitet, që ia lejoi vetë vetes së tij: “Tani që na panë bashkë, shoku Enver, për ca kohë s’do kem dhe aq halle”. Ai buzëqeshi e u ndanë.

Ngjarja kaloi gojë më gojë, duke marrë dhe shtesa a zbukurime të tjera nga kureshtarët. Alizoti kërkoi nga njerëzit e Komitetit t’i jepnin ndonjë fotografi ku kishin dalë bashkë, po asnjeri s’ia dha. Ato kishin shkuar në duar të Sigurimit, ku Alizoti mbetej gjer në fund i huaj. Dikush i tha: “Bëre një lojë pa na pyetur. Mund edhe të dënohesh”! Ai ia ktheu: “E kam këtu në bllok porosinë që më dha, për çdo ankesë!..”! Zyrtari bëri sikur s’kish ndodhur gjë me të e, u largua.

U nisa për në Tiranë familjarisht. U takova me të e më dhuroi një fletore të mirë shënimesh, me kapak të zi e anash të kuqe, nga të kohës së Mbretit Zog: “Shkruaji këtu vitet që kalove në këtë qytet. Dhe të mirat dhe të ligat, u duhen njerëzve që t’i dine”!

Ai vazhdoi punën aty mes librave, gjithmonë në paqe me veten e tij.

Gjenevë, dhjetor 2010

GAQO VESHI (“HYSKE BOROBOJKA”)

LIBRARI ENCIKLOPEDI

Në kujtim të librashitësit Alizot Emiri

Sa herë shkoj në Gjirokastër, me mallin për vitet e rinisë të kaluara në atë qytet, kur zbres nga “Qafa e Pazarit” për në “Sheshin e Çerçizit”, në mënyrë krejt të pavetëdijshme kthej kokën djathtas, sikur pres të shoh Alizot Emirin në librarinë e tij dhe sikur pres të më rekomandojë një libër të ri që ka dalë.

Ajo librari, shtetërore kur e kam njohur unë, ka mbetur e identifikuar me emrin e Alizot Emirit, sepse ai nuk ishte thjesht një “librar”, por një institucion, pa të cilin, ne që kemi bërë shkollën dhe kemi punuar në Gjirokastër, nuk mund ta kuptojmë formimin tonë dhe qasjen ndaj librit, si ushqimin bazë të plazmimit tonë kulturor e qytetar. Libri dhe Alizot Emiri kanë mbetur një, të lidhur ngushtë në përfytyrimin tonë edhe sot pas më se gjysmë shekulli nga njohja e parë me Alizotin dhe librarinë e tij.

Duhet të isha në vitin e parë të shkollës së mesme “Asim Zeneli” kur një ditë hyra në librari, ndoshta më shumë për të parë, se sa për të blerë ndonjë libër, ndonëse nuk kushtonin shtrenjtë, por jo dhe lirë për një konviktor që ndiqte studimet me bursën e shtetit. Me ndrojtjen sikur hyja në një tempull, u çlirova kur ndesha në buzëqeshjen e librarit, që nuk më la të gjendesha keq.

Përkundrazi, doli jashtë banakut, dhe zuri të pyeste nga vija e ku studioja, se ç’libra kisha lexuar, cili qe shkrimtari më i preferuar dhe ç’më interesonte. Kur i thashë se vija nga Sheperi, menjëherë filloi të më fliste për Çajupin dhe më rekomandoi të merrja botim e ri të “Baba Tomorit”, përgatitur nga Prof. Dh.S.Shuteriqi, por ndërsa i tregova se si sheperjot kisha botimin e parë të vitit 1902, pashë që i pëlqeu kjo dhe më pyeti ç’kisha lexuar nga Noli dhe nga përkthimet e tij. Mua më kish rënë në dorë vetëm “Histori e Skënderbeut”, “Makbethi” dhe “Ligjëron Fan Noli” me ligjërata të tij, mbledhur nga Lefter Dilo. Atëherë nxori nga poshtë banakut “Rubairat” e Omar Khajamit, botimin e vitit 1926 dhe më tha:

– “Ky nuk është një libër që shitet, lexoje dhe ktheje kur ta mbarosh. Do të të pëlqejë”.

Unë nuk dija si ta falënderoja, jo vetëm për librin e çmuar që më dha, por sidomos për besimin që tregoi ndaj meje. “Rubairat” nuk ishte një libër i ndaluar, por as i rekomanduar nga shkolla për lexim. Unë dhe disa shokë konviktorë të dhomës e përpimë dhe kur ia ktheva e folëm rreth librit, më habiti njohja që kishte për të dhe për personalitetin e Omar Khajamit. Mund të them se qysh nga ajo ditë u bëmë miq dhe kur kaloja përpara librarisë së tij, po të mos kthehesha vetë, do të më thërriste ai. Në mos më rekomandonte ndonjë libër të ri, do të hapte një temë rreth letërsisë, rreth ndonjë autori, ose ngjarjeje a debati të jetës letrare.

Alizoti të linte përshtypjen se s’linte gjë pa lexuar. Sapo dilte një libër i ri, sidomos një përkthim i ri nga Balzaku apo nga Dantja, nga Molieri, nga Dikensi ose nga Remarku, ai ishte në gjendje të fliste për të. Më vonë arrita të kuptoj se një pjesë të mirë të librave që përktheheshin, ai i kishte lexuar më parë në gjuhët që njihte, kurse librave të rinj të letërsisë shqipe, sapo vinin, ai u bënte një lexim diagonal, por kishte aftësinë të kapte thelbin e mesazhit e të subjektit të tyre dhe ndonjë hollësi që e përdorte si “grackë”, për të nxitur kuriozitetin tënd që ta lexoje.

Alizot Emiri nuk ishte një librar i zakonshëm, jo vetëm për kulturën që kish fituar më shumë si autodidakt, por dhe për mënyrën dhe “didaktikën” e paraqitjes së librit te lexuesit, te lexuesit e thjeshtë po e po, por dhe te lexuesit e kualifikuar. Ai e ndjente veten të sigurt e të barabartë me ta; më shumë mateshim ne kur bisedonim me të se sa ai me ne.

Kështu që libraria e Alizot Emirit ishte bërë si të thuash “teqeja” ku faleshim të gjithë, jo vetëm nxënës të shkollave të Gjirokastrës, jo vetëm mësues të gjuhës e të letërsisë, por specialistë të fushave të ndryshme, mjekë, inxhinierë, juristë, ekonomistë, agronomë, por dhe qytetarë e fshatarë të thjeshtë. Ai kishte intuitën e rrallë t’i rekomandonte secilit atë libër që do t’i hynte në punë, por dhe që u përshtatej shijeve të çdo kategorie lexuesish.

Alizot Emiri ka mbetur i paharruar në kujtesën tonë si një personazh i veçantë dhe i dashur. Ai ishte një bashkëbisedues i këndshëm, me një inteligjencë të rrallë, me një humor spontan që i buronte së brendshmi, ironik, disa herë dhe i hidhur, por gjithsesi i qeshur dhe fin. Sikur të mblidheshin gjithë thëniet, batutat, meseletë dhe para-volitë e Alizot Emirit, do të dilte një libër i rrallë i mençurisë popullore. Uroj që këtë ta bëjnë, në mos e kanë bërë, djemtë e vet, që të ruhet jo vetëm kujtimi, por dhe shpirti i tij. / Memorie.al