Mbi 95% e bashkive të Shqipërisë janë prekur nga fatkeqësitë natyrore në dy dekadat e fundit, ndërsa zjarret kanë shkatërruar më shumë se rreth 35% të sipërfaqes pyjore kombëtare. Ndonëse numri i punonjësve të mbrojtjes nga zjarri u rrit me 86% gjatë dekadës, raporti i automjeteve funksionale ka pësuar rënie në 0.87 për çdo 10 mijë banorë.

Përballë 160 vatrave të regjistruara vetëm në javët e para të sezonit veror dhe mungesës së një flote autonome avionësh, strukturat vendore mbeten të pafuqishme për të garantuar ndërhyrje efektive në zonat e thella malore. Një amulli e theksuar kompetencash mes pushtetit vendor dhe atij qendror, lë të pambrojtura komunitetet rurale dhe jetët njerëzore, duke e vënë vendin përballë një pasqyre të dhimbshme të dështimit institucional përpara çdo sezoni zjarresh. Sugjerimet e ekspertëve. 

Tragjedia në fshatin Domen të Postribës, ku një banesë u përfshi nga flakët me një nënë 24-vjeçare dhe dy fëmijët e saj brenda, qartësoi vështirësitë që hasin strukturat e emergjencave për të ndërhyrë në zonat e thella malore. Shtëpia ndodhej rreth 30 minuta më këmbë nga rruga ku mund të mbërrinin automjetet, çka e bëri thuajse të pamundur ndërhyrjen në kohë të zjarrfikësve.

Kur ekipet e shpëtimit arritën në zonë, banesa e vjetër ishte shkrumbuar bashkë me nënën dhe dy fëmijët. Terreni i vështirë, largësia nga rruga automobilistike dhe njoftimi i vonuar reduktuan ndjeshëm mundësinë për një operacion të shpejtë shpëtimi.

Ngjarja e Postribës nxjerr në pah boshllëqet e një sistemi që, megjithëse ka shtuar personelin, nuk ka mjete të përshtatshme për pyjet dhe zonat malore, nuk zotëron ende një flotë të konsoliduar ajrore dhe nuk ka ngritur një mekanizëm të plotë të paralajmërimit të hershëm.

Shqipëria hyri edhe këtë vit në sezonin e zjarreve me më shumë zjarrfikës, por pa kapacitetet teknike dhe organizative që kërkon përhapja gjithnjë e më e shpejtë e flakëve në kushtet e ndryshimeve klimatike.

Në shumë zona, automjetet mund të afrohen vetëm deri në rrugën më të afërt, ndërsa pjesa tjetër e ndërhyrjes kryhet më këmbë dhe me pajisje të kufizuara.

Bilanci i vitit 2025 tregoi përmasat e problemit. Rreth 16.2 mijë hektarë pyje dhe kullota u dogjën, sipërfaqja më e madhe e prekur që nga viti 2017, ndërsa dëmi i drejtpërdrejtë u përllogarit në rreth 7.2 miliardë lekë, ose 75 milionë euro.

Përllogaritja përfshin kryesisht humbjen e materialit drusor, por jo të gjithë faturën ekonomike, mjedisore dhe sociale të zjarreve dhe kostot e ripyllëzimit.

Sipas ish-drejtuesit të Emergjencave Civile, Shemsi Prençi, dobësia nuk qëndron vetëm te mungesa e mjeteve, porse vendi ende nuk ka një plan të plotë operacional që të marrë parasysh zgjatjen e periudhave të thata, temperaturat më të larta dhe rritjen e ekspozimit të pyjeve, banesave dhe komuniteteve rurale ndaj zjarreve.

Edhe drejtues të shërbimeve zjarrfikëse në nivel vendor pranojnë se kapacitetet mbeten shumë larg nevojave. “Ka përmirësim, por jemi përsëri shumë larg. Një nga problemet më shqetësuese është amortizimi i automjeteve dhe nevoja për blerjen e mjeteve të reja, veçanërisht për ndërhyrjet në pyje dhe në zonat malore”, pohoi ai

Pak ditë para tragjedisë, ministri i Brendshëm, Besfort Lamallari, prezantoi planin për përballimin e sezonit të zjarreve. Sipas tij, katër helikopterëve të flotës aktuale pritet t’u shtohen tre avionë zjarrfikës në pronësi të shtetit shqiptar.

Qeveria ka paralajmëruar gjithashtu financimin e 130 automjeteve të reja dhe ndërtimin e katër stacioneve zjarrfikëse në Përrenjas, Mat, Patos dhe Mirditë. Por ekspertët e akuzuan qeverinë për mungesë të thellë serioziteti, pasi plani kundër zjarreve do të duhet të ishte prezantuar që në fillim të pranverës dhe jo në mes të sezonit të zjarreve.

Premtime të ngjashme për blerjen e avionëve dhe modernizimin e flotës zjarrfikëse janë bërë sistematikisht të paktën që nga viti 2017.

Një pjesë e tyre ka mbetur ende në fazën e planeve dhe procedurave, ndërsa mjetet ekzistuese vijojnë të amortizohen dhe bashkitë përballen me mungesa të theksuara, sidomos në territorin rural dhe malor.

Zjarret janë rrezik në rritje për të gjithë Europën Jugore, por Shqipëria është veçanërisht e ekspozuar për shkak të pozitës gjeografike, kushteve socio-ekonomike dhe dobësive institucionale.

Sipas përllogaritjeve të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, vendi ka një nga nivelet më të larta të riskut ndaj fatkeqësive në Europë. Përmbytjet, zjarret në pyje, rrëshqitjet e dheut dhe fatkeqësi të tjera natyrore kanë prekur rreth 95% të bashkive në dy dekadat e fundit.

Skenarët klimatikë parashikojnë periudha më të gjata, më të nxehta dhe më të thata, duke rritur rrezikun për pyjet, bujqësinë, turizmin, shëndetin publik dhe sistemin energjetik.

Vlerësimet tregojnë se, pa masa të forta parandaluese dhe investime në përshtatje, dëmet ekonomike të lidhura me klimën mund të arrijnë deri në 7% të Prodhimit të Brendshëm Bruto në vitin 2050.

Numri i punonjësve të mbrojtjes nga zjarri është rritur ndjeshëm gjatë dekadës së fundit. Sipas dokumentit “Sistemi i Matjes së Performancës të Bashkive 2024”, personeli u rrit nga 739 punonjës në vitin 2016 në 1,371 në vitin 2024, ose me rreth 86%.

Numri zyrtar i punonjësve për 1,500 banorë arriti në 0.86 në vitin 2024, nga 0.38 në vitin 2015. Ky nivel është pranë mesatares së Bashkimit Europian, por krahasimi ka kufizime, pasi të dhënat shqiptare përfshijnë të gjithë personelin e stacioneve dhe jo vetëm zjarrfikësit profesionistë.

Rritja e personelit nuk është shoqëruar me të njëjtën ecuri të mjeteve. Numri i automjeteve funksionale ra nga 0.89 për çdo 10 mijë banorë në vitin 2023 në 0.87 në vitin 2024.

Raporti e lidh këtë rënie me daljen jashtë përdorimit të automjeteve të vjetruara. Bashkitë tani kanë më shumë punonjës në organikë, por më pak mundësi për të shkuar pranë zjarrit dhe për ta luftuar atë në mënyrë profesionale.

Z. Prençi e sheh problemin si më të gjerë se mungesa e automjeteve, pasi në shumë zona pyjore mungojnë edhe rrugët që do t’u mundësonin mjeteve të afroheshin te vatrat. “Ne nuk kemi rrugë funksionale në pyje, të cilat t’u mundësojnë mjeteve zjarrfikëse të afrohen pranë vatrave.

Kur zjarri përhapet në terrene malore ose kodrinore, strukturat tona shpesh nuk kanë mundësi të ndërhyjnë nga toka”, thotë ai. Në këto kushte, edhe një automjet i ri mund të mos jetë i mjaftueshëm, nëse nuk ka rrugë, mjete të vogla, pompa portative dhe ekipe që mund të lëvizin në këmbë.

Zjarri lihet të përparojë derisa të arrijë në zona më të aksesueshme ose të shuhet vetë. Kjo nuk mund të konsiderohet një strategji mbrojtjeje, shton z. Prençi. Problemet nuk kufizohen vetëm te pyjet dhe zonat malore.

Edhe pse Tirana ka tri stacione zjarrfikëse, ajo rezulton me numrin më të ulët të zjarrfikësve dhe automjeteve në raport me popullsinë.

Dendësia e lartë, trafiku, pallatet shumëkatëshe, qendrat tregtare, spitalet dhe institucionet e bëjnë ndërhyrjen më të vështirë. Në kryeqytet, vonesa mund të shkaktohet jo nga mungesa e rrugëve pyjore, por nga trafiku dhe vështirësia për të hyrë pranë ndërtesave.

Në bashkitë e vogla, raporti i zjarrfikësve për banor mund të jetë më i lartë, por territoret janë më të mëdha dhe stacionet mund të jenë larg zonave pyjore. Kjo tregon se shpërndarja e mjeteve nuk duhet të bëhet vetëm sipas popullsisë.

Duhet të merren parasysh terreni, largësitë, sipërfaqja pyjore, dendësia urbane dhe lloji i rrezikut.

Ndryshimi i legjislacionit dhe riorganizimi i shpeshtë i institucioneve ka sjellë amulli kompetencash edhe në administrimin e luftës ndaj zjarrit duke u bërë më shumë shkak për pengesë se sa për eficiencë.

Shërbimet zjarrfikëse vendore hartojnë planet e tyre sipas karakteristikave të territorit.

“Çdo shërbim zjarrfikës harton planin e tij, i cili miratohet nga kryetari i bashkisë dhe më pas i dërgohet Ministrisë së Brendshme. Hartojmë planin tremujor për sezonin e verës, si dhe planin vjetor”, shpjegon një drejtues vendor i zjarrfikësve që vendosi të mbetet anonim.

Kjo mënyrë organizimi është e nevojshme, pasi një bashki urbane ka rreziqe të ndryshme nga një bashki me pyje, kullota dhe terren malor.

Por problemi, sipas ekspertit Prençi, është se planet vendore nuk lidhen gjithmonë në një sistem të vetëm drejtimi dhe reagimi.

Sipas legjislacionit aktual, Agjencia Kombëtare e Mbrojtjes Civile drejton dhe koordinon strukturat operacionale kombëtare dhe vendore në rastet e zjarreve në shkallë të gjerë që tejkalojnë kapacitetet e një bashkie të vetme.

Kjo përfshin bashkërendimin e punës mes Shërbimit Zjarrfikës (MZSH), Forcave të Armatosura (FA), Policisë së Shtetit, Agjencisë Kombëtare të Pyjeve dhe Zonave të Mbrojtura.

Ministria e Brendshme mbikëqyr standardet e Shërbimit të Mbrojtjes nga Zjarri dhe Shpëtimin (MZSH) në shkallë vendi, pavarësisht se stacionet zjarrfikëse operojnë administrativisht në varësi të bashkive.

Nga ana tjetër, çdo bashki është e detyruar të organizojë, financojë dhe funksionalizojë stacionet dhe trupat e zjarrfikësve brenda territorit të saj administrativ. Trupat e MZSH-së janë në varësi të drejtpërdrejtë të kryetarit të bashkisë.

Drejtori i shërbimit zjarrfikës, në një nga bashkitë e mëdha të vendit, tha se ka amulli kompetencash që më shumë e ndërlikojnë situatën se sa e zgjidhin.0

P.sh. Agjencia Kombëtare e Mbrojtjes Civile, që në legjislacion luan rolin drejtues të operacionit kundër zjarrit dhe koordinon punën, në terrenet ku bie flaka në fakt nuk bën asgjë, thotë drejtuesi vendor i zjarrfikësve.

Zoti Prençi, i cili më parë ka drejtuar Emergjencat Civile, thotë se duhet të jetë e përcaktuar qartë se kush drejton operacionin, kush kërkon mbështetje ajrore, kush koordinon forcat në terren dhe kush komunikon me komunitetin. Nuk mund të ketë disa qendra vendimmarrjeje në të njëjtën kohë, thotë ai.

Sipas tij, Agjencia Kombëtare e Mbrojtjes Civile duhet të ketë rolin drejtues, ndërsa bashkitë, zjarrfikësit, Forcat e Armatosura, policia dhe shërbimi pyjor duhet të veprojnë sipas një plani të përbashkët.

Mungesa e një komande të unifikuar e bën ndërhyrjen më të ngadaltë dhe rrit rrezikun që përgjegjësitë të kalojnë nga një institucion te tjetri.

Bashkitë hartojnë planet, por aftësia e tyre për t’i zbatuar varet nga buxheti, automjetet, pajisjet dhe personeli që kanë në dispozicion.

Pa avionë zjarrfikës, Shqipëria mbetet e rrezikuar

Një nga dobësitë kryesore të sistemit është mungesa e një flote ajrore të posaçme për zjarret. Shqipëria nuk ka avionë zjarrfikës dhe në rastet më të rënda mbështetet te helikopterët që ka në dispozicion dhe te ndihma nga vendet e tjera përmes Mekanizmit Europian të Mbrojtjes Civile.

“Shqipëria është pjesë e Mekanizmit Europian të Mbrojtjes Civile dhe mund të kërkojë ndihmë nga vendet e tjera. Por nevojitet që vendi të ketë kapacitetet e veta”, thotë drejtuesi vendor i zjarrfikësve.

Z. Prençi kujton se ngritja e një flote ajrore është premtuar prej më shumë se një dekade. “Prej rreth 13 vitesh flitet për ngritjen e një flote ajrore kundër zjarreve.

Ka pasur edhe një projekt të mbështetur nga Komanda Amerikane për një bazë rajonale kundër zjarreve, me një vlerë rreth 50 milionë euro, që parashikohej të ndërtohej në Guri i Zi në kohën kur drejtoja unë, por plani dështoi për shkak të burokracive shqiptare dhe ai investim nuk u realizua”, thotë ai.

Sipas z. Prençi, gjatë viteve janë përsëritur edhe deklaratat për sigurimin e dy avionëve zjarrfikës, por flota nuk është ngritur. Ai vlerëson se Shqipëria ka nevojë për një flotë të përzier, me avionë dhe helikopterë, që t’i përshtatet terrenit malor dhe zonave të Alpeve.

Vendi ka nevojë të paktën për dy avionë të tipit ‘Canadair’ dhe katër helikopterë që të kenë mundësi të furnizohen me ujë nga lumenjtë dhe ujëmbledhësit, thotë eksperti.

Mungesa e kapaciteteve ajrore bëhet më e rëndë kur zjarret përhapen njëkohësisht në disa vende të Mesdheut. Në këto raste, ndihma ndërkombëtare mund të vonojë, pasi avionët dhe helikopterët kërkohen nga disa shtete në të njëjtën kohë.

Shqipëria ka plot burime ujore, por mungon harta operative

Eksperti Prençi thotë se Shqipëria ka plot burime ujore që mund të përdoren për furnizimin e helikopterëve, por ato nuk janë përfshirë në një sistem të detajuar operacional.

Sipas tij, në të gjithë vendin numërohen 640 ujëmbledhës, një pjesë e të cilëve nuk përdoren më për vaditje. Gjithashtu kemi shumë lumenj, liqene me distanca të afërta me kodrat dhe malet.

“Këta ujëmbledhës mund të identifikohen dhe të përdoren si pika furnizimi për helikopterët. Mund të shfrytëzohen edhe lumenjtë, por për këtë duhet një plan i detajuar”, thotë ai.

Agjencia Kombëtare e Mbrojtjes Civile, sipas z. Prençi, duhet të hartojë një hartë ku të përcaktohen koordinatat, thellësia, aksesueshmëria dhe kushtet e furnizimit me ujë për çdo pikë. Ky informacion duhet t’u vihet paraprakisht në dispozicion pilotëve dhe reparteve të helikopterëve.

“Plani nuk mund të improvizohet në momentin kur shpërthen zjarri”, thotë z. Prençi. Në mungesë të një harte të tillë, edhe mjetet ajrore që mund të sigurohen përkohësisht humbasin kohë për të identifikuar pikat ku mund të furnizohen me ujë.

Mungon mirëmbajtja për pajisjet dhe lajmërimi i hershëm

Problemi nuk është vetëm mungesa e investimeve, por edhe administrimi i pajisjeve që janë siguruar më herët. Z. Prençi kujton se në vitin 2017, kompania TAP dhuroi shtatë automjete zjarrfikëse dhe më shumë se 600 pompa shpine.

Në të njëjtën periudhë, sipas tij, janë shpërndarë edhe rreth 40 motobarka për operacionet e emergjencave. Por një pjesë e mjeteve dhe pajisjeve nuk u mirëmbajtën dhe dolën jashtë përdorimit.

“Ne marrim pajisje, por nuk krijojmë sistemin për mirëmbajtjen, administrimin dhe përdorimin e tyre. Pas disa vitesh, mjetet dëmtohen, humbasin ose mbeten jashtë funksionit dhe situata kthehet sërish në pikën e nisjes”, thotë ai.

Ky shqetësim përputhet me të dhënat e bashkive, që tregojnë rënie të numrit të automjeteve funksionale, për shkak të vjetërsisë.

Blerja e 130 automjeteve të reja, e njoftuar nga qeveria, mund të përmirësojë flotën, por pa një fond dhe sistem të qëndrueshëm mirëmbajtjeje, rreziku është që pas disa vitesh, problemi të përsëritet.

Sipas z. Prençi, një nga masat më të rëndësishme është krijimi i një sistemi të lajmërimit të hershëm dhe raportimit në kohë reale. Ai propozon që bashkitë të punësojnë përkohësisht vrojtues sezonalë në zonat me rrezik të lartë në muajt e verës.

“Zjarri duhet të identifikohet dhe të raportohet në minutat e para. Nëse një vatër konstatohet kur ka përfshirë disa hektarë, reagimi bëhet shumë më i vështirë dhe më i kushtueshëm”, thotë ai.

Vrojtuesit sezonalë mund të pajisen me mjete komunikimi dhe të raportojnë menjëherë për çdo vatër.

Një zjarr i vogël mund të shuhet me pak njerëz dhe pak mjete. Pas disa orësh, e njëjta vatër mund të kërkojë ndërhyrje kombëtare, helikopterë dhe ndihmë nga jashtë.

Z. Prençi kërkon që parandalimi të mos kufizohet tekautomjetet dhe pajisjet, por qytetarët, sidomos në zonat rurale, duhet të dinë si të veprojnë kur zjarri shpërthen pranë tokës, bahçes apo banesës së tyre.

“Agjencia duhet të përdorë filma të shkurtër të animuar dhe materiale të thjeshta informuese për t’u shpjeguar qytetarëve si duhet të reagojnë”, thotë ai. Njerëzit duhet të dinë si të njoftojnë, si të largohen dhe çfarë të mos bëjnë, në mënyrë që të mos rrezikojnë jetën dhe të mos pengojnë ndërhyrjen.

Edukimi për reagimin ndaj fatkeqësive natyrore të përfshihet edhe në kurrikulat shkollore. Një pjesë e zjarreve shkaktohen nga pakujdesia, djegia e mbetjeve bujqësore, ose pastrimi i tokave me zjarr. Për këtë arsye, edukimi i komunitetit është edhe masë parandaluese, jo vetëm informuese.

“Mashtrimi” me pagat

Buxheti i vitit 2026 shtoi 227.7 milionë lekë si shpërblim për shërbimin e mbrojtjes nga zjarri dhe shpëtimit. Sipas drejtuesit vendor të zjarrfikësve, nuk bëhet fjalë për një shpërblim të ri, por për pagesa që punonjësve u takonin sipas Kodit të Punës.

“Zjarrfikësit nuk paguheshin për orët e natës, për ditët e festave dhe për ditët zyrtare të pushimit. Këto trajtoheshin si ditë të zakonshme pune”, thotë ai.

Por pagesat shtesë kanë krijuar një problem tjetër. Zjarrfikësit që punojnë në turne 24-orëshe mund të marrin të ardhura më të larta se inspektorët, shefat dhe drejtuesit e stacioneve, të cilët nuk përfitojnë shtesa për orët e natës.

“Drejtuesi i stacionit, inspektorët dhe shefat mund të marrin më pak se punonjësit që kanë nën varësi”, thotë përfaqësuesi.

Kjo ul interesin për ngritjen në detyrë dhe dobëson sistemin e karrierës brenda shërbimit. Edhe shpërblimi i paralajmëruar për zjarrfikësit varet nga buxhetet dhe vendimmarrja e bashkive, çka krijon trajtim të ndryshëm nga një njësi vendore në tjetrën.

Fatura e padukshme e dëmeve

Të dhënat zyrtare tregojnë se që nga fillimi i sezonit veror 22 qershor e deri në fillim të muajit korrik 2026, në të gjithë territorin e Shqipërisë janë regjistruar gjithsej 160 vatra zjarri. 127 raste kanë qenë vatra zjarri në sipërfaqe me bimësi, shkurre, ferra, pyje dhe mbetje urbane dhe 33 raste kanë qenë zjarre me karakter urban.

Bilanci i vitit 2025 tregon se në të gjithë vendin kishte 346 raste zjarri vetëm në fondin pyjor dhe kullosor.

Flakët përshkuan më shumë se 33.5 mijë hektarë, ndërsa sipërfaqja e djegur arriti në rreth 16.2 mijë hektarë. Ministria e Mjedisit raportoi se viti 2025 ishte i dyti më problematik pas vitit 2017, si për numrin e zjarreve, ashtu edhe për sipërfaqen e prekur.

Dëmi monetar u përllogarit në 7.186 miliardë lekë, ose mesatarisht rreth 444 mijë lekë për çdo hektar të djegur. Nga zjarret u dogjën rreth 128.6 mijë metra kub material drusor dhe vetëm 25.6 mijë metra kub vlerësohen ende të përdorshëm.

Por kjo llogaritje përfshin kryesisht humbjen e lëndës drusore. Jashtë faturës mbeten kostot e pastrimit të sipërfaqeve, ripyllëzimit, mirëmbajtjes së fidanëve dhe mbrojtjes së tokës nga erozioni.

Nuk janë përfshirë as humbjet në kullota, blegtori, bimë mjekësore dhe aromatike, as shpenzimet për automjetet, helikopterët, karburantin dhe personelin.

Kur ndërhyrja vonon për shkak të mungesës së rrugëve, mjeteve dhe zbulimit të hershëm, një vatër e vogël kthehet në një dëm me kosto shumë më të madhe. Të dhënat zyrtare të viteve të fundit tregojnë se në dy dekadat e fundit është djegur 35% e sipërfaqes pyjore të vendit.

Qarku i Vlorës ishte zona më e goditur në vitin 2025. Sipërfaqja e djegur kaloi 10 mijë hektarë, ndërsa dëmi ekonomik u vlerësua në rreth 3.89 miliardë lekë. Vetëm Vlora përqendroi më shumë se gjysmën e dëmit të raportuar në rang kombëtar.

Pas saj, ndër qarqet më të prekura renditen Elbasani, Gjirokastra, Lezha dhe Berati. Qarqet jugore kanë ekspozim më të lartë për shkak të temperaturave, thatësirës, terrenit të thyer dhe sipërfaqeve të mëdha pyjore e kullosore.

Këto zona janë pikërisht ato ku mungesa e rrugëve pyjore dhe e mjeteve që mund të lëvizin në terren e bën më të vështirë ndërhyrjen nga toka.

Z. Prençi kërkon që bashkitë me territore të mëdha pyjore të pajisen me mjete të vogla për terrenet kodrinore dhe malore, si dhe me pompa uji që transportohen në shpinë.

“Zjarrfikësit duhet të kenë pompa shpine me kapacitet rreth 35 kilogramë, të cilat u mundësojnë të afrohen te vatra edhe kur automjeti nuk mund të hyjë”, thotë ai.

Sipas tij, përdorimi i degëve, lopatave dhe mjeteve të improvizuara për shuarjen e zjarrit tregon se sistemi vijon të punojë me metoda primitive. “Nuk mund të pretendojmë se po mbrojmë pyjet dhe banesat kur njerëzit dërgohen në terren pa pajisjet minimale”, thotë z. Prençi./Monitor