VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

EMËR I NDERUAR NË PYLLTARINE DHE LETËRSINË SHQIPTARE INXHINIER VITO KOÇI (1932-2000) – Nga Prof. Dr. Mihallaq KOTRO; Inxh. Gjon FIERZA

By | October 4, 2019

Komentet

NË TAKIME DHE BISEDA ME LASGUSHIN – Nga Thanas L. Gjika

 

         Me Lasgushin te Petro Martini dhe tek Instituti i Historisë dhe Letërsisë.

Petro Martini ishte një nga intelektualët e vjetër më fatkeqë që kisha njohur në Tiranë. Ishte i verbër, kurse gruaja e tij zvicerane ishte e paralizuar, shumë e dobët si një skelet. Ata nuk kishin fëmijë, sepse e shoqja kishte dështuar disa herë me dashjen e saj. Gjatë viteteve të luftës të dy kishin vendosur ta linin punën e fëmijëve pasi të mbaronte lufta. Mirëpo pas luftës ndodhi përmbysja e madhe: shteti ua konfiskoi të vetmen pasuri që kishte kjo familje, shtëpinë me dy kate e me dy hyrje anës rrugës Bardhyll tek Unaza afër spitalit. Ky pallat i vogël ishte përfunduar më 1942 prej specialistëve italianë dhe quhej Pallacina Martini. Kishte tetë apartamente që ishin lëshuar me qira. Gruaja e Petros ishte tmerruar nga arrestimet, burgosjet dhe internimet e shumë shokëve dhe kolegëve të Petros. E mbetur pa shtëpi e pa të ardhura, zonja zvicerane vendosi të mos bënte fëmijë, duke menduar se nuk duhej të krijonte fëmijë fatkeqë…

Petroja kishte vetëm një vëlla më të madh, Sotir Martinin. Ky kishte qenë një nga oborrtarët e Madhërisë së Tij Zogut të I dhe ishte larguar nga Shqipëria bashkë me familjen mbretërore pas 7 prillit 1939. Këta dy vëllezër ishin me origjinë nga Borova e Kolonjës. Ishin larguar herët nga fshati si kurbetllinj në Bukuresht. Aty, krahas punës kishin kryer dhe shkollën e mesme. Sotiri ishte kthyer në Shqipëri, kurse Petroja kishte shkuar në Zvicër ku kishte kryer studimet për drejtësi në Zyrih (Zurich), kantoni ku flitej gjermanisht. Gjatë jetës studentore ky ishte dashuruar dhe martuar me një vajzë vendase, një bjonde e bukur. Kishin ardhur të dy në Shqipëri aty nga viti 1937. Petroja kishte hapur një zyrë private avokatore të cilën e mbajti hapur edhe disa vjet pas ardhjes në fuqi të partisë komuniste, kur i filloi verbimi nga glaukoma. Gruaja kishte qenë gjithnjë shtëpiake. Duke qenë se asnjëri nuk kishte punuar në punë shtetërore, ata nuk merrnin pension, por shteti u jepte të dyve nga një asistencë prej 1.000 lekësh të asaj kohe. Vëllai i tij nuk ishte në gjendje të mirë ekonomike dhe nuk u dërgonte dot ndihma. Njerëzit e gruas u dërgonin dy ose tri herë në vit nga një pako me veshje, të cilat Petroja ua shiste komshinjve. Ky çift fatkeq jetonte me qira në katin e dytë të një shtëpie privare te Rruga e Barikadave karshi gjimnazit “Sami Frashëri”.

Fisi Martini, që jetonte në Borovë, ishte shuar gati i gjithi gjatë masakrës që kryen forcat gjermane si përgjigje ndaj aksionit sulmues të forcave partizane. Petroja me bashkëshorten jetonin të vetmuar, ishin pa farë e fis, madje dhe shokët e pakët e kishin braktisur, por nuk e kishte braktisur Lasgushi, me të cilin ishte njohur gjatë emigracionit në Bukuresht.

Në shtator të vitin 1965 nëna ime dhe unë e njohëm Petron prej gruas së një kushëriri të tim eti, e cila punonte si shitëse buke afër shtëpisë ku banonte ky çift hallemadh. Nëna ime ishte fetare e përkushtuar dhe kur njihte ndonjë rast të tillë përpiqej ta ndihmonte me sa mundej. Këtë frymë ishte përpjekur të na i kultivonte dhe ne fëmijëve të saj. Kështu, kur vinte nëna jonë në Tiranë, tek apartamenti i Viktorit, ku banoja dhe unë, më merrte me vete dhe i bënim nga një vizitë çiftit Martini. Kur nëna kthehej në Korçë unë i vazhdoja vizitat te Petroja. Më tërhiqte enciklopedizmi i tij, urtësia, mosankimi për gjendjen e rëndë, etj.

Pikërisht në atë dhomën e palyer prej kushedi sa vitesh, ku jetonte Petroja, me zonjen e paralizuar, e takova Lasgushin dy herë.

 

         Herën e parë e ndjeva veten si në ëndërr. Takoja nga afër njërin nga tre poetët e adhuruar. Deri atëhere, ishte dimri i vitit 1965-1966, adhuroja, Lasgushin, Fan Nolin dhe Migjenin. Prej dy të parëve dija përmendësh disa poezi, kurse prej Migjenit nuk dija plotësisht përmendësh asnjë poezi.

Kisha nja 15 minuta që dëgjoja Petron. Ishte koha e Rankoviçit, prandaj Petroja më fliste  për persekutimin e shqiptarëve në Jugosllavi, sipas lajmeve dhe komenteve që kishte dëgjuar në radiostacionet zvicerane në gjuhën gjermane. Midis tjerash më tha me një farë pesimizmi se mesa po kuptonte ai, problemi i Kosovës nuk do të zgjidhej shpejt, madje do të zgjidhej kur kufijtë e shteteve nuk do të kishin më rëndësinë që kishin kur po bisedonim.

E shoqja e Petros rrinte shtrirë dhe nuk fliste. Ndonjëherë Petroja i drejtohej gjermanisht për ta pyetur se mos kishte ndonjë nevojë. Te shkallët u dëgjua trokitja e një shkopi: pam, pam, pam.

Erdhi Lasgushi, kështu troket ai me një shkop që e le prapa portës” – tha Petroja. Unë nuk e dija se ata ishin shokë e miq të vjetër. Lasgushi hyri si në shtëpinë e tij dhe pasi i dha dorën Petros, përshëndeti bashkëshorten e tij gjermanisht. Pastaj më dha dorën mua pa u prezantuar se kush ishte dhe pa më pyetur se si quhesha. U soll sikur të ishim njohur që më parë. Më pyeti vetëm se a isha mirë me shëndet. Mendova se Petroja do t’i kishte folur Lasgushit për mua në ndonjë takim të mëparshëm.

Unë isha student në vitin e katër të degës për letërsi dhe gjuhë shqipe. Poetin më të madh lirik të viteve të paraluftës, në vend që ta takoja e njihja gjatë ndonjë ore mësimi në Fakultet, ku duhej të na e prezantonin pedagogët e letersisë, erdhi rasti ta njihja në këtë dhomë të vogël, të nxirrë nga tymrat e sobës.

Lasgushi nuk e hoqi pallton, u ul te karrikja tjetër. Pas pak filloi biseda. Lasgushi filloi të tregonte sesi në vitet e Mbretit Zog shqiptarët i kishin qilarët plot me zaire, butet plot me verë, njerëzit mund të shkonin jashtë shtetit, etj. Ai fliste pa bërë asnjë koment nga ana e tij. Kur fliste nuk më shikonte në sy, shikonte nga dritarja. M’u duk sikur nuk fliste me mua, por sikur meditonte. Pas ndonjë ore u largova, pa kuptuar nëse Lasgushi fliste me nostalgji për kohën e rinisë kur kishte arritur apogjeun e tij si poet, apo donte të më thoshte se tani në kohën e partisë, populli shqiptar bënte një jetë më të varfër, pa zairera, pa bute me verë, një jetë të izoluar nga bota.

 

Një kryqëzim në rrugë. Pas ca kohe, aty nga pranvera e vitit 1967, sa kisha dalë nga dyqani i madh MAPO dhe kisha marrë kthesën e po ecja në Rrugën e Barikadave. Pas pak më doli përballë Lasgushi me dy vajzat e tij. Të madhen e mbante për dore, kurse të voglën po e mbante kalakiç, si thoshim nga Korça kur dikush e mbante fëmijën mbi zverk. Fillova ta shikoja drejt e në sy për ta përshëndetur, por ai as më pa fare dhe kaloi me një farë nxitimi. Mendova se po shkonte te dyqani MAPO, për të blerë veshje të reja për vajzat.

 

         Herën e dytë e takova Lasgushin te Petroja në pranverën e vitit 1970, kur kisha filluar të punoja në “Institutin e Historisë dhe të Gjuhësisë”, i cili dy vjet më vonë u nda në dy institute në “Institutin e Historisë” dhe në “Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë”. Lasgushi sa mori vesh se ku kisha filluar punën me tha: “Kam dy dokumente me vlerë për historinë e letërsisë dhe të gazetarisë shqiptare. Kam një poezi të Asdrenit të shkruar me dorën e tij dhe numërin e parë të gazetës ‘Shqipëtari’ të Nikolla Naços. Ky numër është botuar me bojë të kuqe, sepse ishte numër special.

U gëzova dhe i thashë se të tillë dokumente me vlerë është më mirë t’i ketë shteti, i cili i ruan më mirë se çdo privat. Lasgushi nuk e zgjati, po më tha se do të vinte në Institut të bisedonte.

Kësaj radhe dolëm bashkë nga shtëpia e Petros dhe ishim duke ecur në rrugë kur i thasë se më vinte shumë keq për gjendjen e shokut të tij. Ai m’u përgjigj:

Petroja me të shoqen nuk donin të kishin fëmijë. Perëndia u dha disa herë fëmijë, por ajo zvicerania shkonte e i dështonte. Tani nuk ka kush t’u japë një gotë ujë. Kurse unë me Nafien për shumë vjet nuk mundëm të bënim dot fëmijë, por u interesuam te doktorët për të realizuar bërjen e fëmijëve. Dhe ja, edhe pse me vonesë, i bëmë dhe i kemi dy vajza si drita që na e mbushin shtëpinë dhe zemrën me gëzime.”

Kur u ndamë e kujtova që të vinte në institut për të biseduar për ato dokumentet.

 

Tek Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë. Lasgushi erdhi pas disa javësh pikërisht te zyra ku punoja unë me disa kolegë, midis të cilëve ishte dhe zv.shefi i sektorit të letërsisë, i ndjeri Jorgo Bulo. Me Jorgon, Lasgushi ishte njohur që më parë, sepse Jorgua e kishte gruan nga Pogradeci dhe kalonte atje pushimet e verës. Lasgushi nuk deshi të ulej te një kolltuk që kishim për vizitorët. Po rrinim të tre në këmbë dhe unë e hapa me njëherë bisedën për dokumentet që ruante Lasgushi. Jorgua i tha se do të ishte nder për institutin tonë që t’i kishte ato dokumente në arkivin e tij. Lasgushi e pyeti:

Sa paguani ju për sejcilin nga këto dy dokumente? Jorgua u ndje ngushtë dhe i tha se instituti nuk kishte mundësi të paguante, prandaj ai i mirëpriste dokumentet si dhuratë.

Kanë kaluar mbi 25 vjet dhe akoma ky shtet nuk ka pare të paguajë për dokumente me vlerë kombëtare”? – Pyeti Lasgushi duke e parë Jorgon me ato sytë e tij që dukej sikur lëshonin shkëndia. Pastaj shtoi: “Po kur do të kini pare për të tilla vlera”? Jorgua ngriti supet. Lasgushi u largua pa thënë gjë…

 

         Te shtëpia e Lasgushit në Tiranë

Në vitin 1972, gjashtë vjet pasi kisha mbaruar fakultetin dhe kisha punuar në Radio Tirana dhe në Institutin e Historisë dhe të Gjuhësisë, m’ u dha në krah të majtë të lumit Lana një apartament me një dhomë e një kuzhinë. Që nga viti 1967 që filloi puna vullnetare për ndërtim pallatesh, ky ishte i gjashti, ku kisha derdhur djersën. Ky ishte një pallat pesë katësh anës Unazës përballë gjimnazit Ismail Qemali, në lagjen Ali Demi.

Një ditë tetori kisha dalë në ballkonin nga ana e lumit dhe po shikoja malin e Dajtit, i cili me ngjyrat vjeshtake dukej dhe më i bukur. Kur papritur anës Lanës pashë Lasgushin veshur me pallton dhe kapellën e tij të zezë duke ecur me qenin e tij të vogël të bardhë. E kishte nxjerrë për shëtitje. Ai e mbante dhe e trajtonte konkën e vet si në Europë, jo si shqiptarët e tjerë. E mbante brenda në shtëpi si pjesëtar të familjes, i fliste me emër dhe qeni e kuptonte dhe reagonte sipas urdhrave që i jepte ai. Marrëdhëniet e Lasgushit me qenin e tij përbënin një aspekt europian të jetës së tij, por unë gabimisht e mendoja si një teke lasgushiane. Pas ndërrimit të regjimit edhe shumë shqiptarë filluan të mbanin qenër dhe konka brenda shtëpive të tyre, madje dhe brenda apartamenteve të ngushtë, duke i trajtuar si pjesëtarë të familjes dhe jo si më parë, që i linin jashtë shtëpive thjesht si kafshë mbrojtëse.

U kujtova për dorëshkrimin e poezisë së Asdrenit dhe për numërin e parë të gazetës Shqipëtari të Nikolla Naços. Pasi pyeta se ku banonte poeti, mësova se ai e kishte shtëpinë aty pranë te rruga Asdreni. Në vijë ajrore ishim nja 200-250 metra larg njëri tjetrit. Shtëpia e tij ishte një vilë e vogël me tulla të kuqe një kat e gjysëm e rrethuar me avlli. Kishte një oborr të vogël përpara dhe shumë pak tokë rreth e rrotull. Modeli i saj ngjante me disa shtëpi që kisha parë në Pogradec.

Shkova dhe trokita te porta, të cilën ma hapi një vazë e re, e gjallë, e qeshur me sy të mëdhenj dhe fytyrë ovale. Ishte vajza e vogël, ajo që e kisha parë kalakiç mbi zverkun e babait te rruga e Barikadave. Flokët e saj ishin bjonde në gështenjë. Më ftoi të hyja brenda. Qeni ishte në oborr, lehu pak dhe kur Marieja i bëri një shenjë, heshti. Ishte pasdite e një të djele vjeshte dhe bënte pak ftohtë. Vajza e madhe Kostandina e tërhoqi nga brenda derën e shtëpisë duke thënë: “urdhëroni”. Kjo ishte krejt bionde me fytyrë rrumbullake, e qeshur gjithashtu. Hyra në një sallon të madh dhe me lartësi mbi tre metra, që shërbente si dhomë ndënje dhe pritje. Apartamentet tanë nuk kishin asnjë nga dimensionet e këtij ambjenti. Lasgushi u ngrit nga divani dhe më dha dorën. Kishte pamje ëgjëllore, me dy mollza të kuqremta dhe sy gjithë dritë. Kurse zonja Nafie pasi më përshëndeti dhe qirasi me karamele, kaloi në një nga dhomat matanë duke ngjitur nja tre shkallë, sepse dhomat dhe banja ishin mbi nivelin e sallonit. Ajo nuk doli më. Kisha dëgjuar se ajo ishte rreth 20 vjet më e re, por në pamaje të parë m’u duk vetëm nja tre a pesë vjet më e re se bashkëshorti. Sjellja e saj më dha të kuptoja se duke shkuar pa lajmëruar po bëja një vizitë të papërshtatshme.

Për të mos e zgjatur hyra drejt e në temë. I kujtova Lasgushit ato dy dokumentet dhe iu luta që të ma vinte në dispozicion sa për ta lexuar numërin e parë të gazetës Shqipëtari / Albanezul të Nikolla Naços. Doja të mbaja disa shënime që të shkruaja një artikull. Në Bibliotekën Kombëtare nuk kishte asnjë numër të kësaj gazete. Numëri i parë i saj kishte dalë shqip e rumanisht më 16 korrik 1895. Ky numër ishte me vlera historike sepse shënonte daljen e gazetave shqiptare të Rilindjes. Mirëpo Lasgushi më tha se këtë dokument dhe të tjera i ruante te shtëpia e tij në Pogradec dhe se ato nuk i kishte të sistermuara dhe kushedi se kur mund t’i gjente.

Pastaj filloi të tregonte për vajtjen e tij në Bukuresht kur ishte djalë e ri. Tregoi se shkoi te një kushëriri i tij që shiste birra në një kafene-birrari. Për të fjetur kushua i shtroi disa plaçka në një gade birre bosh që rrinte shtrirë te një qoshe e dyqanit. I hodhi diçka për mbulesë dhe vijoi punën. Mirëpo Lasgushin, edhe pse ishte i lodhur, nuk po e zinte gjumi. Nuk ishin bisedat dhe zhurmat e njerëzve që e pengonin të flinte, por pozicioni me këmbë shumë të mbledhura.

Tërë natën u përpëlita duke u kthyer sa majtas djathtas, por nuk fjeta dot”, tha Lasgushi dhe sqaroi: “Njeriu nuk fjetka dot po të mos i shtrijë këmbët.”

Pas këtij rrëfimi u ngrita dhe ika duke ia dhënë dorën me ngrohtësi. Deshi të delte te porta, por unë i thashë se bënte ftohtë dhe nuk ishte e nevojshme të më përcillte. Më pa me ato sytë e tij që të zhbironin dhe u kthye te divani. Vajzat erdhën deri te porta dhe pasi u përshëndetëm, e mbyllën portën.

 

         Jam mjeshtër i poezisë, si im atë – usta i punimit të bakrit

Një herë tjetër shkova te Lasgushi bashkë me Julian. Ishte pranvera e vitit 1977 ose 1978. Julia kishte shkruar një poezi dhe donte t’ia recitonte. Ishte një poezi peisazhi. Lasgushi, pasi e dëgjoi, nuk e kritikoi faktin se poezia nuk kishte varg të rregullt dhe rimë, por theksoi: “Ambjentin e ke përshkruar mirë, por mungojnë lëvizjet. Peisazhi poetik pa lëvizje, pa jetën e gjallë, është i vdekur.”

Menjëherë më erdhi në mend poezia e tij Poradeci”:

 

“Perëndim i vagëlluar mi Liqerin pa kufir.

Po përhapet dal-nga-dalë një pluhùrë si një hije.

Nëpër Mal e në Lëndina shkrumb i natës që po bije,

Dyke sbritur që nga qjelli përmbi Fshat po bëhet fir…

E kudo krahin’ e gjërë më s’po qit as pipëlim:

Në katund kërcet një portë… në liqer hesht një lopatë…

Një shqiponjë-e arratisur fluturon në Mal-të-Thatë…

Futet zemr’ e vetëmuar mun në fund të shpirtit t’im.

Tërë fisi, tërë jeta, ra… u dergj… e zuri gjumi…

Zotëroi më katër anë errësira…

Po tashi:

Dyke nisur udhëtimin mes-për-mes në Shqipëri,

Drini plak e i përrallshëm po mburon prej Shëndaumi.”

 

Kështu ishin plot jetë edhe poezitë e tjera të peisazhit të tij si “Kroi i fshatit tonë”, etj. ku peisazhi ishte i mbushur me jetë njerëzore, me lëvizjet e njerëzve dhe të qenieve të gjalla.

I thashë: “Ke të drejtë, Lasgush.”

Kam të drejtë sepse jam mjeshtër i poezisë, unë e di si krijohet poezia dhe askush nuk mund të më kritikojë pse e kam shkruar në këtë ose atë formë një poezi.” – tha me një farë krenarie dhe shtoi: “Im atë ishte usta i mbaruar si punues i bakrit. Unë nuk mund t’i bëja atij asnjë vërejtje sesi i kishte krijuar tenxheret, kusitë, tepsitë, pjatat prej barkri të cilat pasi u jepte format e duhura i kalliste nga brenda dhe i lyente nga jashtë me një ngjyrë të errët. Im atë ishte usta i punimit të bakrit, kurse unë u bëra usta, mjeshtër i poezisë.”

M’ u kujtua sesi një herë, kur u ndodha në zyrën e Dionis Bubanit te revista Hosteni ra zilja e telefonit. Në telefon fliste Lasgushi. Dionisi i drejtohej jo me emër as me formën e respektit “zoti Lasgush”, por me fjalët: “Po mjeshtër…, mjeshtër të lutem”, etj.” Dionisi e kishte kryer shkollën e mesme në Bukuresht dhe dinte ta vlerësonte Lasgushin si e meritonte, kurse unë me kolegët e mij, të diplomuar në Universitetin e Tiranës, i drejtoheshim këtij poeti të shquar thjesht me emrin e tij, Lasgush, sikur të ishte shoku ynë. Dionisi më tha se Lasgushi ishte i vetmi poet në Shqipëri që kishte gradën shkencore Doktor në Flozofi, pra PhD, si e shkruajmë sot. Lasgushi, si dhe Eqrem Çabej, ishin njerëz të thjeshtë në sjellje dhe biseda. Ata nuk i përmendnin titujt, veprat dhe arritjet e tyre, por në sjelljen e tyre fisnike ndjehej krenaria e të qenit njerëz të shquar, njerëz të formuar në botën Perëndimore. Dhe ku, në Austri.

 

         Shkollim marrin të gjithë, por kulturë hiç fare

Një herë tjetër shkova përsëri me Julian. Lasgushi ishte në oborr bashkë me Ing. Petraq Kolevicën. Sapo ishin ngritur nga karriket. Petraqi i dha dorën dhe u bë gati për të dalë. Unë kisha qejf të rrinte dhe ky intelektual i shquar e poet, që ta dëgjonim së bashku mikun tonë. I bëra shënjë me dorë, por gjestit tim iu përgjigj me ngritjen e dorës së djathtë duke treguar orën, pra i kishte vajtur ora për një punë a takim tjetër.

Petraq Kolevica kishte qenë një nga ata nxënësit e shkëlqyet (exelence) që kishte nxjerrë gjimnazi i Korçës që nga vitet kur kishte qenë Lice Francez dhe deri më 1990. Të gjithë këta ishin shquar më vonë në fusha të ndryshme. Petraqi e tregoi veten intelektual i shquar në disa drejtime si arkitekt, shkrimtar, poet, përkthyes dhe pastaj si botuesi i librit me shënime “Lasgushi më ka thënë”, punë të cilën duhej ta kishim bërë një nga ne studiuesit e letërsisë shqiptare të së kaluarës. Por ne luftonim të realizonim planin që na ngarkonte drejtoria, kurse për ndonjë punë jashtë planit, si mbledhje kujtimesh nga Lasgushi, Ali Asllani, Mitrush Kuteli, Vedat Kokona, etj as na shkonte në mend. Nuk na shkonte në mend sepse ishim punonjës shkencorë pa shkëndia dhe të patalentuar…

Pasi hymë brenda, pas disa bisedash, Lasgushi tha duke qeshur:

         “Unë jap karakterizime shumë të shkurtra për njerëzit. Ja dëgjoni si e karakterizoj Skënder Luarasin: ‘Shumë patriot, shumë demokrat, shumë nevrik’.”

         “Të lumtë se e ke qëlluar, i thashë unë që e njihja Skënderin nga afër dhe shtova: “po për profesor Eqrem Çabejn a mund të japësh ndonjë karakterizim?”

         “Pa tjetër, tha Lasgushi dhe duke u drejtuar, sikur do të recitonte, deklaroi: “Njeri shumë zotni, shkencëtar shumë i zoti.”

E duartrokitëm ne dhe vajza e tij, Maria, që ndodhej aty. Për ta ngacmuar e pyeta:          “Po vetes a i njeh ndonjë të metë?”

Lasgushi qeshi dhe tha: “Mos kujtoni se jam engjëllush. Jam Lasgush, por dhe djallush.”

Qeshëm të gjithë. Pastaj ra biseda për shkollat dhe shkollimin masiv të popullit. Ai menjëherë tha: “Sot Shqiperia është mbushur me shkolla, shkollim merret nga të gjithë, ama kulturë, shqiptari nuk ka hiç fare.”

Këtë shprehje kritike ndaj gjendjes së ulët të kulturës sonë ai e përsëriti edhe një herë tjetër disa vjet më vonë, kur i shkova për vizitë bashkë me mjekun dhe shkrimtarin Misto Marko dhe me ish-shokun tim të fakultetit, Kristaq Nanushin.

Ne që u diplomuam prej shkollës socialiste nuk na vjen mirë ta dëgjojmë këtë thënie të Lasgushit, por koha pas ndërrimit të regjimit tregoi dhe po tregon se sa kulturë të dobët kishim dhe kemi, të gjithë ne që nga pushtetarët e deri tek qytetarët me diploma të shkollave të mesme e të larta.

 

Te Biblioteka Kombëtare

Lasgushi vinte rallë te Biblioteka Kombëtare, te godina e re përballë xhamisë qendrore. Mirëpo ndodhi që një herë, kur isha duke kërkuar të dhëna për një libër te skedari i katit të parë, pashë që po hynte Lasgushi. Iu afrova. U përshëndetëm dhe si e kishte zakon, nuk u zgjat në bisedë, por nisi të më thosh një lajm, që më çuditi:

Po të më dërgojnë mua në Zvicër për kërkime bibliografike, unë jam në gjendje të gjej në një bibliotekë të atjeshme një libër shqip të botuar para “Mesharit” të Gjon Buzukut.

Po ç’ pret, i thashë, pse nuk vete tek Aleks Buda, kryetari i ‘Akademisë së Shkencave’ dhe t’i kërkosh një shërbim”.

Aleksi do dërgojë mikun e tij Dhmitër Shuteriqin, jo mua. Prej meje do kërkojë vetëm të dhënat dhe aq.”

Nuk e zgjati më dhe kaloi më tutje, kurse unë u ktheva te skedari. Të nesërmen i thashë nëndrejtorit të Institutit të Gjuhësisë dhe Letërsisë, Prof. Koço Bihikut, mirëpo ky e mori si një shaka lasgushiane dhe nuk e ndoqi çështjen.

Më 14 dhjetor 1990 u nda nga jeta Friedrich Dürrenmatt, shkrimtar, dramaturg dhe piktor zviceran

VOAL – Friedrich Dürrenmatt – Fridrih Dyrrenmat (Stalden im Emmental, 5 janar 1921 – Neuchâtel, 14 dhjetor 1990) ishte një shkrimtar, dramaturg dhe piktor zviceran.

Biografia

Pas një fëmijërie mjaft të gjallë, gjatë së cilës ai kishte probleme alkoolike, u diplomua në vitin 1941 dhe studioi filozofi e gjuhë gjermane në Zyrih dhe Bernë. Pas Luftës së Dytë Botërore, i frymëzuar nga leximi i Lessingut, Kafkës dhe Brechtit, filloi të shkruante tregime të shkurtra dhe pjesë teatrale. Veprat e tij të hershme janë plot me makabritete dhe elementë të panjohur, që kanë të bëjnë me vrasje, tortura dhe vdekje.

Debutimi i tij në teatër me Es steht geschrieben (Kjo është e shkruar) shkaktoi një skandal që fitoi famë edhe përtej kufijve zviceranë. Në vitin 1947 u martua me aktoren Lotti Geissler. Në fillim të viteve pesëdhjetë ai shkroi romanet Gjykatësi dhe ekzekutuesi i tij (Der Richter und sein Henker), Dyshimi (Der Verdacht), të cilat janë botuar në formë seriale në gazeta. Në vitin 1956 fitoi famë ndërkombëtare me dramën Vizita e Damës Plakë (Der Besuch der alten Dame). Drama u shfaq në Nju Jork, Romë, Londër dhe Paris dhe fitoi çmime të shumta. Drama të tjera të suksesshme ishin Fizikantët (Die Physiker) dhe Meteori (Der Meteor) të viteve 1963 dhe 1966 respektivisht.

Në vitet shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë ai u bë aktive politikisht. Ai vizitoi Shtetet e Bashkuara, Izraelin, Poloninë dhe kampin e përqendrimit në Aushvic. Në vitin 1983 vdes gruaja e tij dhe në vitin 1984 ai martohet me aktoren dhe producenten Charlotte Kerr.

Ai vdiq më 14 dhjetor 1990 pas pasojave të një sulmi në zemër; vetëm një vit para se të botohej vepra e tij e fundit: Durcheinandertal – Lugina e kaosit.

Në Neuchâtel, qytetin zviceran ku autori jetonte periudhën e fundit të jetës së tij, në vitin 2000 u krijua Qendra Dürrenmatt Neuchâtel, një qendër ndërdisiplinore ndërtuar rreth shtëpisë së shkrimtarit, ku gjithashtu janë shumica e pikturave të tij.

Temat dhe mendimi

Së bashku me bashkëvendësin Max Frisch, Dürrenmatt ishte ylli i rinovimit teatrit gjerman-folës, në një trajtim grotesk të problemeve të shoqërisë bashkëkohore dhe ekspozimit të poshtërsi së fshehur nga fasada e respektuar e shoqërisë zvicerane.

Edhe prodhimi letrar i Dürrenmatt-it gjithmonë është karakterizuar nga një satirë e rreptë dhe një frymë kritike ndaj shoqërisë. Përveç tregimeve të shumta të shkurtër,  janë me interes të madh romanet e tij, ku  nëpërmjet përdorimit të mençur të subjekteve hetimore, ka për qëllim të demonstrojë një tezë të saktë: rasti rregullon fatet njerëzore.
Koncepti i drejtësisë është gjithashtu një temë qendrore në prodhimin e autorit. Për Dürrenmatt, kompleksi policor-gjyqësor, në mekanizmat e tij të hetimit dhe gjykimit, është i paaftë për të kapur ndjenjën më autentike të së vërtetës njerëzore. Ajo që shpesh shpëton nga drejtësia gjyqësore mund të jetë etike e dënueshme, ose anasjelltas. Një histori ende e mundshme është një shembull i mrekullueshëm i ndryshimit të situatës së protagonistit në lidhje me konceptin e drejtësisë, i pranishëm edhe në veprat e tjera të autorit.

Pikturë

Dürrenmatt ishte gjithashtu një piktor, një pasioni të mbajtur gjatë gjithë jetës së tij, paralelisht me punën e shkrimtarit dhe dramaturgut.

Pikturat e tij bazohen kryesisht në motive mitologjike ose fetare, të tilla si Minotauri ose Kryqëzimi, ose Kulla e Babelit. Piktura e tij është ndikuar nga artistë si Giovanni Battista Piranesi ose Francisco Goya.

Në shumë vepra, veçanërisht në karikaturat dhe portretet, ekziston një humor i zi dhe një kritikë e mprehtë e hipokrizive të shoqërisë.

VEPRAT

Teatër

  • Es steht geschrieben, 1947
  • Romulus der Große, 1950
  • Die Ehe des Herrn Mississippi, 1952
  • Ein Engel kommt nach Babylon, 1954
  • Der Besuch der alten Dame, 1956
  • Die Physiker,1963
  • Der meteor, 1966
  • Die Frist, 1975

Romane

  • Der Richter und sein Henker,1950
  • Der Verdacht, 1951
  • Das Versprechen, 1957
  • Justiz, 1985
  • Der Auftrag, 1986
  • Durcheinandertal, 1989
  • Der Pensionierte, 1995

FLATRAT E ROGANËS – Poezi nga ATDHE GECI

Poezia botën  ma  jep të kthjellët

midis  nesh  fryn frymë tokësore

Roganën unë e kam  në kraharor

Gjuhën e natyrës së  saj e kuptoj

 

Zemër, duhet  të dashurojmë më

shumë, më  shumë, -gjithë  jetën

kjo lulearkë në kodrat e Roganës

të gjitha  netët i ka  të  mbushura

 

Un´ njoh fshatin tim 30 mijëvjeç

dhe  fshatarët  e  mi  të  paleolitit

jemi të njëjtë  me  stërgjyshërit e

lashtë, me udhëtarët e kohës sonë

 

Jam rritur i pakufizuar  me  ajrin,

Jam rritur i  pakufizuar me stinët

e sotmja më ikën në  të  kaluarën

e ardhmja pret retë e mendimeve!

 

I njoh fshatarët e mi mijëvjeçarë

ata  i  ndjejnë  luhatjet  e erërave

dhe udhët e ngushta  të kalimeve

Rogana  nuk  është vetëm natyrë,

por, univers, histori,  art  e letësi.

 

2

—————————————-

 

Poezia botën  ma  jep të kthjellët

me bashkëfshatarët unë takohem

sa herë përmallohem  për Gurin

e Këngës, e kitaren e të dehurve!

 

Rogana e ka të bimur veten e saj

prejardhjen  pellazgo – shqiptare

Rogana ma jep botën të kthjellët

mua më pëlqen erotika në grurë!

 

Kam shumë kujtime  për fshatin

kur dimri e bën natyrën me borë

unë shumë motive  i vëj në letër

me shiun e borën flas si me miq!

 

Në Roganë fshihen  dy  kisha të

antikitetit të hershëm, këmbanat

e tyre s´dëgjohen, janë nën tokë,

brenda është  edhe  një nënqytet…

 

Në  antikë  Rogana  jonë  quhej,

Kryenjeri  ose ( Kryet e njeriut )

Rogana pellazgo-dardane është

e  pasur  me  dashuri  të  paparë!…

 

3

—————————————-

 

Roganën time  të  dashur  e  njoh,

e njoh nga stinët e jeta e  hallisur

Pasionin  për  poezinë  e  kam  të

lindur nga  nëna, e  guximin  nga

babi  dhe  bashkëfashatarët  e mi.

 

Rogana njeh Himnin e Çamërisë,

vulën kozmike  të  gjakut  të vet

gjakun e të rënëve të saj  për liri!

Roganajtë e ditur  e  thonë  qartë

as pluhuri në ajër s´ fle pa atdhe!

 

Njerëz të vendlindjes, pritni  pak

e vërteta do të kthehet në shtëpi!…

kënaqësia  këtu  s´ lavdërohet aq

as  liria  e  artistëve   në  formim

 

Ira, në  kraharor e kam një lumë,

një lum të papërmbajur dallgësh.

historia  këtej  është  dy  tehëshe

me  diell  dhe  natyrë  gjelbërore

 

Roganë, s´është lehtë t´i shkruaj

të tëra këngët  që i ndjejë për ty,

rendjet  në livadhe i kam kujtim

eh si ndjeshim ngjitjeve  Brijës!…

OPTIKË KRITIKE PËR DRAMËN “IZRAELITË & FILISTINË” TË NOLIT – Nga MEXHIT PRENÇI

 

_ Përparësia e Dialogut & Forcës

sipas rrethrasjeve (rrettanave) _

1

Drama “ Izraelitë dhe Filistinë “ e Nolit, u botua më 1907 në Boston Mass nga Tipografia  Kombi. Në fund të tekstit të dramës lexohet:  “Shkruar n’Athinë në vjeshtë I të motit 1902”. Nga Pasthënie  librit veçojmë:  “Ata kuptojnë do ta marrin  menjëherë vesh që “ Izraelitë dhe Filistinë “, s’është dramë, por vetëm një sqelet drame, e cila duhej zgjeruar dhe endur më shumë.Tërë libra s’është veç pak vija të parregullshme dhe pa formë të fundme, përmbi të cilat ishte për të vijosur një pikturë të madhe. Duke pritur një kohë të përtejshme dhe një ndodhje të mendjes dhe të shpirtit që ta ndreqja e ta zgjeronja shkuan pesë vjet pothua. Ishte me të vërtetë një mëkatë që kurrë do mos ia ndjeja vetes sime që e nxora në shesh këtë foshnjë drame pa shpërngij”

2

Një pohim i tillë ia rrit vlerat intelektuale dhe morale  Nolit. Jo kushdo e njeh vetveten, jo kushdo është i sinqertë me veten dhe të tjerët, perveç njerëzve të ditur, të emancipuar e qytetëruar  dhe me integritet. Le të shërbejë si model njohja e vetvetes nga Noli, për shkrimtarë, dramaturgët, artistët, e veçanërisht për politikanët e froneve të larta, të cilët nga mosnjohja e vetvtes së vërtetë, kalojnë në deliromani e në të njetën kohë bien në kurthin e madhështisë së  marrëzsë.

3.

Noli e shkroi “Izraelitë e Filistinë” kur ishte njëzet vjeç. Ideja për të shkruar këtë dramë, nuk lindi si një shqetësim poetik i dramaturgu por si një mendim politik dhe filozofik  i patriotit. Ai thotë:  “Ata që do të vënë re rrethrasjet  që më shtrënguan ta bëj këtë gjë, në mos ndjefshin auktor, patriotin e tyre që ndodhet në Amerikë do ta ndjejnë”. Ishte pikërisht patrioti që nxiti dramaturgun, të hedh në letër ide e mendime të rëndësishme politike, filozofike dhe atdhetare  që t’i fliste kohës me gjuhën e artit dramatic, e cila komunikon me publikun estetikisht dhe mendërsiht.

4

Shoqërinë shqiptare në fillim të shekullit XX e shqetësonte çeshtja kombëtare për  t’u  çliruar nga zgjedha pesëqindvjeçare  e Perandorsë Osmane, për të fituar pavarësinë me çdo mjet. Lëvizja kombëtare  dialogonte e debatone për dy alternativa: atë të dhunës  & për  udhën paqësore. Noli iu referua një historie të vjetër fetare, të luftrave midis izraelitëve dhe filistinëve, e cila jepte mundësira të shumta që, duke i  shndërruar idetë fetare, patriotike dhe filozofike në art, t’u fliste bashkëkohësve në momentin e duhur historik. Mirëpo Noli i  hyri me passion punës krijuese  në rrafshin e dra,aturgjisë dramaturgjisë, pa ditur not, sipas parimit se noti mësohet duke notuar, por provat i bëri në ujë të cekët. Nolin e mençur e rrëmbeu pasioni i patriotit dhe ndikimi i veprave të shekspirit  (përkthyer me mjeshtëri që krarahasohet vetëm me vet, punën krijuese e nisi  pa e mësuar mirë mjeshtërinë  dhe gjuhën e artit dramatik.

5

Duke u mbështetur te mendimi i Sami Frashërit, se shqiptarët për të fituar lirinë, kishin në dorë edhe të drejtën edhe forcën, Noli në veprën e tij i jep përparësi të drejtës & arsyes. Vetëm kur këto refuzohen, forca del në plan të parë.   Këtë e shpreh në mënyrën e vet edhe edhe Profesor Vehbi Bala në parathënien e librit:  ”Mësimi që nxirret nga disfata e Samsonit  tregon sa i rëndësishëm është përdorimi i forcës në gjendjen që ndodhej Shqipëria për t’u çliruar nga pushtuesit: por që të   ngadhënjejë e vërteta dhe  e drejta, duhet të bëhet punë bindëse, para se të përdoret. Forca”.

6

Kështu ndodhi edhe me Serbinë e Millosheviçit. SHBA dhe bota e qytetëruar, bënë të gjitha përpjekjet, ndoqën të gjitha rrugët që çeshtja kosovare të zgjidhej me dialog, me udhë paqësore të cilën e refuzoi tirani Millosheviç, Si sadist e demon bëri  genocid të tmershëm mbi kosovarët. Në këtë rrethanë tragjike SHBA & Europa për të mbrojtur të drejtat e kosovës aplikuan alternativën  e forcës dhe i dha mësimin e madh historik Serbisë tiranike e në të njejtën kohë edhe kumtin diktaturave të egra që skllavërojne & mjerojnë edhe popullin e vet, se nëse dështon dialogu si alternativa më e mirë, në plan të parë  del alternativa e forcës siç thoshte Sami Frashëri.

7

Këto ide  shndërrohen në art në dramën “Izraelitë dhe Filistinë“ si nëpërmjet veprimeve  të personazheve, por sidomos të  linjës së Samsonit dhe bëmave të tij,

të cilin e konsideroj edhe si zëdhënës të autori. Kjo për faktin se ai bart idenë themelore të dramës, në raportin e të drejtës e arsyes me forcën, që jepen në situata të ndryshme e të larmishme, sipas rrethanave.

***

Në fillim Samsoni është për udhën paqësore, por pasi i ngrenë kurthin, pasi i presin mjekrën tek e cila qëndronte tërë forca e tij, pasi i nxjerrin dhe sytë, ai pëson zhgënjim e madh… Qorton veten dhe i jep të drejtë Rabinit:”Unë më s’shikoj, po dëgjoj të qeshurit e tyre që më qeth zemrën dhe i jap të drejtë Rabinit me gjithë shpirt: Ah, sa të drejtë kish! Lipsej të veja me ushtri izraelitësh dhe ta digjnja, ta dërrmoja gjithë këtë botë të kalbur e të gënjeshtërme”.

8

Në skenat e mëpastajshme, kur i vjen fuqia, sapo i rritet mjekra, Samsoni rifiton fuqi mbinjerzore,  e tund tempullin e Boallit dhe e shkatërron. Filistinët mbeten nën gërmadha, ndërsa  Samsoni  vetësakrifikohet, sepse u zhgënjye nga vetvetja ngaqë i  besoi forcës së arsyes me ata që s’kishin arsye, mbivlersoi vetveten, nënvleftësoi kundërshtarin, i cili duke përdorur dinakërinë,  pabesinë e futi në kurth  duke e joshur me kënaqësitë  e  dashurisë  sa e bënë të  braktisë detyrën.

Parë nga kjo pikeveshtrimi akti i vetvrasjes ishte zhgënjim  ndaj vetvetes, hakmarrje ndaj grackës së filistinëve, sakrificë për të vërtetën, Perëndinë dhe për Izraelitët.

***

Samsoni është figurë komplekse,  bartëse e ideve substanciale  të dramës. Kjo. do kërkonte  që autori të futej e të  depërtonte në mendjen & botën e përbrendhsme te figurës, nëpër labirinthet e shpirtit dhe të fshehtat e zemrës e t’i shpaloste ato me mjeshtëri të lartë që figura të ngrihej në nivelin e ideve që bart.

9

Dramën “Izraelitë dhe Filistine” e përshkon edhe ideja e luftës për të vërtetën, kundër gënjeshtrës,  nënshtrimit ndaj arit, të vesit mbi virtytin, të pasionit të dashurisë e lajkave të bukurisë së gruas  si mjeshtre e  kurtheve e  grackave ku bie Samsoni.

Namik Resuli  do të thoshte:  “…i magjepsur nga bukuria dhe lajkat e Dalilies bie vetë në grackë  dhe i harron fare qëllimet e mira të misionit që iu ngarkua nga të parët e Izraelit. I rrëfen Dalilës se fuqia e tij e jashtzakonshme qëndron te flokët.Me të dëgjuar këtë  rrjedhin filistenjtë, i presin leshrat, e vërbojnë dhe e venë në pranga.”.

Ndërsa Martin Camaj në shqyrtimin analitik që i bën  dramës shkruan: “ Sikur del nga këto pak krahasime që po rrjeshtoj më poshtë, popullit të zgjedhur (izraelit) i kundërvihet Bota pagane e mbrapsht dhe amorale (filistine);- ndjekim mandej kontrastet e tjera gjithashtu binare: e Vërteta &  Gënjeshtra; fuqia fizike e morale e një vetje, pra e Samsonit – fuqia tërësore e forcës armike. Sistemi binar si tezë dhe antitezë shtrihet edhe në sintetizimin e tipareve dalluese te vetjet: Ahazi (mohues i fesë)- Samsoni që flijohet për fenë dhe Izraelitët; Rahilë-Dalilë e para në përfytyrimin e dashurisë së pastër familjare, e dyta të dashurisë së shfrenueshme, të lirë dhe jo të pastër.”

10

Dramën “Izraelitë e Filistinë” e përshkon edhe skematizmi që shfaqet jo vetëm në strukturën e dramës por edhe te persobazhet e saj. Që në aktin e parë ku veprimi zhvillohet në Synagonj, filistinët paraqiten personazhe negativ, ndërsa izrealitët pozitiv, Rabini e Samsoni si heronj. Madje nuk shquaj ndonjë  proces psikologjik ne dialogët dhe debatet e personazheve, në disa skena. Autori nuk ka mundur të futet në  botën e brendshme komplekse të  tyre, e të jap dilemat, qëndrimet e  ndryshme, veprimet psikofizine në situate e rrethana të caktuara  ku monologu e dialogu me vetjen  do të gjente format e  shprehjes  artistiko-skenike.  Citoj nga teksti: Një filistin i thotë turmës:”Të fala shumë ju dërgon Mbreti ynë. Për paqe vijmë, jo për luftë. Që të mos derdhen gjakrat më kot, herdhmë t’ju lutemi, të na dërgoni më të ndriçuarit  e popullit izraelit, se jemi gati të adhurojmë Perëndinë tuaj kur të na bindni se  është perëndi e vërtetë”. Rabini pa e analizuar këtë, në mënyrë kategorike thotë: ”Hapni sytë, izraelitë, filistini flet me dhelpëri”. Po kështu edhe filistinët, pa asnjë proces arsyetimi i flasin prerë Rabinit: Me dhelpëri?…, Pusho ti”!  No oomment.

11

Në aktin e dytë,  skematizmi shfaqet në  skenat  I, III, IV, VI, VII, ndërsa në   Skena II Samson – Dalilë, ku ngjarjet  zhvillohen te filistinët në shtëpi të saj, për çudi skematizmi braktiset, spikat mjeshtëria dramaturgjike. Është ndër skenat me vlera të konsiderueshme të dramës. Dialogët midis tyre mishërojnë dhe shprehin  artistikisht idenë e gëzimit të jetës në botën e vërtetë, të cilën Samsoni e shikon edhe përtej vdekjes fizike, ndërsa Dalila në këtë botë. Ajo i thotë Samsonit: ”Pse të çuditem me natyrën?.. Të filozofis?..Shikoj natyrën që të puth më nxehtë buzën tënde, që të dashuroj më fellë, ashtu po, pra po, nuk ndryshe. Dua të ndritoj dielli që të më japë zjarr syve të sharmojë shtazat e egra; e dua natën që të m’fshehnjë nga bota ëndrrat e ëmbla me të hertit e saj të vulpcetimit. Ardh vera? Ardhi për mua. Ku është i dashuri im t’i dërgoj njëmijë të puthura…”.

Pas këtij monologu  të gjatë që vazhdon, Samsoni menjëherë e shtrëgon me mall Dalilën, ajo e puth dhe pëshpërit me vehte: ”Gjëmbi i parë”.

12

Te Dalila shohim  procesin mjeshtëror të mashtrimit  ndaj Samsonit  Ai jepet pas dashurisë, e shtrëngon Dalilën, por në të njëjtën kohë shfaqet tek ai dilema për të Vërtetën dhe Gënjeshtrën që jepen në këtë monolog:  “Perëndia ma dha shpirtin si udhëheqës të rrojtjes së vërtetë dhe zemrën si rrufjane të gënjeshtërmes. Në vafshim pas zemrës, prishemi: në vafshim pas shpirtit devierim udhën e qëllimit të rrojtjes. Cili ka të drejtë? Asnjë. Më i lumtur është ai që s’merr vesh nga kjo dilemë e frikshme.” .(Dalila s’ka asnjë dilemë) “htrohu në pëlqit tim – i thotë – pra,  guxo të thuash se dashuria është dilemë. Nuk, këtë dilemë e ka ay që s’ka ide të qëruar për veten e tij… Sot ca pak shpirt, nesër ca pak zemër, pasnesër ca pak gjumë, domethënë rehat  për të dyja”.

13

Në përgjithësi në këtë skenë ka një procedim të rrjedhshëm, e luftë të brendëshme të personazheve, të cilët realizojnë  me art veprimet psikofizike, sipas veçorive individuale të karakterit dhe qëllimeve të tyre duke aktruar bukur.Te Dalila shquaj dinakërinë, mashtrimin, pabesinë & lojrat mjeshtrore të dashurisë gënjeshtare. Ndërsa te Samsoni pasioni mbyt arsyen, sa e çon të bjerë në kurthin e sirenës, dashurisë. Vetëm në një situatë dyshuese ai braktis vetveten, bie në krahët e dilemës dhe nuk i jep të drejtë as atij që shkon pas shpirtit, as tjetrit që shkon pas zemrës. Dalila orientohet më mirë, ndonëse qëllimi i saj është i keq, ajo thotë një të vërtetë që ka përmasa universale, ndonëse mund të mos pranohet prej të gjithëve. Ajo pranon edhe shpirtin edhe zemrën edhe të Vërtetën edhe Gënjeshtrën, pak nga njëra, pak nga tjetra. Megjithatë të dy si Samsoni ashtu edhe Dalila janë personazhe  kompleks..

14

Në aktin e tretë struktura dramaturgjike është formësuar me profesionalizëm. Ngjarjet zhvillohen në Tempullin e Boallit dhe Molohut, mbushur me statuja nga të gjitha anët, Filistinët festojnë fitoren. Në Sqenën I,  kemi një hapsirë skenike funksionale, që mundëson lëvizjet skenike të prersonazheve, kur drama do vihet në skenën e teatrit Në tekstin e dramaës dialogu i personazheve është ekspresiv  me gjuhë të pastër e kolor, ndërsa Kryeprifti monologon me racionalitet me një gjuhë dramatike që ka forcë shprehëse. Në Sqenë  II dhe III, dialogu bëhet më ekspresiv, më dinamik, struktura e skenave ka një frymmarrje më të gjerë, madje dhe veprimi i personazheve dhe bota e tyre e trazuar jepet disi më e plotë dhe emocionale.

Samsoni, këtu, flet me një gjuhë që buron nga zhgënjimi, ku krahas dëshpërimit qëndron protesta, përballë humbjes; zemërimi, kundrejt gjymtimit, urrejtja përballë pabesisë dhe padrejtësisë,  forca shkatërruese e të gjithëve dhe e vetvetes.

 

15

Kur mbaron së lexuari dramën “Izraelitë e filistinë të Nolit, të mbetet në mendje Samsoni që luftonte për të vërtetën, për Perëndinë, për jetën e përtejme, për lumturinë, paçka se gëzimet në këtë botë i quan gënjeshtër. Po ky Samson është  viktimë e vetvetes, bi në një vetëkurth me dashje, sepse ai nuk i zuri veshët përpara kurthit të sirenës së dashurisë së Dalilës. Theksojmë se zemra fitoi mbi shpirtin, pasioni mbi detyrën që sollën katastrofën e tij. Për këtë ai përdor armën e tmerrshme të hakmarrjes, përmbys tempullin e arit dhe të dashurisë, përmbys gjithshka, filistinët dhe veten.

16

Drama mbyllet me këngën e Dalilës:

”Në botë sejcili që hin/ dëbiret,dëbiret shkretë/ Fuqia e shpirtit i shkrin/ dhe dashja e mirë humbet”, që më tepër është në rolin e korit se të personazhit që përfaqëson. Këtu absolutizohet shpirti, ndërsa të tjerat humbasin dëbieren”.

 

KONKLUZË

 

Nga drama “Izraelitë dhe Filistinë” nxirren shumë mësime, po do të theksoj njërin prej tyre, i cili sipas meje ka vlera të gjithëkohëshme edhe per kohen e realitetin tonë sot.  Autori ka një koncept realist, të drejtë dhe  universal . Sipas rrethanave vlerësohet me parësi udha paqësore me dialog të arsyeshëm e bindës, ndërsa udha e forcës, e dhunës, të  përdoret  në situatën kur refuzohet e para. Kjo është vlerë sipërore e mesazhit të dramës, ndonëse artistikisht nuk ka shkëlqimin e artë të ideve sepse autori si dramaturg ishte minor përballë intelektualit, dijetarit dhe patriotit  të madh NOLI.

BILBILI DHE TRËNDAFILI – Tregim nga OSCAR WILDE – Përktheu FASLLI HALITI

 

Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde (16 tetor 1854 – 30 nëntor 1900) ishte një poet dhe dramaturg irlandez. Pasi shkruajti në forma të ndryshme përgjatë viteve 1880, në fillim të viteve 1890 e panë atë të bëhej një nga dramaturgët më të njohur në Londër.

 

 

 

BILBILI  DHE TRËNDAFILI

 

«Ka thënë se do të kërcente me mua, nëse unë do t’i sjellja trëndafilat e saj të kuq”, ofshante studenti i ri; “Por në gjithë kopshtin tim nuk ka asnjë trëndafil të vetëm të kuq”.

Nga foleja e tij në lisin e Holmës, bilbili e dëgjoi, shikoi jashtë përmes gjethe dhe u fut e u  zhyt në mendime.

«As edhe një trëndafil të kuq s’ka në gjithë kopshtin tim!», Thirri ai dhe sytë e tij të bukur u mbushën me lot. «Ah, nga sa  gjëra kaq të vogla varet lumyuria! Kam lexuar gjithçka që kanë shkruar urtanët dhe jam mjeshtër i të gjitha sekreteve të filozofisë, por për shkak të mungesës së një trëndafili të kuq jeta ime u bë e mjerë ”.

“Këtu më në fund është një dashnor i vërtetë”, tha bilbili. “Natën pas nate unë këndova për të, megjithëse nuk e njihja atë: natë pas nate u tregova historinë e tij yjeve, dhe tani e shoh atë. Flokët e tij janë aq të errëta sa një lule dhjamë, dhe buzët e tij janë aq të kuqe sa dëshira e tij u ngrit; por pasioni e bëri fytyrën e tij të zbehtë si fildishi, dhe dhimbja ngjiti një vulë në ballin e tij ”.

“Princi do të japë një valle nesër natën,” murmuriti studenti i ri, “dhe dashuria ime do të jetë në mesin e të ftuarve. Nëse i sjell asaj një trëndafil të kuq ajo do të kërcejë me mua deri në agim. Nëse i sjell asaj një trëndafil të kuq, unë do ta mbaj në krahët e mi, dhe ajo do të mbështesë kokën mbi shpatullën time, dhe do ta mbaj dorën mes minave. Por në kopshtin tim nuk ka një trëndafil të kuq, kështu që unë do të ulem vetëm, dhe ajo do të më kalojë pranë. Ai nuk do të ketë vëmendje për mua dhe zemra ime do të prishet “.

“Ky është me të vërtetë një dashnor i sinqertë”, tha bilebili. “Ajo që unë këndoj, ai vuan: çfarë është një gëzim për mua, për të është dhimbje. Padyshim që dashuria është një gjë e mrekullueshme. Shtë më e çmuar se smerald, dhe më e shtrenjtë se gjobat e opalit. Perlat dhe shegët nuk mund t’i blejnë, as nuk pritet të shiten. Ajo nuk mund të blihet nga tregtarët, dhe as nuk mund të peshohet nga guaska për ar “.

“Muzikantët do të ulen në galerinë e tyre,” tha studenti i ri, “dhe ata do të interpretojnë vargjet e tyre, dhe dashuria ime do të kërcejë në tingullin e harpës dhe violinës. Ajo do të kërcejë aq lehtë, sa këmbët e saj nuk do të prekin dyshemenë, dhe oborret me rrobat e tyre të ndritshme do të mblidhen rreth saj. Por ai nuk do të kërcejë me mua, sepse unë nuk kam një trëndafil të kuq për t’i dhënë asaj “; dhe ra përmbys mbi bar, varrosi fytyrën në duar dhe qau.

“Pse po qan?”, Pyeti hardhucë ​​jeshile, ndërsa vraponte përpara tij me bishtin e ngritur.

“Po, pse?”, Pyeti një flutur, i cili po fluturonte rreth një rreze dielli.

“Po, pse?” Një pëshpëritje i pëshpëriti fqinjit, zëri i saj i ulët dhe i butë.

“Ai qan për një trëndafil të kuq”, tha bilebili.

“Për një trëndafil të kuq!” Ata bërtitën; “Whatfarë gjë qesharake!” Dhe hardhucë ​​e vogël, e cila ishte mjaft cinike, qeshi.

Por bilbili përfshiu sekretin e dhimbjes së studentit: ai u ul në heshtje në lisin dhe mendoi për misterin e Dashurisë.

Papritur ai përhap krahët e tij kafe për të fluturuar, dhe u pezull në ajër. Ai kaloi nëpër kori si një hije dhe si një hije lundroi nëpër kopsht.

Në qendër të zonës së lëndinë kishte një kopsht të bukur trëndafilash dhe, kur e pa, ai fluturoi mbi të dhe gjeti një degë.

“Më jep një trëndafil të kuq”, bërtiti ai, “dhe unë do t’ju këndoj këngën time më të ëmbël”.

Por bima tundi kokën.

“Trëndafilët e mi janë të bardha”, u përgjigj ai; “E bardhë si shkuma e detit dhe më e bardhë se bora në male. Por shkoni tek vëllai im, i cili rritet përreth plumbit të vjetër dhe mbase ai do t’ju japë atë që dëshironi “.

Kështu, bilbili fluturoi mbi kopshtin e trëndafilave që rritej përreth diellit të vjetër.

“Më jep një trëndafil të kuq”, bërtiti ai, “dhe unë do t’ju këndoj këngën time më të ëmbël”.

Por bima tundi kokën.

“Trëndafilët e mi janë të verdhë”, u përgjigj ai; “E verdhë si flokët e sirenë që ulen në një fron qelibar, dhe më shumë të verdhë se narcisi që lulëzon në livadh para se kositësi të vijë me kosën e tij. Por shkoni tek vëllai im që rritet nën dritaren e studentit, dhe mbase ai do t’ju japë atë që dëshironi “.

Kështu, bilbili fluturoi mbi kopshtin e trëndafilit që u rrit nën dritaren e studentit.

“Më jep një trëndafil të kuq”, bërtiti ai, “dhe unë do t’ju këndoj këngën time më të ëmbël”.

Por bima tundi kokën.

“Trëndafilët e mi janë të kuq”, u përgjigj ai, “po aq të kuq sa këmbët e pëllumbit dhe më të kuq se tifozët e mëdhenj të koraleve që nuk bëjnë asgjë tjetër përveç se gëlojnë në shpellat e oqeanit. Por dimri më ka ngrirë venat, acari më ka prerë sythat dhe stuhia ka shkatërruar degët e mia dhe nuk do të kem trëndafila për të gjithë këtë vit “.

“Gjithçka që dua është një trëndafil i kuq”, thirri bilbili, “vetëm një trëndafil i kuq! A ka ndonjë mënyrë që ai mund ta ketë? ”

“Ka një mënyrë”, u përgjigj bima; “Por është aq e tmerrshme sa nuk guxoj t’ju them”.

“Më thuaj”, tha bilbili, “Unë nuk kam frikë”.

“Nëse doni një trëndafil të kuq”, tha bima, “është e nevojshme  të krijojeni atë nga muzika e dritës së hënës dhe njolloseni me gjakun e zemrës suaj. Ju duhet të këndoni për mua duke shtypur gjoksin tuaj kundër një gjembi. Ju duhet të këndoni për mua tërë natën, dhe gjemba duhet të shpojë zemrën tuaj dhe gjaku që ju mban gjallë duhet të rrjedhë në venat e mia dhe të bëhet i imi “.

“Vdekja është një çmim i lartë për të paguar një trëndafil të kuq”, bërtiti bishtaleci, “dhe jeta është shumë e dashur për të gjithë. Shtë e këndshme të ulesh në gjelbërimin e pyllit dhe të shikosh diellin në karrocën e tij të artë dhe hënën në karrocën e saj të perlave. Aroma e murrizit është e ëmbël, dhe lulet e ziles që fshihen në luginë janë të ëmbla, dhe këneta që fryn në kodër. E megjithatë dashuria vlen më shumë se jeta, dhe cila është zemra e një zogu në krahasim me zemrën e një njeriu? “.

Kështu ajo hapi krahët e saj kafe për fluturim dhe u tund në ajër. Ai fluturoi mbi kopsht si një hije dhe si një hije lundroi nëpër korije.

Studenti i ri ishte akoma i shtrirë në bar, ku e kishte lënë, dhe lotët nuk ishin tharë në sytë e tij të bukur.

“Gëzohu!” – thirri bilbili, “Ji i lumtur; ju do të keni trëndafilin tuaj të kuq. Do ta krijoj nga muzika në dritën e hënës dhe do ta ngjyros atë me gjakun e zemrës time. E vetmja gjë që unë kërkoj prej jush është që ju jeni një dashnor i vërtetë, sepse Dashuria është më e mençur se Filozofia, megjithëse është e mençur, dhe më e fuqishme se Forca, edhe pse është e fuqishme. Krahët e tij janë me flakë dhe trupi i tij është ngjyrosur si zjarri. Buzët e tij janë aq të ëmbla sa mjalti dhe fryma e tij është si temjan.

Studenti shikoi nga bari, dhe dëgjoi, por nuk kuptoi se çfarë po i thoshte ajo biletë, sepse ai dinte vetëm ato që shkruheshin në libra.

Por lisi e kuptoi dhe u ndje i trishtuar, sepse ishte shumë i dashur për bilbilin e vogël që kishte ndërtuar folenë në degët e tij.

“Më këndo një këngë të fundit”, pëshpëriti ajo; “Do të ndihem shumë i vetmuar kur të keni ikur”.

Kështu, bilbili këndoi për lisin, dhe zëri i tij ishte si uji i zjarrtë që gëlonte nga një vazo e argjend.

Kur mbaroi së kënduari, studenti u ngrit dhe mori një fletore dhe laps nga xhepi.

«Ai ka një formë të tijën», i tha vetes, ndërsa po largohej nëpër korije, «e cila nuk mund të mohohet; po provon diçka? Kam frikë jo. Në realitet, është si shumica e artistëve: gjithë stil, pa sinqeritet. Ai nuk do ta sakrifikonte veten për të tjerët. Thjesht mendoni për muzikën, dhe të gjithë e dinë që artet janë egoiste. Sidoqoftë, duhet pranuar që ka disa nota të bukura në zërin e tij. Ç’keqardhje që nuk të thonë asgjë, ose që nuk kanë asnjë dobishmëri». Dhe ai shkoi në dhomën e tij, u shtri në shtratin e tij të vogël dhe filloi të mendojë për të dashurën e tij; dhe, pas ca kohe, ai ra ne gjumë.

Dhe kur hëna ndriçonte në qiell, bilbili fluturoi drejt kopshtit të trëndafilit dhe përkuli gjoksin mbi gjemb. Gjatë gjithë natës ai këndoi me gjoksin mbi gjemb, dhe hëna e ftohtë kristal u përkul dhe dëgjoi. Ai këndoi gjithë natën, gjembi depërtonte gjithnjë e më thellë në gjoks, dhe gjallëria e tij pakësohej gjithnjë e më shumë.

Filloi të këndonte për lindjen e dashurisë në zemrat e një djali dhe të një vajze. Dhe në degën më të lartë të rrënjës së trëndafilit çeli një gonxhe e mrekullueshme, petale pas petaleje, si  dhe kënga e ndjekur nga kënga. E tillë ishte, në fillim, si mjegulla që

mbizotëron – e zbehtë si këmbët e mëngjesit – dhe e argjendtë si krahët e aurorës. Si hija e një trëndafili në një pasqyrë argjendi, si hija e një trëndafili në një pellg uji, kështu ishte trëndafili që lulëzoi në degën më të lartë të rrënjës së trëndafilit.

Por bima i bërtiti bilbilit që të mbështetej  më fort mbi gjemb. “Mbështetu më fort, bilbil i vogël,” thirri ai, “ose do të vijë dita para se trëndafili të mbarojë”.

Kështu, bilbili mbështetet  më fort mbi gjemb  dhe kënga e tij u rrit më shumë sepse këndonte për lindjen e pasionit në shpirtin e një burri dhe të një gruaje.

Dhe një përskuqje delikate spikati mes gjetheve të trëndafilit, si pëskuqja në fytyrën e dhëndrit kur puth buzët e nuses.

Por gjembi nuk kishte arritur akoma në zemrën e tij dhe kështu zemra e trëndafilit mbeste e bardhë, sepse vetëm gjaku i zemrës së një bilbili mund ta bëjë të purpurt. zemrën e një trëndafili.

Por rrënja e trëndafilit i bërtiti bilbilit që të mbështetej më fort mbi gjemb. «Mbështetu më fort, bilbil i vogël», «thirri trëndafili, «ose do të vijë dita para se trëndafili të mbarojë.

Kështu, bilbili mbështetej më fort mbi gjemba, dhe gjembi i preku zemrën dhe një një therje e fort dhimbjeje e shpoi atë. E hidhur e hidhur ishte dhimbja dhe përherë e më egër ngrihej kënga e tij, pasi ai këndonte i këndonte Dashurisë që përsoset nga Vdekja, e Dashurisë që nuk vdes në varr.

Dhe trëndafili i mrekullueshëm u bë i purpurt, si trëndafili i qiellit të Lindjes. Vjollcë ishte rripi i petaleve, dhe pëlhura e kuqe si një rubin ishte zemra.+++++++++

Por zëri i bilbilit u dobësua, krahët e tij të vegjël filluan të rrahin dhe i ra një perde mbi sy. Përherë më e dobët bëhej kënga e tij  po dobësohej dhe u ndjeu veten që po fikej.

Pastaj shpërtheu në një triumf të fundit muzike. Hëna e bardha e dëgjoi, harroi agimin dhe qëndroi lart në qiell. Trëndafili i kuq e dëgjoi, u drodh i gjithi në ekstaz dhe hapi petalet e tij në ajrin e ftohtë  të mëngjesit. Jehona e çoi në shpellën vjollcë midis kodrave dhe zgjoi barinjtë nga ëndrrat e tyre. Lundroi  përmes kallamave të lumit, të cilët bartën mesazhin e tij në det.

«Shikoni, shikoni!» – bërtiti rrënja e tëndafit,  «trëndafili mbaruar tani», por bilbili nuk u përgjigj, sepse  sepse ishte shtrirë i vdekur në barin e gjatë, me gjembin në zemër.

Dhe në mesditë studenti hapi dritaren dhe shikoi jashtë.

«Po ç’fat i mrekullueshëm!»  thirri; «Këtu është një trëndafil i kuq! Nuk kam parë kurrë një trëndafil të tillë gjatë gjithë jetës  sime. Është  kaq shumë dhe bukur sa jam i sigurisht që ka një emër të pafund në latinisht»;  u përkul dhe këputi.

Pastaj vuri kapelën në kokë  dhe ia krisi vrapit deri në shtëpinë e profesorit me trëndafilin në dorë.

E bija e profesorit ishte ulur në  pragun derës duke mbështjellë mëndafshin blu në një çikrik, dhe qenushi i saj ishte strukur te këmbët e saj.

«Ju thatë se do të kërcenit me mua, po t’ju kisha sjell një trëndafil të kuq»,  thirri studenti.  mund të bëni kishit më shumë një trëndafil të kuq», studentë të Bërtiti. «Ja ku e ke trëndafilin më të kuq në botë. A do të viny sonte në pranë zemrës, dhe ndërsa ne do të vallëzojmë së bashku unë do t;ju them sa shumë ju dua”.

Por vajza vrenjti ballin.

“Kam frikë se nuk do të intonohet me fustanin tim», u përgjigj ajo; «Dhe veç kësaj, nipi i Chamberlanit më ka dërguar disa bizhuteritë të vërteta, dhe të gjithë e dinë se se bizhuteritë kushtojnë shumë më tepër sesa lulet».

“Fjala ime, jeni shumë mosmirënjohëse», tha studenti me zemërim; dhe ai hodhi trëndafilin në rrugë, nga e cila ra në një kanal  mbeturinash dhe një karrocë i hipi sipër.

« Mosmirënjohës !», tha vajza. «Dini një gjë? Jeni shumë i pasjellshëm; dhe, në fund të fundit, kush jeni ju? Vetëm një student. Unë nuk besoj që ju të keni tokëza argjendi në këpucë si nipi i Ciamberlainit »; u çua nga karrigia dhe hyri në shtëpi.

«Ç’gjë e marrë është është dashuria», tha studenti ndërsa po largohej. “Nuk ka gjysmën e dobisë së logjikës, sepse nuk vërteton asgjë, dhe tregon përherë për gjëra që nuk do të ndodhin, duke na  bërë të besojmë gjëra jo të vërteta. Në realitet, është mjaft pak praktike dhe në kohë si kjo, të jesh praktik është gjithçka. Do të kthehem në filzofi dhe do të studioj metafizikë ».

Kështu u kthye në dhomën e vet, nxori një libër të madh të  pluhurosur dhe filloi të lexojë.

 

 

 

Përkthimi i Faslli Haliti

Mos vallë kemi humbur forcën njerëzore, mos vallë për këtë ka marrë Nobelin?! Nga Natasha Pustina

Duke lexuar Mëngjarashen

Disa mendime personale per Nobelistin e ketij viti

Ndoshta do te kalonte pa u ndjere,ose me vrejtje te vecanta, qe behen nga specialiste,ose dashamires te shijeve te ndryshme letrare,po te mos ishte shkrimtari aq i diskutuar, Peter Handke,qe e mori kete cmim per letersine e vitit2019.

Nuk marr persiper te gjykoj irritimin njerezor te grupeve dhe shoqatave mbare europiane,qe tashme jane publikuar gjeresisht,por desha te beja te njohur disa ide te mijat ,per letersine;

– Zakonisht nje liber , proze a poezi qofte,e vleresoj nga emocionet apo ndjesite qe me jep,nga njohurite qe fitoj prej tij,stili dhe personazhet qe paraqiten,ngjarjet dhe mesazhet qe percjell,mardheniet dialoguese te mencura dhe lakonike,analiza dhe finesa e situatave shoqerore qe krijohen,e mbi te gjitha stili kolorit modern pa sterhollime ,i vertete pa zbukurime.

E mora ne dore me kuriozitet librin “Mengjarashja,, dhe u perpoqa te provoja ndonje ndjesi te forte, ( Per autorin ,te them te drejten nuk kisha degjuar,lexova veten mbasi fitoi çmimin Nobel) duke pritur me durim,zhvillimin e librit.

Diku, ne googles, kisha lexuar – Pa koke dhe bisht, mu duk nje shprehje shume e goditur,kjo ishte edhe ndjesia qe mu krijua mua.

Shume mundim per te bere nje lidhje ,nje teme, e te gjeja se ç’donte te thoshte autori ne te.

Me ngjalli vetem nje peshtjellim qe nuk gjeja prehje; ç’kerkonte kjo grua nga jeta, qe mezi i mesuam edhe emrin (Mariane) , me lirine e saj , qe nuk dinte ç’ta bente, te jetonte vetem me femijen e saj ,qe edhe atij , nuk i dha as fare gjalleri apo gezim.

Ne çdo veprim te tyre nene e bir,kishte nje apati,qe te bente ti shkundje,

Kjo ishte linja qe pershkonte gjithe librin.

Burri i saj qe kish munguar per nje kohe te gjate,kthehet nga jasht shtetit ,pa ndonje emocion e mbas nje deklarate , – Une atje, kam menduar per ty dhe Stefanin (djali 8 vjec), dhe per here te pare, mbas shume kohesh, m’u krijua ndjesia qe i perkasim me te vertete njeri tjetrit.

Mbas kesaj ,gruaja u kthjellua dhe i kerkoi te largohej,e ai pa iu dridhur qerpiku , u largua sikur te mos kish bere ate deklarate etj.etj.

Edhe tentativa e saj per te vazhduar punen ,atje ku e kish lene, ishte jashtezakonisht apatike,qendronte kohe te tera para makines se shkrimit si e varur ne te.

Motivet ne liber jane nga me te ndryshmet,eshte bere edhe film qe u diskutua dhe u quajt i trajtuar krejt ndryshe!……

Nuk e kuptoj vleren dhe idene e ketij libri.

Mos valle kemi humbur forcen njerezore, mos valle per kete ka marre Cmimin Nobel?…..

Historia e panjohur e Pano Taçit- Nga poezia që i “dhuroi” 24 vjet burg, te gruaja që e braktisi dhe “çmimet” me të dënuarit…

Dashnor Kaloçi/ Kjo eshte historia e panjohur e poetit të njohur Pano Taçi, i cili kaloi mbi dy dekada të jetës së tij në burgjet e regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe pas viteve ’90-të u bë i famshëm për librat e tij me poezi erotike, që më së shumti i këndonin dhimbjes së një jete plot peripeci dhe privacione.

Disa nga të pathënat të jetës së tij që nga fëmijria kur ishte Debatikas, mosha 12 vjeçare kur ai u njoh me Lasgush Poradecin që i botoi dhe poezinë e pare, tre arrestimet dhe dënimet, shokët dhe bashkëvuajtësit në kampe dhe burgje, poezia që i ndryshoi rrjedhën e jetës, çmimi “Naim Frashëri” që fitoi në Pallatin e Kulturës “Ali Kelmendi” në Tiranë, “çmimi” tjetër në burg ku në “juri” ishin disa nga personalitetet më të spikatura të artit, kulturës, politikës dhe letrave shqipe të periudhës së Monarkisë dhe më pas , si dhe botimi i librave të parë të tij pas viteve ’90-të, për të cilat ai do të shprehej: “Rinia ime e pakonsumuar në këtë moshë të kaluar, brengat e dhembjet e një jete të trazuar janë prushi ku piqet nektari i poezisë që më del nga shpirti dhe hedh në letër, e ku, pa këto trazira në një jetë të qetë do të isha i vdekur”.

 

Ndërsa librat dhe vëllimet poetike të Pano Taçit tashmë janë mjaft të njohura, pasi mbas viteve ’90-të ai pati një famë të madhe edhe për shkak të poezisë erotike që lëvroi me sukses si askush tjetër, historia e jetës së tij pothuaj është fare e panjohur. Ndaj në këto pak rradhë, po mundohemi të japim disa copëza nga jeta e tij, të cilat na i tregonte vite të shkuara kur bashkë me Tos Baxhakun e ndjerë, herë pas here i bënim shoqëri tek lokali i “Fidelit”, ku ai kalonte pjesën më të madhe të kohës dhe ne jo pak. I përkulur mbi copat e letrës ku hidhte vargje që më pas do të mbushnin libra të tërë, qëndronte me orë të tëra i zhytur në mendime duke tymosur me llullën e tij që s’e hiqte kurrë nga goja, dhe duke kthyer ndonjë gotë konjak “Skënderbeu” me akull. Nga tavolina ku rrinte gjithnjë i vetëm dhe ku nuk e shqetësonte askush, mund të lëvizte vetëm kur i thonim: “Xha Pano, po të kërkon Xhevo (Xhevahir Spahiu), miku i ngushtë i tij, apo kur dilte për të parë motorrin “Vespa”, që e parkonte ndonjëherë fare pranë “Fidelit” dhe kthehej përsëri brenda për të vazhduar ritualin e tij. Hedhjen e vargjeve mbi copa letre, që kur kënaqej me to, herë herë na thërriste dhe na i lexonte, apo më saktë na i recitonte me sytë që i gëzonin si një fëmijë i lumtur….!

Fëmijria e Panos nga Gjirokastra në Tiranë

I lindur në qytetin e gurtë të Gjirokastrës në vitin 1929, Pano Taçi do të largohej që i vogël nga familja e tij për t’u rritur nga Thoma Papapano, ose siç njihej ndryshe në qytetin e tij, si Basho Thomai, i cili për shumë vite do të ishte kujdestari i Panos së vogël. Në shkollën “Koto Hoxhi” të qytetit të Gjirokstrës ai do të kryente  mësimet e para të shkollës  fillore së bashku me dy nga shokët e tij ndonëse më të vegjël se ai,  Agim Shehun e Ismail Kadarenë. Në fillimet e luftës italo-greke në vitin 1940, Pano Taçi detyrohet të lërë qytetin e lindjes nga reperkursionet që pritej të kishte nga grekët si familje nacionaliste, ku gjyshi i tij Pano Taçi (nga i cili ka trashëguar edhe emrin Pano), prifti nacionalist, ishte armik i betuar i tyre. Me ardhjen e Basho Thomait në Tiranë erdhi dhe Pano i vogël, i cili ndonëse kishte të gjithë familjen e tij  këtu, ai nuk do t’i ndahej Bashos, që frekuentonte asokohe ambientet më intelektuale të kryeqytetit. Kështu, diku nga fundi i vitit 1941, Basho Thomai së bashku me Panon 12 vjeçar, shkuan në kafe “Kursal”-in e famshëm që asokohe frekuentohej nga shumë personalitete të kulturës dhe politikës, që ishin edhe elita e vëndit. Aty për herë të parë Pano do të takohej me Lasgush Poradecin, për të cilin ai kishte lexuar nëpër libra dhe kishte ngelur i mahnitur nga poezitë e tij të cilat Pano i dinte përmendësh dhe shpesh duke u munduar të shkruante vetë si ai. Bashkë me Lasgushin e madh në atë tavolinë ishte edhe Eqerem Çabej e Dr. Kërçiku, të cilët sapo e panë Bashon Thomanë e ftuan në tavolinë. ”Lasgushi ishte një burrë  shumë simpatik dhe i veshur bukur me kostum të zi dhe me papion”, kujtonte Pano atë takim, që në jetën e tij do të ishte një pikë kthese, duke ju kushtuar tërësisht poezisë nga e cila do të kishte një jetë të trazuar dhe plot peripeci. “Lasgushi më kërkoi që unë t’i recitoja disa nga vargjet e mia”, kujtonte Pano dhe me këmbënguljen e Çabejt, ai mundi t’i recitojë një vjershë, ashtu krejt i skuqur nga turpi. Lasgushi këtë vjershë që më tepër ishte si gjëagjëzë do ta mbante mend dhe do ta botonte në gazetën ”Bleta”, e cila do të ishte dhe e para herë që Pano Taçi do të lexonte emrin e tij në gazetë, poshtë poezisë së tij.

Pano, një nga themeluesit e “Debatikut”

Me ardhjen në Tiranë, Pano do të njihej me disa bashkëmoshatarë të tij, si: Selman Vaqari, Musa Anadolli, Shefqet Çela, Gëzim Erebara, etj., të cilët do të ishin dhe themeluesit e organizatës së “Debatiku”-t. Lidhur me këtë Pano tregonte se në vitin 1941, aty nga muaji maj, ai bashkë me shokët e tij kanë hequr nga zyrat e Fashios flamurin italian dhe kanë lënë vetëm atë shqiptar, gjë për të cilën ai kujtonte se ka qenë aksioni i parë i kësaj organizate. Në qershorin e vitit 1944, babai i Panos, Koço Taçi, kryen një aksion për rrëmbimin e arshivës së Ministrisë së Brendëshme, ku pasi spiunohet, kapet dhe torturohet. I frikësuar nga kjo, Pano detyrohet dhe del partizan në Brigadën e 23 Sulmuese, duke bërë pjesë në një skuadër zbuluese të shtabit të Brigadës dhe në rradhët e saj Pano do të merrte pjesë në të gjitha luftimet deri në çlirimin e qytetit të Shkodrës.

Poezia që e dërgoi Panon në burg

Pas mbarimit të Luftës, me fillimin e mësimeve në Tiranë, Pano nuk do të hiqte dorë nga poezitë që i kishte aq për zemër. Kështu në bangat e shkollës ai do të shkruante një poezi të cilën ja kushtonte një shoqeje të klasës që ishte mjaft simpatike. Poezia që Pano shkroi, do të denoncohej nga Byroja e Rinsë së shkollës si një poezi dekadente dhe u vendos për përjashtimin e tij nga shkolla. Pano qeshte kur e kujtonte këtë ndodhi që i ndërroi atij “kursin” dhe gjithë rrjedhën e jetës. Motivacioni i përjashtimit të tij ishte “Poezi dekadente dhe dashuri borgjeze”. Kjo ndodhi për arsyen se vajza të cilës i kushtohej poezia, ishte e bija e një ushtaraku madhor. Pasi u përjashtua nga shkolla, Pano shkoi në qytetin e tij të lindjes, në Gjirokastër, ku mendonte se mund të vazhdonte mesimet e ndërprera dhe se nuk do të merrej vesh përjashtimi i tij. Por gaboi, sepse shkolla ishte njohur me masën e marrë ndaj tij. I mërrzitur Pano i shprehet një shoku të tij:  “Po nuk më lanë të vazhdoj shkollën, do të arratisem për në Greqi dhe prej andej për në Amerikë tek gjyshi, që punon bashkë me Fan Nolin”. Por këto fjalë të thënë me naivitetin e një adoleshenti, rezultuan fatale, pasi shoku  i tij shpejt e shpejt bëri denoncim dhe Pano arrestohet e sillet në Tiranë, ku dënohet me 18 muaj burg, të cilat i vuajti po në Tiranë. Pas lirimit nga burgu, ai internohet në Savër të Lushnjës, ku asokohe ndodheshin shumë nga familjet që ishin shpallur “armike” të regjimit komunist.

Në internim njihet me Sejfulla Malëshovën

Gjatë periudhës së internimit, Pano njihet dhe krijon shoqëri të ngushtë me Zenel Prodanin (ish-prefekt në kohën e Zogut) dhe duke përfituar nga një porosi që Lasgushi, tashmë miku i Panos, i kishte dhënë kryetarit të Degës së Brendëshme të Lushnjës, Nuçi Tira, “që ta kishte pak kujdes atë”, duke shfrytëzuar kohën në mes të apelit të mëngjesit dhe të darkës, Pano shkonte në Fier dhe takohej me Sejfulla Malëshovën. “Në atë kohë Sejfullai vazhdonte të përkthente poetin e madh rus Nekrasovin, me poemën ‘Mëmë Rusi”, kujtonte Pano me nostalgji Lame Kodrën, dhe disa nga vargjet e tij të famshme, si: ”Pse e dua Shqipërine / Për një stan në Trebeshin / Për një lule në lëndinë”.

Kthimi në Tiranë dhe burgu për here të dytë

Pasi mbaroi katër vitet e internimit në fushat e Myzeqesë, Pano rikthehet në Tiranë dhe çdo mbasdite ai shkonte dhe takonte Lasgushin tek kafe “Flora”, ku ai pinte kafen rregullisht me miqtë e tij. Në vitin 1960, Pano njihet dhe martohet me një vajzë me origjinë greke, familja e së cilës kishte ardhur nga Greqia në vitin 1949 dhe në atë kohë banonin në Lushnjë. Nga kjo martesë erdhi në jetë një djalë, të cilin Pano e la vetëm gjashtë muajsh, pasi ai u dënua përsri dhe djalin mundi ta shohë vetëm pas 27 vitesh! Pas kthimit nga internimi në Tiranë, Pano kishte zënë një shoqëri të ngushtë me Jorgo Bllacin dhe Bajram Hysenin, edhe këta letrarë të njohur. Të tre ishin të pakënaqur nga regjimi komunist dhe shpesh në bisedat e ndryshme që bënin, ata diskutonin edhe për mungesën e fjalës së lire, etj., rezerva që ata kishin. Ndërkaq një i katert u shtua në shoqërinë e tyre me “porosi”, i cili një ditë të bukur denoncoi qëndrimet e tyre , dhe ata u arrestuan e u dënuan të tre me nga 5 vite burg. Këtë dënim Pano e vuajti në kampe-burgjet e Rubikut, Laçit, Fushë-Krujës dhe Elbasanit, ku asokohe ndërtoheshin objektet industriale si fabrika dhe uzina. Në vitin 1968 ai përfundon dënimin dhe u stabilizua në punë si montator në vepra të ndryshme industriale që ndërtoheshin asokohe në disa rrethe të vëndit.

Pano fiton çmimin e pare në poezi

Edhe pse me një jetë të vështirë në kampe dhe burgje, Pano vazhdoi pasionin e tij të të shkruarit poezi, ku miqtë e tij me sakrifica ia botonin, edhe pse herë pas here kishin probleme, pasi në adresë të redaksive dërgoheshin letra ku vinin në pah biografinë e tij. Nga ajo periudhë kohe Pano kujtonte një konkurs që zhvilloi Pallati i Kulturës “Ali Kelmendi”, në Tiranë, ku morën pjesë letrarë të njohur dhe Pano fitoi çmimin e parë, me poezinë ”Ballada e gjahtarit”. Po kështu me ndihmën e Vath Koreshit, Pano arrin të botojë te “Zëri i Popullit”, një cikël me poezi për Kosovën, për të cilat Koreshi u kritikua “përse ishin botuar poezitë e një reaksionari”. Në vitin 1962, Aleks Çaçi i botoi Panos një poezi tek gazeta “Drita” të titulluar “Balona”, por edhe në këtë rast Aleksit ju krijuan probleme. Miku i ngushtë i Panos, Kin Dushi, për të cilin ai thoshtë se ishte një njeri me zemër të madhe dhe shpirt liberal, arrin t’i botojë një cikël me poezi tek revista “Ylli”, por duke vendosur vetëm inicialet dhe jo emrin e autorit. Në korrik 1964, Panos iu botuan disa poezi si: ”Shoku zot”, “Gjoni”, ”Një varr që mban dy varre” (kushtuar Liri Gegës, që u pushkatua shtatëzan),  poezi të cilat më pas iu përdorën në hetuesi dhe u quajtën si “dekadente që evokonin thirrje për kryengritje” dhe për këtë, Pano u dënua përsëri.

15 vite burg, poezia “mikja” e pandarë e Panos 

Pas daljes nga burgu, në vitin 1974, Pano shkon vetë vullnetarisht në Kombinatin Metalurgjik në Elbasan, ”për të rregulluar biografinë”, me shpresë se do të harrohej e shkuara e tij. Por ai nuk do të gjente qetësi, përkundrazi situata u bë më e rëndë. Pas një muaji në Elbasan, Panon e arrestuan në sy të punëtorëve duke e akuzuar si: “punëtor me pamje dhe mendime borgjezi”, dhe ai u dënua me 15 vite burg. Pas kësaj, nga presioni, gruaja bëri divorcin me të duke e ndarë me gjyq dhe ai nuk e pa më kurrë atë. Ndërkaq gjatë vuajtjes së dënimit në burgje, Pano nuk rreshti së shkruari poezi. Ai kujtonte se edhe në burgje zhvilloheshin konkurse, ku në një prej të cilave ai morri çmimin e pare dhe në atë konkurs morën pjesë personalitete të tilla si: Mirash Ivanaj, Astrit Delvina, Fiqiri Llagami, Kudret Kokoshi, Fejzi Dika, Lazër Radi etj. Juria e këtij konkursi ku Pano u vlersua dhe mori çmimin e pare, ishte nga bashkëvuajtësit e tij, personalitete nga më të spikatura në kohën e tyre, nga arti, kultura, politika etj, si: Gjergj Bubani, Mihal Zallari, Anton Frashëri, Et’hem Haxhiademi, Ali Cungu. Shpërblim i këtij çmimi nuk ishte vetëm moral por edhe material, ku Pano “fitoi” 10 paketa cigare, një pako kafe dhe një kg. sheqer. Pano kujtonte se një nga miqtë e tij dikur, kishte qene dhe Martin Camaj, edhe ky i ridënuar si pjesëmarrës në kryengritjen e Postribës, që pas burgut mundi të arratisej nga Shqipëria dhe bëri emër të madh në Perëndim, si poet, prozator, studjues, etj.

Pano Taçi ose “blerimi i thinjur”

I gjithë shpirti rinor poetik që Panos ju ndrydh burgjeve në rininë e tij të herëshme, duket sikur për kompesim i’u kthye në vitet e pleqërisë, ku ai botoi librin e tij të parë në vitin 1994 të titulluar, ”Blerim i Thinjur”. Librin e tij të dytë ai e botoi në vitin 1997, me titullin “Dhe vdekja do paguar”, për të cilin midis të tjerash, poeti Xhevair Spahiu ka shkruar: “Gjëndje dhe gjetje të mirfillta poetike shumë pikëllim dhe pak shpresë: hove të fundme dashurore në pleqëri të thellë, ja ç’na kumton me një thjeshtësi prekëse, poeti Pano Taçi, të cilit si burgu dhe pasburgu, ia mpakën por s’ia plakën dot shpirtin rebel dhe ndjeshmërinë thuajse serembiane. Humbellat e dhembjeve dhe ritmi i valëve të një jete të trazuar të pikin në zemër dhe të bëjnë të mendosh se njeriu nuk është një ishull i vetmuar, fati i tij është pjesë e fatit të të gjithëve”. Ndërsa lidhur me këtë, vetë Pano, do të shkruante: “Rinia ime e pakonsumuar në këtë moshë të kaluar, brengat e dhembjet e një jete të trazuar janë prushi ku piqet nektari i poezisë që më del nga shpirti dhe hedh në letër, e ku, pa këto trazira në një jetë të qetë do të isha i vdekur”./Memorie.al

Pesë etyde nga VIRON KONA

 

Gri

 

Njerëzia largohen nga qyteti i shkatërruar ku t`mundin,

“Bukuroshja  e Durrësit” i sheh me dëshpërim dhe habi,

Në një mal rënojash valvitet një flamur n`gjysmë shtize,

Një endacak ushqen një tufë pëllumbash me duart e tij.

 

Sprovë

 

Kohë provimi për njeriun janë këto ditë,

Për shpirtin,zemrën dhe karakterin e tij,

Disa zgjatin krahët, ndihmojnë fatkeqët,

Të tjerë u kthejnë shpinën, “c`est la vie!”

 

Fëmijët

 

Fëmijët  e vegjël s`dinë, s`kuptojnë,

Se ç`po ndodh sot te ne në Shqipëri,

Na shohin me sy pyetës e t`habitur:

Pse i shtrëngojmë aq fortë në gji!?

 

 

Pasiguri

 

Përpiqemi të fshehim gjendjen e panikut,

Toka jonë e dashur ka filluar të kolovitet,

Sytë dhe rrahjet e zemrave na tradhtojnë,

Dit` të trishta,drithëruese,pasiguria rritet.

 

Propoganda bën çmos të na jap pak forcë,

Të na shtojë guximin,besimin, optimizmin,

Fjalët tingëllojnë si t`daulles që është bosh,

Si zjarr i shuar tërësisht në palcë të dimrit.

 

Miza mburravece

 

Kalorësi fshikullon dendur dhe ajri përreth dridhet,

Kali nxjerrë shkumë,karroca me shpejtësi fluturon,

“Ehe, jam unë, që po e tërheq kaq shpejt karrocën!”

Mburret një mizë kali, që në kokën e tij po qëndron!

O e martë mos ardhsh kurrë! – Poezi nga NEKI LULAJ

Mbrëmja priste gaz te oxhaku
Po fati vjen dhe nën rrogoz
Pesë minuta larg konakut

Mbi asfalt gjaku pikon

 

O, ç ’të goditi  rrugë e qelqit

Telefoni sjell cingërimë të  çjerrë

Si farmak ajo vesë  e mëngjesit

Mos na ardhsh, o ditë e zezë

 

Thërrmoj  grushtat prej shtangimit

Më erdhi pranë  tmerri dhe dhimbja

Ah, që s’isha pranë lëngimit.

Kur kishte ikur vetëdija

 

Në damarë rridhte morfina

Nëpër gojë   nuk kishte fjalë

Po më zgjohej dashuria

Po më kthehej jetë e gjatë.

 

Për ty, Lale, bëja roje

Dorë e ftohtë, zemër e mpirë
Ngrihu zemër presin shoqe

Presin djemtë me fëmijë.

 

Kthena prapë lumturinë

Na kthe vitet tërë jetë

Ti na mbolle krenarinë

Në një det që po buçet,

 

Ti qëndrove në shtrëngata

Ishe mbete veç  fatbardhë

Le të ikë në hone nata

Se të duam bash në ballë

..

Speyer, Nëntor  2019

INDIVIDI DHE ATDHEU – Poezi nga ATDHE GECI

Liri, ne ende jemi  në  të mbjellat e farave
Liri, ne ende s´jemi në stinën e të korrave!
( a. g. )
Jetën që po jetojmë duhet ta themi të tërën
atdheu ynë Iliria, është e plagosur në qenie
ndarja vendit  po godet me ndarje të reja
me pika gjaku  i  kemi  pragjet  e  shtëpive
ngritu atdheu im, ti e di kush ty të mbron!
Gjuhë, liri, atdhe, flamur, u kam të shenjtë
këto vargje  i kam himn në të tëra krijimet
por ajo që mua më sjellë  frymëzim  është
muza, hapësirat  e  panjohura të së vërtetës
e vërteta e vogël më e vogël se atomet dhe
futonet, grimcat më voglane të qenies sime
Udhët e heshtjes janë  gropa  katakombesh
stuhi të ashpra erërash  pa emër e mbiemër
himn kthesash nëpër  trazira  të  ndjeshme!
Gjuhë, liri, atdhe, flamur, ju kam të shenjtë
njerëzit e sotëm  jemi vonë në disa procese
ndriçuesit e qenies janë  tjetër  lloj i muzës
poezia tek unë më vjen prej së brendëshmi
trokitjet e saj  janë  tinguj, melodi, frymim
me poezinë  jam  afër  dhe larg, jemi qenie
Njeri, liri në mua quaj atë që mund ta kem,
atë që mund ta preki, ta ndiej, dhe ta shijoj
dua të jetoj si notat, si  tingujt, si  meloditë
liria në mua nuk vjen nga besimet, por nga
kultura e vetëdijës, dhe aftësia sa krijojë!
Liri, ende jemi në të mbjellat  e  farërave
Liri, ne ende s´jemi n´stinën e të korrave!…

 

Atdhe Geci – Dhjetor, 2019

LIDHJA E ÇAMO ARVANITËVE – Poezi nga ATDHE GECI

 

Çamëri, lirinë kërkoje tek vetja e jote;
bjeri idesë, Greqinë flake nga Çamëria
Erakthyer e Epirit pellazgjik, përgjigju;
krijo lidhjen midis çamëve dhe arvanitëve
se Lidhja midis Çamëve dhe Arvanitëve
është çelësi i zgjidhjes sonë me Greqinë!…

MIKRO ESE ME ATOME LETRARE DHE KITARA SERENATASH – Nga THANI NAQO

Aha, miku im, kur ishim letrarë, me mustaqe të porsadirsura, çeç na dukej vetja… D.m. th. pandehnim se ishim ndryshe nga të tjerët, por edhe të tjerët ishin ndryshe nga njëri tjetri, paçka se duartrokisnim të njëjtat parulla… Por ja u shemb kloni, u hapën kufijtë, dikush ia krisi vrapit, ku sytë këmbët dhe dikush nuk pati dëshirë e as guxim të përballet me të panjohurën. Disa, nga ata që ikën e nga ata që mbetën, hoqën dorë nga barazitizmi sepse iu shkrep të bëheshin të pasur ose të vdekur. Të tjerë, nga armata e ëndërrimtarëve, zgjodhën rrugën qiellore, për të pushtuar një ngastër të kaltër, paçka se shpresonin për rrugën e zgjedhur, të shenjtën, letraren, dhe mbetën xhepshpuar. Mirëpo, këta të fundit, ku edhe unë fus veten në listën e tyre, në sajë të fitores për Fjalën e Lirë, e në sajë të germave prej ajri, u shtuam në Progresion Gjeometrik. Kush më shumë e kush më pak, ca me foto e ca me të shkruara, kemi çapëlyer zemrën dhe rrëfehemi para Altarit të Letërsisë dhe të Arteve. Rrëfehen pa drotje intimitetet e gjer në ëndrrat, asi lloj intimitetesh dhe ëndrrash që çlirojnë zemrën e ngjeshur paq me padrejtësira dhe dëshira të prangosura. Ama, miku im, pavarësisht nga sa rendita më lart, sikush ka krijuar orbitën e tij… Rrotullohemi rreth vetes!…Njëlloj dhe unë, njëlloj e ti, e mijra, në mos miliona të tjerë që shkruajnë. Bota Letrare miku im, nuk habitet pas neve, sido që të rrotullohemi; në daç edhe si fugë, apo, fundja edhe të digjemi, si meteorë, do ngushëllohemi se mjafton që lamë një vijë disa sekondëshe, vijë të zjarrtë, në orbitën tonë dhe pastaj le të digjemi e të kthehemi në pluhur kozmik. Prandaj Bota Letrare na duket sa e thjeshtë por dhe shumë nazike dhe e ndërlikuar. Dhe e tillë është, herë e thjeshtë e herë e ndërlikuar, dhe kjo e dyta, sidomos në koncepte, përjetime, pandehma, shije estetike, që sjellin entusiasiazëm por dhe ankime, e të dyja këto, në raport me të tjerët; nuk perceptojmë e as mendojmë njëlloj. Herë e përqafojmë dhe e puthim dhe e ledhatojmë Botën Letrare, si të dashurën, dhe herë me dhimbje poetike ankohemi e quravitemi e vajtojmë që na ka inat, e nuk na përqafon. Atëherë, ajo, Bota, por dhe ajo letrarja, na duken pengore, pengore nga ato që u venë mëzave për të mësuar revanin …
Revani, thonë xhambazët, nuk trashëgohet, por veterinerët thonë se ka përjashtime…
Ose, po e them troç, siç e pohon troç Bernard Shou, irlandezi:
“Shpesh artistëve u bëhet se u kanë drejtuar grykën e topit, ndërsa në të vërtetë po i shohin me dylbi kureshtje.”
Paranojat dhe pandehmat pesimiste janë thyesa të vështira, më të vështira se Binomi i Njutonit…Thonë dhe unë e besoj, miku im, se Bota Letrare e Përtejme ndodhet diku, në mes të PARAJSËS ku ka më shumë dritë se atje ku shkojnë shumica. Atje do jemi, ti e unë, së bashku me emërvegjlit e emërmëdhenjtë, të bardhë, të zinj e të verdhë. Mos mendo se Atomet Letrare janë me përmasa dhe veçori të njëjta…Ama, që të bëhesh Atom Letrar nuk është e kollajtë dhe as e pakët!…
Të uroj shëndet, miku im, uroj edhe muzë poetike! Nga pranvera që vjen, më paralajmëron Horoskopi i Serenatave, do mblidhem me miqtë e zemrës dhe do këpusim telat e kitarave!
7 Dhjetor, 2019