Disa javë pasi Kongresi amerikan zhvilloi një seancë dëgjimore ku u ngrit shqetësimi për çështjen e drejtësise dhe atë të zgjedhjeve në Shqipëri, vjen një tjetër goditje e fortë nga Uashingtoni.

Kongresmenët kanë depozituar një seri pyetjesh për ekspertin amerikan, profesorin e njohur, Edward P. Joseph.

Siç ndodh normalisht pasi këtyre seancave, pyetjet depozitohen me shkrim dhe ekspertët përgjigjen pas disa javësh. Një fakt i tillë tregon se Komiteti për Punët e Jashtme e ka marrë shumë seriozisht temën dhe ka kërkuar përgjigje të menduara mirë.

Në këtë rast, përgjigjet kanë peshë më të madhe se fjalët live në seancë pasi janë të arkivuara dhe përdoren nga Departamenti i Shtetit, Kongresi dhe diplomatët.

Pyetja e parë që i është drejtuar profesorit Joseph lidhet me shqetësimet e ngritura për pavarësinë e gjyqësorit dhe gjetjet e raportit të OSBE/ODIHR për farsën elektorale të 11 majit.

“Pavarësisht një dekade reformash gjyqësore të mbështetura nga SHBA në Shqipëri, si e vlerësoni vazhdimin e shqetësimeve serioze mbi pavarësinë e gjyqësorit, sigurinë dhe procesin e rregullt ligjor—veçanërisht duke pasur parasysh gjetjet e OSBE/ODIHR që tregojnë se udhëheqësit e opozitës u përballën me procedime penale para zgjedhjeve të fundit parlamentare?” thuhet në pyetje.

Ndërkohë kjo është përgjigjja e Joseph:

“Pyetjet e Komitetit nuk mund të ishin më të përshtatshme kohës. Shqipëria po përballet me testin më të rëndësishëm të sundimit të ligjit në më shumë se një dekadë, për shkak të shqetësimeve në rritje mbi pavarësinë e gjyqësorit, procesin e rregullt ligjor dhe integritetin zgjedhor.

Protestat e fundit pas arrestimit të Zv. Kryeministres dhe Ministres së Infrastrukturës, Belinda Balluku, kanë nxitur një reflektim të domosdoshëm mbi gjendjen e gjyqësorit në Shqipëri. Këto zhvillime tregojnë urgjencën për SHBA dhe Bashkimin Evropian që të ndjekin nga afër ngjarjet dhe të bëjnë të qartë, në nivelet më të larta, që Uashingtoni dhe Brukseli presin që sundimi i ligjit të mbizotërojë.

Administrata Trump nuk duhet të ndërhyjë në çështjet e brendshme të Shqipërisë. Megjithatë, duhet të koordinohet ngushtë me BE-në për të shfrytëzuar atë që mund të jetë një mundësi e shkurtër për të avancuar reformat e bllokuara prej kohësh.

Akuzat që dolën në fund të vitit 2025—pas seancës—janë veçanërisht serioze. Ato lidhen me abuzimet në prokurimet publike në Agjencinë Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit (AKShI), e cila mbikëqyr infrastrukturën digjitale të Shqipërisë.

Korrupsioni i dyshuar brenda AKShI ngre shqetësime shtesë për sigurinë e SHBA, BE dhe NATO, pasi AKShI luan një rol qendror në adresimin e kërcënimeve kibernetike, përfshirë sulmin kibernetik iranian ndaj Shqipërisë.

Sa i përket zgjedhjeve, Raporti i Vëzhgimit të Zgjedhjeve i OSBE/ODIHR, maj 2025, dokumentoi arrestimin e ish-Presidentit Ilir Meta për akuza korrupsioni në tetor 2024 dhe procedimet e vazhdueshme ndaj ish-Kryeministrit Sali Berisha. ODIHR theksoi protestat pas disa arrestimeve dhe hetimeve të lidhura me opozitën, të cilat u perceptuan gjerësisht si politike.

ODIHR gjithashtu vuri re arrestimin e Kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliaj, në shkurt 2025, anëtar i shquar i Partisë Socialiste. Ndërkohë, ish-Ministri i Mbrojtjes, Fatmir Mediu, vazhdon të përballet me gjykim në një çështje të hapur pasi ka skaduar afati ligjor, duke ngritur shqetësime serioze për procesin e rregullt ligjor për shkak të kohëzgjatjes dhe pengesave ndaj mbrojtjes së tij.

Bashkë, këto raste ngrenë pyetje të vazhdueshme mbi drejtësinë selektive dhe mundësinë e përdorimit të gjyqësorit si armë, pavarësisht përpjekjeve të gjera të mbështetura nga SHBA për reforma. Akuzat që po zhvillohen në AKShI thellojnë këto shqetësime dhe duhet të motivojnë Uashingtonin që të rishikojë qasjen ndaj reformës gjyqësore, duke i kërkuar partnerëve shqiptarë të përmbushin angazhimet e tyre të gjatë.

SHBA duhet të komunikojë qartë pritshmëritë për drejtësi të paanshme dhe efikasitet gjyqësor, duke përfshirë ndalimin e procedimeve selektive ose të zvarritura ndaj kundërshtarëve politikë.

Ky moment është veçanërisht i rëndësishëm për shkak të përparimit të Shqipërisë drejt anëtarësimit në BE, ku sundimi i ligjit mbetet kriter qendror. Ndërsa Komisioni Evropian e vlerësoi Shqipërinë si “pjesërisht e përgatitur” në fushën e gjyqësorit dhe të drejtave themelore, ai njëkohësisht njohu përpjekjet e vazhdueshme nga zyrtarët publikë për të ushtruar ndikim të tepruar mbi gjyqësorin dhe theksoi nevojën për reforma të qëndrueshme.

Uashington duhet të punojë ngushtë me partnerët e BE-së—sidomos ato vende që fokusohen tradicionalisht në sundimin rigoroz të ligjit, si Holanda—për të siguruar që progresi në anëtarësim reflekton reforma reale dhe jo vetëm formalitete”.

Ndërkohë pyetja e dytë është më e drejtpërdrejtë.

“Si duhet që komuniteti ndërkombëtar të vlerësojë shkeljet zgjedhore të dokumentuara nga ODIHR, dhe a mund të ndihmojë një qeveri teknike në stilin e Maqedonisë së Veriut për të siguruar zgjedhje të lira dhe të ndershme në Shqipëri?”

Joseph thekson në përgjigjen e tij se duhet marrë në konsideratë çështja e qeverisë teknike

“Raporti i Misionit të Vëzhgimit të Zgjedhjeve ODIHR duhet marrë seriozisht. Ky mision ishte udhëhequr nga ish-Sekretari i Përgjithshëm i OSBE, Lamberto Zannier, i njohur gjerësisht për ekspertizën dhe besueshmërinë e tij në çështjet e Ballkanit.

25 rekomandimet e raportit duhet të shihen si udhërrëfyes minimal për reforma, me prioritet të veçantë në reforma zgjedhore gjithëpërfshirëse dhe depolitizimin e administratës zgjedhore.

Megjithatë, çështja kryesore shkon përtej zgjidhjeve teknike: ndërhyrja politike mbetet problem kryesor.

Reforma gjyqësore mbetet e domosdoshme për të kompletuar reformën zgjedhore. Zgjedhjet në Shqipëri vazhdojnë të shtrembërohen nga keqpërdorimi i burimeve shtetërore, intimidimi dhe kufizimi i qartë i ndarjes midis partisë dhe shtetit.

Në këtë kontekst, modeli i qeverisë teknike të Maqedonisë së Veriut meriton konsideratë serioze. Kërkesa që qeveria në pushtet të largohet para zgjedhjeve në favor të një qeverie teknike të përkohshme ka përmirësuar ndjeshëm besueshmërinë zgjedhore dhe besimin publik.

Pavarësisht rezistencës nga ata në pushtet, ky model ka lehtësuar kalime paqësore të pushtetit dhe ka reduktuar abuzimet sistemike.

Në Shqipëri, adoptimi i një mekanizmi të ngjashëm do të përballej me rezistencë të fortë. Megjithatë, përvoja e Maqedonisë së Veriut tregon që ndërmjetësimi ndërkombëtar i vazhdueshëm, i kombinuar me presionin e brendshëm, mund të sjellë rezultate,” thuhet në përgjigjen e Joseph.