Në 20-vjetorin e shkuarjes në amshim

Në historinë e trazuar të shqiptarëve të Kosovës, Ibrahim Rugova zë një vend të veçantë, jo vetëm si Presidenti i parë i Kosovës, por si njeriu që pati guximin ta udhëhiqte një popull të shtypur jo me armë, por me dinjitet, durim dhe vizion perëndimor. Në një kohë kur Ballkani digjej nga flakët e nacionalizmit primitiv dhe dhunës shtetërore terroriste serbe, Rugova zgjodhi një rrugë që shumëkush e quajti naive, por që historia po e vërteton si strategjikisht të mençur.

Rugova nuk ishte politikan i zhurmës, as tribun i shesheve publike. Ai vinte nga bota e librit, e mendimit kritik dhe e kulturës evropiano-perëndimore. Pikërisht kjo e bëri të ndryshëm Dr Rugovën nga shumë të tjerë – por edhe shpesh të keqkuptuar. Por ajo që kritikët e tij nuk deshën ta kuptonin ishte fakti se rezistenca paqësore e Rugovës nuk ishte dorëzim, por një formë e lartë e luftës politike, me qëllim për të fituar aleatë ndërkombëtarë dhe për ta nxjerrë Kosovën nga izolimi, ku e kishte hedhur propaganda e flliqët serbe, për pothuaj një shekull.

Rezistenca paqësore nuk ishte akt frike, por zgjedhje strategjike në rrethana kur çdo aventurë e parakohshme do ta kishte fundosur çështjen e Kosovës dhe do t’i kishte dhënë Beogradit justifikimin që kërkonte për shfarosje masive të shqiptarëve të Dardanisë.

Rugova e ndërtoi Kosovën në tavolinat e diplomacisë botërore, ndërsa disa të tjerë ndërtuan mite për veten nepër kafene dhe studio televizive. Ai krijoi institucione kur Kosova nuk kishte as shtet, as ushtri, as flamur. Dhe kjo nuk bëhet me retorikë boshe, por me autoritet moral dhe besueshmëri ndërkombëtare – dy cilësi që edhe sot mungojnë, thellësisht, në politikën shqiptare, në të dy anët kufirit fals midis dy shteteve shqiptare dhe klasës aktuale politike në Prishtinë dhe Tiranë.  Ironia e madhe është se shumë nga politikanët që sot e përdorin emrin e Rugovës për dekor ceremonial, qoftë në Prishtinë, qoftë në Tiranë, janë po ata që dje e luftuan, e përçmuan dhe e sabotuan. Sot i vendosin kurora, dje i vendosnin thika pas shpine. Kjo hipokrizi kombëtare është ndoshta fyerja më e madhe ndaj trashëgimisë së tij.

Por, jo vetëm Kosova e sotme, por edhe Tirana zyrtare e zhytur në grindje politike të mëdha e të vogla, populizëm të lirë dhe konflikt të përhershëm me aleatët strategjikë ndërkombëtarë, ka më shumë nevojë se kurrë për filozofinë politike të Ibrahim Rugovës. Por fatkeqësisht, ajo filozofi kërkon maturi, durim dhe përgjegjësi – veti që mungojnë sot në sjelljet e politikanëve dhe në zhvillimet politike shqiptare, sepse janë virtyte që nuk sjellin duartrokitje ose përfitime të shpejta personale ose partiake. Ndërsa, nën udhëheqjen e Dr Ibrahim Rugovës, Kosova u shndërrua në një çështje jo vetëm politike, por edhe morale ndërkombëtare.  Bota demokratike filloi ta shihte popullin shqiptar të Kosovës jo si faktor destabilizues, siç pretendonte propaganda serbe, por si viktimë e një regjimi shtypës. Ky ishte një sukses historik, që nuk erdhi rastësisht, por si rezultat i një strategjie të qartë: mosdhunë, institucionalizëm paralel dhe orientim të palëkundur pro-amerikan dhe pro-evropian.

Ibrahim Rugova nuk ishte politikan i dobët. Ishte shoqëria shqiptare ajo që ishte – dhe ende mbetet – e dobët për t’a kuptuar, mendoj unë.  Dhe për derisa Kosova dhe bota shqiptare në përgjithsi, nuk mësojnë të respektojë burrështetasit e vërtetë, si Ibrahim Rugova, shoqëria dhe politika shqiptare, në përgjithsi, do të vazhdojë të prodhojë zhurmë për të trulluar masat që çdo ditë e më shumë po largon shqiptarët nga trojet e veta stërgjyshore, dhe nuk do sjell qeverisje të mirë, as histori të denjë kombëtare.

Në këtë 20-vjetor të kalimit të tij në amshim, kur Kosova është shtet i pavarur, është e lehtë të harrohet se themelet e kësaj pavarësie u hodhën pikërisht në vitet e errëta të rezistencës paqësore. Rugova ishte arkitekti i atyre themeleve. ttps://telegraf.al/opinion-2/frank-shkreli-presidenti-ibrahim-rugova-nuk-e-humbi-asnjehere-rrugen-drejt-pavaresise/ –Të tjerët mund të kenë ngritur muret, por pa atë themel, shtëpia do të ishte shembur.

Fatkeqësisht, edhe sot, 20-vjet pas të kalimit të tij në amshim, figura e Rugovës shpesh relativizohet, ose përdoret nga politikanët e radhës,  sipas nevojave të ditës dhe atmosferës politike të rastit. Kjo është një padrejtësi historike ndaj Presidentit Rugova! Një komb që nuk i njeh dhe nuk i respekton burrështetasit e vet, rrezikon të mbetet peng i improvizimit dhe populizmit.

Ibrahim Rugova ishte më shumë se një politikan i kohës së vet. Ai ishte simbol i një Kosove të lirë, demokratike e të pavarur, por edhe i vlerave dhe traditave shekullore të shqiptarizmit klasik që gjithnjë donte dhe do që të jetë pjesë e botës së qytetëruar euro-atlantike, para se të jetë vonë.  Dhe, pikërisht, për këtë arsye, trashëgimia e Presidentit të parë historik të Kosovës, Dr Ibrahim Rugovës mbetet aktuale edhe sot: demokracia nuk ndërtohet me britma dhe me fotografi me pagesë me udhëheqës perëndimorë, por me vizion. Jo me urrejtje, por me parime dhe vlera kombëtare të rilindasve të vërtetë të fillim shekullit të kaluar të Kombit shqiptar.

I përjetëshëm qoftë kujtimi i Presidentit Ibrahim Rugova ndër breza!

*Frank Shkreli – një përmbledhje editoriale (me ndihmën e AI) të mendimeve të mia të shprehura në shkrimet modeste por të shumta që janë botuar gjatë viteve në mediat shqiptare, për veprimtarinë dhe rolin e Dr Ibrahim Rugovës në historinë moderne të Kosovës dhe të Kombit shqiptar.

Tetor, 1989, vizita e parë e Dr Ibrahim Rugovës në Washington, por jo e fundit

Tek varri i Presidentit historik Ibrahim Rugova në Prishtinë në 15-vjetorin e Pavarësisë së Kosovës me aktivistin e njohur shqiptaro-amerikan, të palodhshmin e çeshtjes kombëtare, Jim Xhema dhe kolegë të tjerë nga të komunitetit shqitaro-amerikan – të pritur nga Kryetari i Prishtinës, Përparim Rama. (Shkurt, 2023)

Nga vizita e parë e Dr Ibrahim Rugovës në Shtetete Bashkuara. I ftuar nga Kisha Katolike Shqiptare në Nju Jork, Zoja e Këshillit të Mirë (sot Zoja e Shkodrës) për të marrë pjesë në Seminarin e organizuar për 300-vjetorin e vdekjes së Imzot Pjetër Bogdanin në Universitetin Fordham të Nju Jorkut, 7. Tetor, 1989 – Në tribune, Dr Ibrahim Rugova duke folur, ulur Mons Rrok Mirdita, Tonin Mirakaj dhe Dom Pjetër Popaj,

Thuhet se për nga numri, pjesëmarrja në atë seminar ishte më e madhja deri atëherë në komunitetin shqiptaro-amerikan të kohës – shqiptaro-amerikanë të gjitha feve dhe krahinave shqiptare ishin mbledhur për të dëgjuar miqtë e shtrenjtë nga Kosova, Dr Ibrahim Rugovën dhe Dr Engjëll Sedajn.

The New York Times
20 maj 2022
(Këtë analizë e përktheu dhe e përgatiti për botim Eshref Ymeri)

Autori i kësaj analize është historian amerikan, Profesor i Universitetit të Jalit (Yale University), specialist për historinë e Europës Lindore. Merret me studimin e problemeve të nacionalizmit, totalitarizmit dhe holokaustit. Është anëtar i Këshillit për marrëdhëniet ndërkombëtare. Në vitin 1997 pati mbrojtur doktoratën në Universitetin e Oksfordit (Oxford University), pati fituar bursë në Universitetin e Harvardit (Harward University). Rreth dhjetë vjet i pati kaluar në Europën Lindore. E njeh mirë historinë e Rusisë.
***
T’i damkosësh të tjerët me fjalën “fashist” dhe, me këtë rast, vetë të jesh fashist , do të thotë të zbatosh në jetë metodën kryesore të putinizmit. Disa këtë e quajnë propagandë minuese, të tjerët e quajnë skizofrenizëm.
Fashizmi, si ide, ka mbetur i pamposhtur. Këtë kult absurditeti dhe dhune ka qenë e pamundur ta hedhje poshtë me argumente. Sa kohë që Gjermania naziste dukej e fuqishme, europianët, dhe jo vetëm ata, qenë emocionuar nga joshja e saj. Fashizmi qe mposhtur vetëm në fushat e betejave të Luftës II Botërore. Tani ai është kthyer përsëri. Këtë herë, luftën fashiste për shfarosje po e zhvillon Rusia. Në qoftë se ajo do të fitojë, fashistët e mbarë botës kanë për të ngritur veshët.

Ne bëjmë gabim kur frikën tonë para fashizmit e kufizojmë vetëm me figurën e Hitlerit dhe të holokaustit. Fashizmi pati lindur në Itali, qe bërë popullor në Rumani, në të cilën fashistët, të krishterët ortodoksë, ëndërronin për një dhunë spastruese dhe pati bërë për vete përkrahës në mbarë Europën dhe në Amerikë. Në të gjitha variantet e veta, ai pati nënkuptuar triumfin e vullnetit mbi arsyen.

Ja cilat janë pesë shenjat që dëshmojnë për faktin se Rusia është një shtet fashist.
1. Rusia bashkëkohore u përgjigjet shumicës së kritereve, mbi të cilat mbështeten zakonisht shkencëtarët. Në Rusi ekziston vetëm kulti i një udhëheqësi – i Putinit. Ekziston kulti i të vdekurve, i ngritur rreth Luftës II Botërore. Ekziston kulti i shekullit të artë të
madhështisë perandorake, e cila duhet ringritur në një luftë me dhunë “shërimtare” – me luftën kriminale në Ukrainë. Pushtimin e këtij vendi në vitin 1941, Hitleri e vlerësonte si një objektiv kryesor. Bashkimin Sovjetik, në përbërje të të cilit asokohe përfshihej Ukraina, ai e pati konsideruar si një shtet hebraik.
Hitleri kishte hartuar një plan për përmbysjen e pushtetit sovjetik dhe për hedhjen në dorë të tokave pjellore ukrainase: në Bashkimin Sovjetik do të fillonte uria, kurse Gjermania do të bëhej perandori. Hitleri mendonte se një gjë të tillë do ta realizonte me lehtësi, sepse Bashkimin Sovjetik e vlerësonte si një shtet artificial, kurse ukrainasit i llogaritte si një popull të kolonizuar.
Ngjashmëria me luftën që pati shpërthyer Putini, është befasuese. Kremlini e konsideron Ukrainën si nj shtet artificial dhe si provë për një gjë të tillë shikon presidentin-hebre.
Sipas gjykimit të Kremlinit, pas eliminimit të elitës ukrainase, masat e çorganizuara do ta presin me krahë hapur sundimin rus. Sot është pikërisht Rusia ajo që po bllokon eksportin e mallrave ushqimore ukrainase, duke kërcënuar me uri jugun e planetit.
2. Shumë analistë përmbahen ta quajnë fashiste Rusinë bashkëkohore, sepse Bashkimi Sovjetik stalinist e konsideronte veten shtet antifashist. Por kjo s’do të thotë që emërtimi i fashizmit u bë më i saktë dhe sot nuk është fjala për një mishmash, por për diçka shumë më të keqe. Kjo për arsye se Bashkimi Sovjetik jo gjithmonë i qe kundërvënë fashizmit. Deri para ardhjes së Hitlerit në pushtet në vitin 1933, Bashkimi Sovjetik i pati trajtuar fashistët thjesht si një nga llojshmëritë e armiqve-kapitalistë. Kurse në vitin 1939, Bashkimi Sovjetik qe bërë faktikisht aleat me Gjermaninë naziste dhe së bashku sulmuan Poloninë. Shtypi sovjetik publikonte fjalime të nazistëve, kurse oficerët nazistë entuziazmoheshin nga efektiviteti i dëbimeve në Bashkimin Sovjetik.
Rusia po mundohet të monopolizojë natyrën e viktimës dhe fitoren. Por as që flet dhe as gjykon për faktin shumë të rëndësishëm, që Stalini pati hyrë në aleancë me Hitlerin dhe, në këtë mënyrë, pati nxitur shpërthimin e Luftës II Botërore.
3. Politika e shkathët e Stalinit ndaj fashizmit, shërben si çelës për të zbërthyer politikën e sotme të Rusisë. Gjatë qeverisjes së Stalinit, ndaj fashizmit qe mbajtur fillimisht një qëndrim i paanshëm, mandej e deklaruan si diçka të keqe dhe pastaj – si diçka të mirë. Por kur Hitleri e pati prerë në besë* Stalinin dhe Gjermania pati sulmuar Bashkimin Sovjetik – përsëri fashizmin e deklaruan si diçka të keqe. Por askush s’bëri që s’bëri një përcaktim të saktë për fashizmin. Me fashizmin krijuan një kuti, në të cilën mund të vendosje gjithçka që të të tekej.
Antifashizmi sovjetik qe shndërruar në politikë të ndarjes në “ne” dhe “ata”. Ajo nuk ishte luftë kundër fashizmit. Sepse, siç thoshte ideologu fashist, Karl Shmitt (Carl Schmitt – 1888-1985), politika fashiste fillon nga përcaktimi se kush është armiku. Përderisa antifashizmi sovjetik bënte vetëm përcaktimin se kush duhej konsideruar armik, atëherë ai e kishte lënë hapur shtegun, përmes të cilit fashizmi mund të vendosej në Rusi.
4. Në Rusinë e shek. XXI, “antifashizmi” thjesht është kristalizuar si një e drejtë e udhëheqësit rus për të përcaktuar se kush qenkan armiqtë e shtetit. Fashistëve të vërtetë rusë, si puna e Aleksandër Duginit (1962) dhe Aleksandër Prohanovit (1938), u kanë dhënë kohë të mjaftueshme në emisionet radiotelevizive. Vetë Putini është mbështetur në punimet e fashistit Ivan Ilin (1883-1954), të botuara në periudhën mes dy luftërave. Për presidentin e Rusisë, “fashist” ose “nazist” është thjesht ai person, që del hapur kundër tij ose kundër planit të tij për shfarosjen e Ukrainës. Kurse ukrainasit, sipas tij, janë “nazistë”, sepse nuk e quajnë veten rusë dhe bëjnë rezistencë.
Nëse dikush do të zhvendosej nga vitet 1930 drejt epokës sonë, ai do ta zbulonte menjëherë që regjimi i Putinit është një regjim fashist. Simboli Z, mitingjet, propaganda, lufta, si një akt spastrimi i dhunshëm dhe varrosjet masive rreth qyteteve të Ukrainës, e bëjnë një gjë të tillë plotësisht të dukshme. Lufta kundër Ukrainës është jo vetëm një kthim në fushën tradicionale fashiste të luftimit: kjo është edhe një kthim drejt gjuhës tradicionale fashiste dhe drejt metodave fashiste. Vendet e tjera ekzistojnë, me qëllim që të shndërrohen në koloni. Ekzistenca e Ukrainës është një komplot ndërkombëtar. Lufta është përgjigjja kundër këtij komploti. Përderisa Putini thotë se fashistët janë armiq, atëherë, ndoshta, është vështirë ta kuptosh që vetë ai është fashist. Por në luftën e Rusisë kundër Ukrainës, fjala “fashist” do të thotë thjesht “armik, i padenjë për ta quajtur njeri” – atë, për të cilin rusët janë të pajisur me leje për ta vrarë. Gjuha e urrejtjes ndaj ukrainasve e lehtëson vrasjen e tyre. Ne po e vërejmë një gjë të tillë në Buça, në Mariupol dhe në të gjitha pjesët e tjera të okupuara të Ukrainës. Varrimet masive nuk janë rastësi, ato janë pasojë e pritshme e një lufte fashiste për shfarosjen e njerëzve.
5. Fashistët, të cilët i quajnë të tjerët “fashistë”, do të thotë fashizëm, i çuar deri në ekstremin e vet alogjik, do të thotë kulti i absurditetit. Kjo është pika e fundit, në të cilën gjuha e urrejtjes e bën të bardhën të zezë, kurse propaganda bazohet vetëm te këmbëngulja.

Ashtu si edhe në vitet 1930, demokracia është në tërheqje në mbarë botën, kurse fashistët kanë filluar luftën kundër fqinjve. Në qoftë se Rusia do të fitojë në Ukrainë, atëherë në këtë mes do të kemi të bëjmë jo vetën thjesht me shfarosjen e dhunshme të demokracisë (çka do të jetë një gjëmë e madhe), por edhe me demoralizimin e të gjitha demokracive në mbarë botën. Miqtë e Rusisë – Marin Le Pen (1968), Viktor Orban (1963), Taker Karlson (1969) – kanë luftuar kundër demokracisë që para fillimit të luftës. Fitoret e fashistëve në fushën e betejës do të vërtetojnë se të drejtë ka ai që është më i fortë, kurse arsyeja mbetet për ata që kanë pësuar disfatë. Pra, demokracia duhet të dështojë.
Sikur Ukraina të mos kishte rezistuar, atëherë për demokratët e mbarë botës do të kishte ardhur një pranverë e zymtë. Nëse Ukraina nuk fiton, atëherë zymtësia ka për të vazhduar me dhjetëvjeçarë.
——————–
*Shënim i përkthyesit:
Autori i kësaj analize nuk e ka informacionin e duhur. E vërteta historike është ndryshe. Nuk ishte Hitleri ai që pati prerë në besë Stalinin. Përkundrazi, ishte Stalini ai që e pati prerë në besë Hitlerin.
Me nënshkrimin në Moskë të paktit të mossulmimit Molotov-Ribentrop më 23 gusht 1939, Stalini kishte për qëllim ta vinte në gjumë Hitlerin, “ta siguronte” se nga krahu lindor “nuk e kërcënonte asnjë rrezik”, me qëllim që Gjermania t’i vinte nën këmbë vendet e Europës Perëndimore. Paskëtaj, kur ta quante të arsyeshme, Stalini do ta sulmonte Gjermaninë, me pikësynim arritjen deri në Gjibraltar. Në dhjetorin e vitit 1940, agjentët e shërbimit sekret gjerman arritën të zbulojnë planin e fshehtë të Stalinit për sulmin që do të ndërmerrte kundër Gjermanisë. Deri në fillimin e muajit qershor 1941,  edhe korparmatat e ushtrisë sovjetike të Lindjes së Largët, Stalini i pati zhvendosur drejt kufijve perëndimorë. Për sulmin që Bashkimi Sovjetik do të ndërmerrte kundër Gjermanisë, dëshmon ish-oficeri i zbulimit sovjetik, Viktor Suvorov. Ai deklaron:
“Ekzistojnë jo pak udhëzime për faktin se afati i fillimit të operacionit sovjetik “Shtrëngata”, qe lënë për më 06 korrik të vitit 1941… Zhukovi (si edhe Stalini) kishte qejf t’i jepte goditjet e veta të dielave në mëngjes. 06 korriku i vitit 1941 ishte e diela e fundit para përqendrimit të plotë të trupave sovjetike (në kufijtë perëndimorë të Bashkimit Sovjetik – E. Y.). Gjeneral-armatë S.P. Ivanov e përmend këtë datë pa dorashka: “…trupat gjermane arritën të na e merrnin iniciativën nga dora dy javë më përpara”” (Citohet sipas: Viktor Suvorov. “Akullthyesja. Kush e filloi Luftën II Botërore”. Shtëpia Botuese “Novoje vremja”. Moskva 1993, f. 333).

Vështrim mbi sovranitetin e qytetarëve, rinumërimin e votave, elitën post-socialiste në institucione dhe integritetin e administratës zgjedhore.

Përmbledhje
Përgjegjësia institucionale në procesin zgjedhor në Kosovës, në dritën e Kushtetutës së Republikës së Kosovës, Ligjit për Zgjedhjet e Përgjithshme dhe standardeve ndërkombëtare. Ai shqyrton rolin e qytetarëve, subjektet politike humbëse, administratën zgjedhore dhe ndikimin e elitave post-socialiste, duke përfshirë diskutimin mbi ish-LKJ-në dhe standardet e Këshillit të Evropës për trajtimin e trashëgimisë së regjimeve komuniste. Ky vështrim konkludon se vullneti i qytetarëve është i paprekshëm, përgjegjësia bie mbi institucionet dhe individët e korruptuar, dhe se besimi publik duhet të mbrohet përmes transparencës, llogaridhënies dhe sundimit të ligjit.
Sovraniteti i qytetarëve dhe vota si akt kushtetues

Sipas nenit 2, paragrafi 1 të Kushtetutës së Republikës së Kosovës, “sovraniteti i Republikës së Kosovës buron nga populli dhe i takon popullit”¹. Ky parim përbën themelin e legjitimitetit demokratik dhe e bën qytetarin subjektin kryesor të rendit kushtetues.

E drejta për të votuar dhe për t’u zgjedhur, e garantuar me nenin 45 të Kushtetutës, është e drejtë politike themelore dhe realizohet në mënyrë personale, të lirë, të barabartë dhe të fshehtë². Akti i votimit përbën përmbushjen e detyrimit kushtetues të qytetarit, dhe pas këtij momenti përgjegjësia për procesin kalon në institucionet e zgjedhjeve.

Ndarja kushtetuese e roleve dhe parimi i përgjegjësisë institucionale

Neni 7 i Kushtetutës sanksionon parimin e shtetit të së drejtës, i cili kërkon që pushteti publik të ushtrohet vetëm në bazë të ligjit dhe që organet shtetërore të jenë të përgjegjshme për veprimet e tyre³. Në këtë kontekst, Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme përcakton se administrimi i zgjedhjeve, numërimi dhe rinumërimi i votave, shpallja dhe certifikimi i rezultateve janë kompetenca ekskluzive të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve (KQZ) dhe organeve të tij⁴.
Prandaj, çdo parregullsi në numërim, rinumërim apo menaxhim procedural është përgjegjësi institucionale, jo qytetare.

Rinumërimi i votave në dritën e parimit të sigurisë juridike
Rinumërimi i votave është një instrument korrigjues, por duhet të interpretohet në harmoni me parimin e sigurisë juridike, pjesë e shtetit të së drejtës⁵. Siguria juridike kërkon finalitet në proceset juridike, parashikueshmëri të pasojave dhe mos-zvarritje të pafund të procesit zgjedhor.
Rinumërimi i pakufizuar në kohë ose shtrirje, sidomos si pasojë e presioneve politike, mund të shndërrohet në instrument destabilizues të rendit kushtetues.

Subjektet politike humbëse dhe kufijtë e së drejtës për ankim
E drejta për ankim është pjesë e garancive procedurale, por nuk është absolute. Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme parashikon mekanizma ankimorë, por ata duhet të përdoren në mirëbesim, mbi bazën e provave konkrete dhe pa keqpërdorim procedural⁶.
Ankesat e përsëritura, të pabazuara apo të motivuara politikisht nga subjektet humbëse, përbëjnë abuzim të së drejtës dhe cenim të parimit të lojalitetit kushtetues ndaj rendit demokratik.

Korrupsioni dhe keqpërdorimi i detyrës në KQZ
Në rastet e dyshimit për korrupsion, konflikt interesi apo keqpërdorim të detyrës brenda KQZ-së, përgjegjësia është individuale dhe e ndjekshme sipas Kodit Penal dhe legjislacionit përkatës⁷.
Mungesa e mekanizmave efektivë të vetting-ut ose tolerimi i personave me histori kriminale në administratën zgjedhore cenon parimet kushtetuese të shtetit të së drejtës dhe besimin publik⁸.
Megjithatë, përgjegjësia nuk mund të transferohet te qytetarët, as të përdoret si justifikim për relativizimin e vullnetit të tyre.

Tranzicioni post-socialist: standardet ndërkombëtare dhe rezolutat e Këshillit të Evropës
Tranzicioni nga regjimet socialiste njëpartiake drejt demokracive pluraliste ka qenë objekt i analizës së të drejtës ndërkombëtare.
Këshilli i Evropës, nëpërmjet Asamblesë Parlamentare, ka zhvilluar një kornizë normative për trajtimin e trashëgimisë së regjimeve komuniste.
Rezoluta 1096 (1996) thekson se demokracitë e reja duhet të ndërtohen mbi sundimin e ligjit, pa u mbështetur në hakmarrje, por pa injoruar trashëgiminë institucionale të sistemeve represive⁹. Rezoluta 1481 (2006) dënon krimet e regjimeve komuniste totalitare dhe nënvizon se mungesa e ballafaqimit institucional me të kaluarën cenon demokracinë¹⁰.
Këto rezoluta vendosin një standard: dënimi historik i sistemit nuk justifikon përjashtime automatike politike, por kërkon vlerësim individual dhe respektim të të drejtave themelore.

Lustracioni në të drejtën evropiane: standarde dhe kufij
Në praktikën evropiane, lustracioni ka qenë i lejuar vetëm nëse është:
• proporcional,
• i përkohshëm,
• dhe i nevojshëm për mbrojtjen e rendit demokratik.

GjEDNj në rastin Ždanoka kundër Letonisë (2006) pranoi se kufizimet ndaj ish-funksionarëve të sistemeve totalitare mund të jenë të justifikuara vetëm nëse plotësojnë këto kritere¹¹. Komisioni i Venecias ka theksuar se lustracioni nuk duhet të shndërrohet në mjet hakmarrjeje politike dhe duhet të respektojë parimin e individualizimit të përgjegjësisë¹².

Vazhdimësia e elitave post-socialiste (ish-LKJ) në Kosovë: vlerësim kushtetues
Vazhdimësia e elitave politike nga ish-LKJ në skenën politike të Kosovës është pjesë e fenomenit të “elite reproduction” në shoqëritë post-socialiste¹³.
Figura publike si Isa Mustafa dhe Bedri Hamza përmenden në diskursin publik dhe akademik si shembuj të vazhdimësisë së elitave, por jo si akuza penale, por si ilustrim i fenomeneve tranzicionale.
Kushtetuta e Kosovës nuk e ndalon pjesëmarrjen e ish-elitave politike, përderisa veprimtaria e tyre zhvillohet në përputhje me Kushtetutën dhe ligjin.

Problemi bëhet i rëndë vetëm nëse shoqërohet me:
• ndikim joformal mbi institucionet e pavarura,
• kapje të administratës zgjedhore,
• ose pengim të konkurrencës së barabartë politike.
Integriteti i administratës zgjedhore dhe kapja institucionale

Në teorinë e demokracive tranzicionale, fenomeni i kapjes institucionale (institutional capture) ndodh kur aktorë informalë ose me të kaluar jodemokratike ndikojnë proceset formale përmes:
• emërimeve politike,
• presioneve administrative,
• ose keqpërdorimit të mekanizmave ligjorë.

Ky fenomen është i rrezikshëm për zgjedhjet, pasi cenon parimin e pavarësisë së KQZ-së, e cila duhet të jetë jo vetëm e pavarur de jure, por edhe de facto dhe e perceptuar si e tillë¹⁴.
Perceptimi i legjitimitetit zgjedhor dhe standardet evropiane
Protokolli Nr. 1, neni 3 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut garanton të drejtën për zgjedhje të lira. GjEDNj ka theksuar se kjo e drejtë përfshin jo vetëm aktin e votimit, por edhe administrimin e ndershëm të zgjedhjeve dhe besimin publik në proces¹⁵.
Në këtë kontekst, perceptimi i ndikimit të ish-elitave politike mbi proceset zgjedhore mund të jetë po aq i dëmshëm sa shkeljet faktike, nëse minon besimin e qytetarëve.

Përfundim
Në dritën e Kushtetutës së Republikës së Kosovës, Ligjit për Zgjedhjet e Përgjithshme dhe standardeve ndërkombëtare të Këshillit të Evropës, përfundimet kryesore janë:
1. Vullneti i qytetarëve është i paprekshëm;
2. Përgjegjësia për dështimet në procesin zgjedhor bie mbi institucionet dhe individët përgjegjës, jo mbi qytetarët;
3. Subjektet politike humbëse nuk duhet të keqpërdorin mekanizmat ligjorë për destabilizim;
4. Vazhdimësia e elitave post-socialiste nuk është në vetvete e paligjshme, por kërkon transparencë dhe mbrojtje të integritetit institucional;
5. Standardet ndërkombëtare kërkojnë mbrojtjen e rendit demokratik, duke parandaluar kapjen institucionale dhe duke mbështetur besimin publik në zgjedhje.

Fusnota
1. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 2.
2. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 45.
3. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 7.
4. Ligji Nr. 03/L-073 për Zgjedhjet e Përgjithshme në Republikën e Kosovës.
5. Gjykata Kushtetuese e Kosovës, jurisprudencë mbi parimin e sigurisë juridike.
6. Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme, kapitulli mbi procedurat ankimore.
7. Kodi Penal i Republikës së Kosovës, dispozitat mbi keqpërdorimin e detyrës zyrtare.
8. Ligji Nr. 06/L-011 për Parandalimin e Konfliktit të Interesit; Ligji për Deklarimin e Pasurisë.
9. Council of Europe, Resolution 1096 (1996), Measures to dismantle the heritage of former communist totalitarian systems.
10. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Resolution 1481 (2006), Need for international condemnation of crimes of totalitarian communist regimes.
11. ECtHR, Ždanoka v. Latvia, Grand Chamber, 2006.
12. Venice Commission, Guidelines on Lustration Laws, CDL-INF(1997)001.
13. Higley, J. & Pakulski, J., Elite Transformation in Central and Eastern Europe, Routledge, 2012.
14. Hellman, J., Jones, G., Kaufmann, D., Seize the State, Seize the Day, World Bank, 2000.
15. ECtHR, Mathieu-Mohin and Clerfayt v. Belgium, 1987.
16. ECtHR, jurisprudencë mbi zgjedhjet e lira dhe besimin publik (Protokolli 1, neni 3).

Vendi i Lekës;20.01.2026

— Shënim me rastin e ditës së kalimit në amshim të Krye-Heroit
Kombetar (6 maj 1405-17 janar 1468) — në kuadër Akademisë
Përkujtimore, kushtuar Dr Athanas Gegajt

Si çdo vit, më datën 17 janar, populli shqiptar, kudo, e përkujton Heroin Kombëtar, Gjergj Kastriotin, Skënderbeun (6 maj 1405 – 17 janar 1468), në ditën e kalimit të tij në amshim.  Gjergj Kastrioti ndërroi jetë në Lezhë, më 17 janar 1468, në moshën 63-vjeçare. Eshtë figura më e shquar në historinë e shqiptarëve, Heroi i Përgjithmonshëm kombëtar i popullit shqiptar.

Me këtë shënim modest dëshiroj të lidhë, nëse mund t’ia dal pa bezdisur dhe pa konnfuzuar lexuesin: kujtimin e 17-Janarit, 1468 – ditës së ndarjes nga kjo jetë e Heroit Kombëtar të shqiptarëve, Gjergj Kastriotit-Skenderbe dhe, njëkohësisht, njërin prej autorëve të parë biograf shqiptar të Skenderbeut — Dr. Athanas Gegaj (1908–1989) dhe një nga historianët shqiptarë më seriozë të diasporës, por jo vetëm — i formuar në shkollën perëndimore të historiografisë, larg presioneve ideologjike të historiografisë komuniste. Emri i tij lidhet ngushtë me studimin monumental, mbi Gjergj Kastrioti – Skënderbeu (1405–1468) “Shqipëria dhe invazioni turk në shekullin e XV-të”, një vepër kjo themelore për albanologjinë dhe historiografinë mesjetare shqiptare. Peshkop Fan Noli, vet autor i një libri të rëndësishëm mbi Skenderbeun, botuar më 1949, e ka vlerësuar librin e Dr Athanas Gegajt, të shkruar frëngjisht, mbi Skenderbeun, si “më e mbaruara që kishte parë dritën gjer në vitin 1949, si nga forma, nga lënda dhe nga baza dokumentare”. Fjala është për veprën, “L Albanie et l’invasion turque au XV-e siècle’, ose “Shqipëria dhe pushtimi turk në shekullin e XV-të”, të Dr Athanas Gegajt.

Ndërkaq, jeta dhe veprimtaria e Dr Athanas Gegaj, ish-Editor i gazetës Dielli për më shumë se një dekadë, do të jetë në qëndër të diskutimeve nga disa ekspertë, njohës të mirë të Dr Gegajt, Search Results for “dr athanas gegaj” – Dielli | The Sun — më 25 Janar 2026 në Akademinë Përkujtimore, titulluar: “Athanas Gegaj – shembull i patriotizmit, shkencës dhe publicistikës”. Njoftohet se Fondi Humanitar “Trieshi” në Nju Jork, organizon këtë aktivitet të veçantë për të nderuar veprimtarinë dhe kontributin e Athanas Gegajt – malësorit nga Trieshi i Malësisë Madhe — në fushën e shkencës, gazetarisë, fesë e kulturës shqiptare. Kjo akademi përkujtimore do t’i kushtohet, pra, pikërisht Athanas Gegajt, birit të Trieshit, një prej personaliteteve më të rëndësishme jo vetëm të Malësisë së Madhe, por edhe të mbarë botës shqiptare. Sipas njoftimit të Fondit Humanitar, “Trieshi”, ai tubim do të trajtojë, në mënyrë të plotë, veprimtarinë e Dr Athanas Gegajt, duke vlerësuar — përveç dy veprave të tij të rëndësishme shkencore — edhe rolin e tij të rëndësishëm si editor i gazetës Dielli në Boston të Shteteve të Bashkuara dhe bashkëpunëtor i ngushtë më heret i revistës françeskane, Hylli i Dritës, në Shqipëri. Duke pasqyruar, gjithashtu edhe angazhimin e tij politik në mërgim dhe bashkëpunimin me figura të njohura shqiptare, si dhe kontributin e tij fetar si klerik françeskan dhe krijimtarinë e tij të gjërë publicistike.

Bravo i qoftë Fondit Humanitar “Trieshi”, që kujton dhe nuk harron këtë burrë të madh të Malësisë së Madhe e të Kombit shqiptar — Dr. Athanas Gegaj (1908–1989), njërin prej historianëve shqiptarë më seriozë të diasporës dhe më gjërë, por si shumë intelektualë të tjerë të kalibrit të tij të mërgatës shqiptare, gjithnjë i përjashtuar dhe i harruar për dekada të tëra nga historiografia zyrtare komuniste e deri në ditët e sotëme. Nga gjithë veprimtaria dhe kontributetet në fusha të ndryshme të dijes, gazetarisë dhe kulturës, Athanas Gegajt, vlen të ritheksohet, si më lartë, se emri i tij lidhet, veçanërisht, ngushtë me studimin monumental, “Gjergj Kastrioti – Skënderbeu (1405–1468)”, një vepër, që nga shumë ekspertë shqiptarë dhe të huaj, konsiderohet, gjithnjë edhe sot, si themelore për albanologjinë dhe historiografinë mesjetare shqiptare.

Patjetër që në këtë rast lind pyetja se si është e mundur që autori i një vepre të tillë të vlerësuar, ndërkombtarisht, mbi Heroin Kombëtar të Shqiptarëve, Gjergj Kastriotin Skenderbe, për dekada të tëra u mbulua në heshtje, u la në hije, jo vetëm gjatë regjimit komunist, por edhe këto 35-vjet tranzicion faqezi. Shumë mirë që Fondi “Trieshi”, kujton javën që vjen birin e tij të famshëm Dr Athanas Gegajn, pasi për arsye ideologjike, edhe ai si shumë të tjerë — viktima të përjashtimit komunist — mbetet i përjashtuar dhe i harruar, zyrtarisht, nga entet e larta akademike të Shqipërisë dhe Kosovës. Janë këto ente shtetërore të shqiptarëve të cilat do duhej që figura të Kombit si Athans Gegaj të kthehen, njëherë e mirë dhe për hir të së Vërtetës historike, në qëndër të debatit shkencor dhe akademik, jo vetëm si një përgjegjësi morale — por edhe si një detyrim akademik dhe kombëtar.

Atëherë, pse përjashtimi, pse heshtja, ke kanë frikë entet zyrtare akademike shqiptare dhe përfaqsuesit e tyre, që vazhdojnë të lënë në harresë, qëllimisht, figura si Dr Athanas Gegajn dhe veprat e tyre të vlerësuara, ndërkombtarisht, por të ndaluara dhe të përjashtuara në atdheun e tyre, nga ideologët e djeshëm komunistë. Por sot gjithnjë apologjetë të politizuar të atij regjimi barbar – gjithnjë benikërisht flasin dhe veprojnë në rolin e “historianëve” të oborrit ideologjik komunist? Pse vazhdon kjo sjellje e enteve shqiptare akademike si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë, edhe 35 vjet pas shembjes së komunizmit zyrtar, ndaj këtyre figurave më të njohura të mërgatës shqiptare të pas Luftës së II Botërore? Personalitete të nivelit dhe kapaciteteve por edhe kontributeve historike të Dr Athans Gegajt, Ernest Koliqit, Martin Camajt e shumë të tjerëve, Frank Shkreli: Fletërrufeja kundër Ernest Koliqit dhe Martin Camajt. Me këtë rast të kujtimit të jetës dhe veprimtarisë së Dr Athanas Gegajt në Nju Jork, iç kam pyetur shpeshherë edhe publikisht në të kaluarën: pse kjo vazhdimsi e turpshme përjashtimi të disa prej figurave më të dalluara të Kombit dhe kontributeve të tyre historike – nga të dy shtetet shqiptare, të cilat sot pretendojnë se janë “demokratike” dhe në rrugën euro-atlantizmit?

Margjinalizimi zyrtar i figurave kombëtare anti-komuniste si Dr. Athanas Gegajt, një nga historianët më seriozë shqiptarë të shekullit XX, ishte një padrejtësi e madhe historike e regjimit komunist të Enver Hoxhës. Heshtja zyrtare sot ndaj këtyre figurave pas shembjes së Murit të Berlinit dhe ndryshimeve madhore politike në Evropë pas vitit 1990, është një turp madhor kombëtar. Ju lutemi enteve zyrtare në Tiranë dhe Prishtinë: për derisa vazhdoni me këto qëndrime të politizuara zyrtare ndaj këtyre figurave të mëdha të Kombit, mos na flisni për shkencë, për histori e drejtësi. Se historia nuk mund të përdoret si instrument politik, në shërbim të një dogme ose një tjetre! Heshtja e vazhdueshme nuk u bën nder!

Urime e Fondit Humanitar, “Trieshi” për organizimin e kujtimit të Dr Athanas Gegajt! Uroj që Akademia Përkujtimore me 25 janar në Nju Jork, kushtuar jetës, veprimtarisë dhe kontributit të Dr Gegajt të jetë një konferencë e denjë dhe të jetë, njëkohsisht, edhe fillimi i një interesimi më të gjërë në trojet shqiptare për këtë figurë dhe të tjera personalitete të mërgatës antikomuniste shqiptare të pas Luftës së II Botërore, tani në amshim, të harruar dhe të përjashtuar. Me qëllimin e doemosdoshëm për të rivendosur, më në fund, Dr Athanas Gegajn dhe të tjerë si ai, në vendin që u takon në historiografinë zyrtare shqiptare, për fat të keq, gjithnjë të kontrolluar dhe të cunguar nga mbeturinat e një sistemi që vazhdojnë të përdorin historinë në interes të një narrative të caktuar të pushtetit.

Frank Shkreli
———————————

Cili do ishte sot mesazhi i Gjergj Kastriotit-Skenderbe për shqiptarët, sipas Dr Athanas Gegajt – marrë nga një intervistë e tij dhënë Zërit të Amerikës, me rastin e 500-vjetorit te vdekjes se Skenderbeu – Kjo intervistë është transmetua nga Zëri i Amerikës më 18 e 19 Janar të vitit 1968) Intervista e plotë në — ORA E SHQYPNISË: Athanas Gegaj Intervistë ne 1968 mbi Gjergj Kastrioti-Skenderbeun –

VOA: Sipas mendimit t’uaj, Zoti Gegaj, ç’kuptim ka, ose ç’kuptim duhet të ketë jeta e Skëndërbeut për Shqiptarët në kohë të sotme?

GEGAJ: Jeta e veprat e Skenderbeut janë një shëmbëll i pavdekshëm në gjiun e popullit shqiptar. Kujtimi i tij i drejtoi të gjitha luftat e orvatjet për liri, që bëri populli shqiptar gjatë shekujve të robërisë deri në ditën e indipendencës së tij.
Jeta dhe vepra e Skenderbeut janë të bazuara në bashkim të gjithë shqiptarëve. Si në kohëra të kaluara, ashtu edhe sot, jeta dhe veprat e Skenderbeut janë te bazuara mbi vëllazerim të gjithë shqiptarëve, mbi lirinë e vendit nga i huaji, mbi të drejtat e barabarta të çdo qytetari, mbi respektin e çdo shqiptari të ndershëm, dhe mbi ruajtjen e traditave tona, atë të besës, të burrërisë, të mikpritjes dhe të krenarisë kombëtare.

Për më tepër, Skenderbeu na mëson se shqiptari nuk do të kursejë gjësend për t’i ardhur në ndihmë një shqiptari tjetër dhe për të krijuar një atdhe të përbashktë shqiptar, ku secili të jetojë i lirë dhe të punojë për atë vend që na e lanë trashigim të parët tonë. Ky vend është Shqipëria e Shqiptarëve, ku secili është zot në shtëpi të tij dhe kërkon të jetojë me dignitet e në bashkim, ashtu siç na mësoi Skenderbeu. E ku na mësoi edhe një gjë tjetër: Shqipëria është e gjithë shqiptarëve. Këta do ta mbrojnë me çdo mjet e me çdo sakrificë për Atdheun e Shqiptarëve, dhe si vdiset për liri, pa u bë skllav i huaj, pa përulur karakterin burrëror të popullit shqiptar.”

Marrë nga intervista e Dr Gegajt me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastrioti – Skenderbeu – transmetuar nga Zëri i Amerikës më 18 e 19 Janar të vitit 1968)

Ky ishte synimi yt tash 13 vjet. – Qe nuk e sheh RTSH-n nuk shqetesohem por kur armata e medias si private dhe ajo publike te sherben ty, dhe vetem ty me porosi dhe percaktim . O me mua ose ne ferr kjo me shqeteson mua. Ky eshte parimi yt. Po mir, nuk je ti ai qe porosite dhe i premtove gazetareve se cilin nga ata te zellshmit prej tyre do ta beje drejtor te pergjithshem te RTSH-se dhe ato pasi te emeroheshin do benin stafet qe te sherbenin ty? Edhe te tjeret vepruan si ti por ti gabove rende.

Ti krijove nje nepotizem te semure aq sa nga paaftesia e tyre dhe servilizmi ndaj teje te ngopen ose ta neveriten ekranin sa tani je gati ti hedhesh nga ura (sic e ke zakon ti pasi i shtrydh) Tani, se kush eshte radio televizioni publik shqipetar kjo dihet sepse ka 70 vjet qe funksionon dhe per 50 vite ishte stacioni i vetem por qe mbajti gjalle publikun shqipetar , cdo vend i botes ka nje televizion publik kombetar pasi eshte i nje rendesie te vecante dhe zhvillon problemet kombetare, transmeton evenimentet kryesore te shtetit te tij ndyshe nga stacionet private qe e kane ne themel konkurencen dhe thithjen e reklames ne cdo menyre .

Nuk eshte detyra e radio televizionit publik ti shendroje emisionet apo programet ne Elektrik Blu sic i ke ti disa stacione per zemer ku edhe ne banjo i vejne kamera te fsheht . Te mos te shohesh prej 35 vjeteve stacionin publik shqipetar nuk eshte as mencuri dhe as snobllek i kohes per te treguar se sa modern jam une.

Ti nuk je kryetar opozite sot qe mund te thuash neser “Une do ta reformoj ose do ta prish radio televizionin publik shqipetar”. Ti ke 13 vjet qe je ne pushtet dhe komandon cdo gje qe eshte sot ne shqiperi. E mban mend kur ne 2014 e shembe televizionin Agon Chanel te italianit sepse e pe si kundershtar. Qe ne start e nise gabim duhet ta respektosh mendimin ndryshe kjo eshte demokracia por ti nuk e pranon se je i dhunshem.

Mban pergjegjesi dhe per RTSH-ne se ti i emeron kuadot drejtuese ne RTSH ne KKRT dhe magjorancen ne keshillin drejtues te RTSH-se .Te gjith sektoret i ke me perfaqesues nga ana jote biles dhe 40 projektet e vitit te fundit u realizuan ne RTSH nga beniamint tuaj sa ne studio aq edhe ne podkast duke thithur buxhetin me pagesa te medha qe e futen institucionin ne kolaps financiar.

Mos luaj indiferentin se ti me dashje nuk e sponsorizon radio televizionin se as nuk te pelcet per te. Ti aty do truallin se do tbesh kulla dhe mos i bjer nga Kina qe e ke per zemer por thuaj troc qe do ta shemb pasi ke vite qe edhe projektin e kullave mban te zyra jote .

Na dergove edhe nje deputet gjoja kundershtar tendin e shoqerove me dy njerez qe tia tregonin rrugen dhe e sollen te dera e radio televizionit , pasi e pa me vemendje tha ketu mund te ndertohen kulla. Ky ishte ai Goni jot nje politikan qe sapo fillon karrieren politike e fillon mbrapsht dhe tallet me djersen e qinda e qindra punonjesve qe punuan me dekada ne ate televizion. Radio televizioni eshte ne prone te vet dhe ka financa te mbrojtura nga taksat e shqipetareve eshte anetar i EBU-se per te cilen erdhi nje delikacion dhe ra dakort per nje zhvillim akoma me modern teknokolgjik si te ruajme financat dhe si te thithim reklamen per kete arsye derguam nje delekacion te kryesuar nga zonja Eni Vasili drejtoreshe e pergjithshme e radio televizionit shqipetar.

Per pak muaj qe jemi aty korigjuam financat, organizuam njesite dhe departamentet, i deleguam pune te gjithe hallkave ne RTSH dhe vendosem fashoorarin pasi transmetimi ne TVSH me aq shume stacione nuk linte gjurme mbi te gjitha hoqem nervin psikologjik te frikes qe ishte kthyer si rajon policie ne radio televizion. Njerezit ishin aq te trembur per te nesermen. Ne jua rritem rrogat i futem shpresen dhe ne monitorimin e koheve te fundit RTSH-ja u ngrit disa shkalle. Dhe del ti me idene e nje sunduesi dhe vetem shan e mallkon njerez qe i ke vu vet.

Mos u mer me RTSH-ne ktheji syte kah qeveria jote se gjysmat i ke neper burgje. Kur ne nuk na sheh perse na dergon grupe me shkresa 3 vjecare nga stacione qe i ke per zemer kur per 3 vjet ata duhet te meren me festivalet kur vete institucioni ka punonjesit e vet. -Perse ateher ti kur nuk e sheh televizionin e fton kengen fituese ne podkastin tend, sic fton dhe ate fituesin e bigut tend per te treguar se sa te ndiekin ty. Nuk mund te ma thuash mua as kolegeve te mi qe kemi punuar me Kico Fotjallin , Virgjil Kulen , Vera Zhein , Haki Bejleri ,Tefta Radi, Dhimiter Gjoka etj, sepse ato ishin kollose te mikrofonit dhe jo moderatore si ti. Atehere nuk te takon te meresh me ate institucion dhe te mohosh sepse ste nderon ty . Meqenese nuk te ndihmon mos i fyej drejtuesit qe i solle vete nuk eshte e moralshme.

Perse ndihmon stacionet private me buxhete te medha dhe me te drejten e reklames, me sponsorizime spektaklesh si nga qeveria ashtu dhe bashkia me shuma maramendese ne cdo vit dhe, ato te ftojne per tu shperlare dhe te japin ndonje kupe ne dore qe ti tia dhurosh ndonjerit qe ka fituar nga llotaria kombetare. A nuk je ti qe i emerove dy drejtora te pergjithshm ne RTSH njeri perfundoi ne burg dhe tjetri kandidat? Kush mban pergjegjesi? Po ata artiste qe mer ti ne avion dhe i paguan nga qeveria dhe jo veten nje here por ne cdo udhetim per ti perdorur ne cdo fushate ne salla per diasporen. Bile njerit i dhe gjysmen e parkut tek liqeni se gjoja do te bente recital. Keto artista i ke dhe ne postera rrugesh dhe ai stafi yt servil qe i ke ne kryeminstri te ben seleksionimin se kush eshte me ty dhe kush eshte kundra teje. Ti nuk pyet per asnje institucion artistik sepse ti te gjitha i prishe si kinema, teater kombetar , cirku , estrada dhe tani se fundmi ne RTSH.

Kryeministri aktual i Republikës së Shqipërisë, në zemërim e sipër (ta zëmë) kërkoi që RTSH të mbyllet.

Edhe ynë, në zemërim e sipër (ta zëmë) kërkoj që politika në Shqipëri të mbyllet.

Sepse jo sot, po gjithnjë, prej vitit 1991, politika e ka pasur në majë të gjuhës mbylljen e Radiotelevizionit Shqiptar (RTSH). Fatin e Kinostudios “Shqipëria e re”, të teatrove dhe të kinemave do ta kishte pësuar që atëherë edhe i vetmi institucion kombëtar në llojin e vet.

Vetëm nga dashuria dhe përkushtimi i pashoq i trupës teknike, në radhë të parë, si dhe të trupës krijuese dhe të drejtuesve të rinj të ardhur në krye të institucionit pas grevës së famshme të sindikatës më 1991, u arrit që një institucion i vjetëruar, i cili ndodhej në grahmat e fundit, të mbante frymën gjallë dhe, i vetëm, të përballonte sfidat e rrëzimit të komunizmit, ardhjes së pluralizmit dhe të proceseve demokratike. Vetëm kështu mund të ruheshin dhe të përtëriheshin Orkestra Sinfonike e Radiotelevizionit Shqiptar, Departamenti i Filmit Artistik Televiziv Shqiptar, Parku Automobilistik i RTSH, të gjitha institucione brenda institucionit, të gjitha pasuri të jashtëzakonshme kombëtare më vete, humbja të cilave do të kishte qenë humbje për vendin dhe kombin.

Kur kam filluar unë në RTSH në dhjetor 1991, të gjithë qëndronim me frymë të ngrirë, sepse nga çasti në çast mund të ndërpritej transmetimi.

Në vitet e para ’90 të gjithë krijuesit në RTSH (gazetarë, regjisorë, skenaristë, dokumentaristë e tjerë), pothuaj i gjithë personeli teknik dhe një pjesë e drejtuesve kaloi nëpër qëndrime kualifikuese nga disa javë deri në disa muaj pranë radiotelevizioneve motra të Evropës Perëndimore, të cilat i ofruan gjithashtu ndihma teknike falas. RTSH u rrit ndjeshëm si teknikisht, ekonomikisht, por sidomos edhe profesionalisht sipas modeleve të mediave publike elektronike të Perëndimit. Spektaklet, dokumentarët artistikë, dokumentarët historikë, filmat e panumërt që janë prodhuar në ato vite nuk mund të përfytyrohen në mediat e sotme. Hapësira programore e Televizionit Shqiptar, nga 4-5 orë në ditë u bë 365/24.

Më 1993 u krijua Programi Satelitor i RTSH, dritarja e vetme informative e Kosovës për në Botë. Duke u ngritur në stadin e RTSH World kështu ne do të sfidonimin makinerinë agresive të Millosheviçit për të krijuar block-out informativ në Kosovë dhe ndaj Kosovës.

Presidenti Ibrahim Rugova gjithnjë ma përsëriste se RTSH do të jetë në qendër të të gjitha investimeve shqiptare, edhe kur Kosova të çlirohet dhe të ketë Radiotelevizionin publik, sepse rëndësinë e RTSH nuk mund të ketë asnjë institucion tjetër mediatik shqiptar.

Bazuar në Ligjin për Radiotelevizionin Publik dhe në përvojat e radiotelevizioneve simotra evropianoperëndimore, Këshilli Drejtues miratoi rregullore të cilat zbatoheshin me përpikmëri në RTSH. Kjo e bënte të pavarur ndaj dhe njësoj të hapur ndaj faktorëve politikë dhe faktorëve të tjerë.

Radiotelevizioni Shqiptar është i vetmi institucion kombëtar i llojit të vet, i vetmi që ka në emërtesë cilësimin “shqiptar”, i vetmi “della bandiera nazionale”, siç do të thoshin italianët. Nuk mund të përfytyrohet që italianët, zviceranët, francezët, gjermanët, spanjollët, britanikët e tjerë të lejonin që t’u mbyllet media e tyre publike. Por as fqinjët tanë në ndonjë prej kryqyteteve të Ballkanit.

Sapo fillova këto radhë, shkova në Wikipedia, te zëri anglisht i Radio Televizionit Publik Grek ERT (anglisht) EPT (greqisht). Edhe ERT, si RTSH, ka datëlindje vitin 1938, kur YPE (Radioja Kombëtare Greke) filloi transmetimet. Më 1965 filloi transimet eksperimantale dhe më 1966 transmetimet e rregullta televizioni kombëtar grek. Më 2011 korporata shpalli synimin për reformim të thellë të institucionit. Më 11 qershor 2013, në orën 17.15 kryetari i Parlamentit të Greqisë shpalli mbylljen e menjëhershme të institucionit. Dolën në papunësi 2 500 punonjës. Vendimin e mori një Komision Ministerial i cili doli në përfundimin se “kushton më shumë dhe ka më pak publik se privatët”. Po atë ditë një grup punonjësish arriti të transmetonte fshehtas emisionet e ERT, por policia ndërhyri menjëherë dhe i largoi. Përpjekjet për të rikthyer sinjalin e ERT vazhduan në mënyra të ndryshme. Veprimi, pa marrë miratimin e Këshillit Kombëtar të ERT u quajt skandal. Unioni i Radiotelevizioneve të Evropës protestoi fuqishëm dhe opozita e asaj kohe e quajti veprimin “të paligjshëm”.

Më 12 qershor 2013, një zëdhënës i qeverisë greke, njoftoi formimin e një transmetuesi të ri publik, New Hellenic Radio, Internet and Television. Shërbimet filluan më 29 gusht 2013, personeli do të përbëhej nga 1000 deri 1 200 veta dhe do të financohej nga reklamat dhe kontributet tatimore.

ERT e kishte humbur garën ndaj rivalëve privatë si MEGA dhe ANTENA, por mbyllja e tij u përjetua rëndë nga grekët në atdhe e në diasporë. Sot ERT World ka një shërbim të fuqishëm edhe për diasporën si dhe për publikun e huaj.
Në situata të përafërta krize janë ndodhur e ndodhen radiotelevizionet publike edhe në vende të tjera evropiane, por gjithnjë gjenden mekanizmat për t’i zgjidhur këto situata.

Në vitet e para ’90, RTSH krijoi një trupë profesionistësh të rinj. Edhe sot e kësaj dite këta ua japin tonin mediave private. Nëse politika do të kishte pasur vizion të shëndoshë ky erozion ndaj RTSH-së mund të kufizohej shumë.

Pas vitit 1996, me krijimin e mediave të para private, politika në Shqipëri iu dha përparësi absolute këtyre mediave. Kjo shënon shkëputjen e politikës nga interesat e mirëfillta puböike dhe lidhjet e saj gjithnjë e më të ngushta me interesat oligarke. Karakteristikë e këtyre mediave është se dy të tretat e hapësirës ua kushtojnë reklamave. Me lejen dhe me dëshirën e politikës këto media morën jo vetëm programet reality show, por edhe të gjitha quizzet, llotaritë, talk shows si dhe programe të tjera të tilla trash, të cilat përgjithësisht nuk përbëjnë kulturë, por antikulturë, antiqytetërim. Prodhimi i mirëfilltë krijues mungon pothuaj krejtësisht. Dhe përgjithësisht ky prodhim, pra, është mediokër.

Veçanërisht 14 vitet e fundit politika në pushtet iu dha përparësi dy mediave private- Top Chanel dhe Klan. Reklamat dhe sponsorizimet qeveritare janë të shpërpjesëtuara në favor të këtyre mediave krahasuar me ato ndaj Radiotelevizionit Shqiptar. Mund të arsyetojnë se kjo bëhet për shkak të shikueshmërisë më të lartë, por kjo ndikon, në fakt, drejtpërdrejt në financat e RTSH.

Në krye të RTSH këto vite janë dërguar kryesisht të besuar të qeverisë, siç dërgoheshin dikur kryetarët e kooperativave bujqësore, pa pasur fare të bëjnë me gazetarinë apo mediatikën, me qëllim kryesor korrupsionin.

RTSH-ja aktuale është zhveshur jo vetëm nga transmetimet sportive, siç përmend kryeministri aktual, por edhe nga të gjitha talent shows, nga spektaklet, emisionet e fëmijëve e tjera, është zhveshur edhe nga krijimtaria e mirëfilltë kombëtare shqiptare. Nuk transmetohet muzikë shqiptare, sepse RTSH nuk e paguan dot të drejtën e autorit. Edhe emisionet vjetore si Festivali i Këngës apo Koncerti i Vitit të Ri prodhohen nga një media private më pranë qeverisë aktuale, ndërsa RTSH rri dhe shikon. Përfitimet financiare shkojnë te mediat private.

Radiotelevizionet publike janë të domosdoshme, sepse ato bëjnë pikërisht atë çka nuk e bëjnë dot privatët. Ato dallohen për repertorin dhe vizionin rreptësisht kombëtar, për profesionalizmin dhe për etikën e lartë. RAI, për shembull, ka një fizionomi krejt të dallueshme nga Mediaset apo grupet e tjera transmetuese italiane.

Këto dy lloje të mediave janë antiteza të njëra-tjetrës. Aq sa janë komerciale mediat private, aq janë jokomerciale mediat publike.

Detyra e radiotelevizioneve publike është të prodhojë kulturë dhe të kultivojë qytetërim. Asnjë institucion tjetër mediatik nuk mund të matet as nuk mund të krahasohet me rolin dhe misionin e tij.

Trashëgimia e RTSH e bën atë të vetmin në peizazhin mediatik shqiptar me mundësi reale për të qenë gjigant mediatik, siç ishte në vitet e para ’90, absolutisht të pakonkurueshëm.

E vetmja që meriton të mbyllet është politika që e ka çuar dita ditës drejt mbylljes Radiotelevizionin Shqiptar.

An Expanded Analysis of Forms of Violence under International Humanitarian and Criminal Law

1. Legal Context of the Armed Conflict
The events that occurred in Kosovo during the period 1998–1999 took place within the framework of a non-international armed conflict, which, due to the degree of effective control and direct involvement exercised by the Federal Republic of Yugoslavia (Serbia), contained elements of an international armed conflict within the meaning of international humanitarian law (IHL)¹. This legal classification triggers the application of the 1949 Geneva Conventions, Additional Protocol II, and relevant norms of customary international law.
According to the established jurisprudence of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), the existence of an armed conflict is determined by the intensity of hostilities and the level of organization of the parties involved². Both criteria were clearly met in Kosovo, thereby activating the full applicability of IHL.

2. Architecture of State Violence: Systematic and Organized Character
The violence perpetrated in Kosovo did not constitute a series of isolated or spontaneous acts. Rather, it formed part of a coordinated state policy, implemented by military, police, and paramilitary forces through hierarchical command structures and logistical support. Under international jurisprudence, such conduct satisfies the criteria of a “widespread or systematic attack directed against a civilian population”, a core contextual element for crimes against humanity³.

3. Forms of Violence and Their International Legal Qualification
3.1. Wilful Killings and Extrajudicial Executions
The large-scale killing of Kosovo Albanian civilians, including extrajudicial executions, constitutes a grave breach of Common Article 3 of the Geneva Conventions and a war crime under customary international law. When committed as part of a widespread or systematic attack against a civilian population, such killings also amount to crimes against humanity pursuant to Article 7(1)(a) of the Rome Statute⁴.
The Račak Massacre of 15 January 1999 exemplifies this form of violence, as the victims were unarmed civilians protected under IHL.
3.2. Forced Displacement, Deportation, and Ethnic Cleansing
The mass expulsion of Kosovo Albanians from their homes constitutes deportation or forcible transfer of population, expressly prohibited under international law. Such acts qualify as crimes against humanity under Article 7(1)(d) of the Rome Statute and as violations of Article 49 of the Fourth Geneva Convention⁵.
ICTY jurisprudence has confirmed that forced displacement in Kosovo formed part of a deliberate strategy aimed at altering the ethnic composition of the territory.
3.3. Enforced Disappearances
Enforced disappearances constitute a multiple violation of international law, including:
• the right to life;
• the prohibition of torture and cruel treatment;
• the right to recognition as a person before the law⁶.
Under international criminal law, enforced disappearance qualifies as a crime against humanity under Article 7(1)(i) of the Rome Statute when committed as part of a widespread or systematic attack.
3.4. Torture and Inhuman or Degrading Treatment
Acts of torture, severe ill-treatment, and degrading treatment of civilians and detainees constitute grave breaches of the Geneva Conventions and violations of the Convention against Torture (CAT). The prohibition of torture is absolute and non-derogable, even in times of armed conflict or public emergency⁷.
Under international criminal law, torture constitutes both a war crime and a crime against humanity pursuant to Article 7(1)(f) of the Rome Statute.
3.5. Sexual Violence and Gender-Based Crimes
Sexual violence, including rape, sexual slavery, and other forms of sexual abuse, represents one of the most severe violations of international law. International jurisprudence has recognized sexual violence as:
• a war crime;
• a crime against humanity;
• a potential act of genocide when committed with **specific intent (dolus specialis)**⁸.
In Kosovo, sexual violence was used as a method of terror, humiliation, and destruction of the social fabric of the Kosovo Albanian community.
3.6. Destruction of Civilian Property and Cultural Heritage
The deliberate destruction of civilian homes, religious buildings, and cultural heritage sites constitutes a violation of Article 53 of Additional Protocol I and a war crime under Article 8(2)(a)(iv) of the Rome Statute⁹. Such destruction aimed at eliminating both the physical presence and cultural identity of the Kosovo Albanian population.
3.7. Psychological Violence and Terrorization of the Civilian Population
Systematic intimidation, threats, sieges, and terrorization of civilians constitute violations of the fundamental principle of civilian protection. International jurisprudence has recognized psychological violence as an element of persecution and inhuman treatment under crimes against humanity¹⁰.

4. Genocide: Analysis of Material and Mental Elements
Within the meaning of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (1948), the forms of violence outlined above satisfy the material elements of Article II (a), (b), and (c). The central legal issue remains the establishment of specific intent (dolus specialis) to destroy, in whole or in part, a protected national group¹¹.
While the ICTY did not issue a genocide conviction specific to Kosovo, the pattern of conduct, scale of violence, and state-organized nature of the crimes remain subject to serious legal and scholarly analysis.

5. International Obligations of Justice, Memory, and Non-Recurrence
Under international law, states bear positive obligations to:
• conduct effective investigations into international crimes;
• prosecute those responsible; • provide reparations to victims;
• preserve historical memory as a guarantee of non-repetition¹².
The legal remembrance of crimes committed in Kosovo is not a political exercise but a binding obligation under international law, rooted in the principles of accountability, justice, and the rule of law.

Legal References
1. ICTY, Prosecutor v. Tadić, Jurisdiction Decision (1995).
2. Ibid.
3. Rome Statute of the ICC, Article 7.
4. Ibid., Article 7(1)(a).
5. Fourth Geneva Convention, Article 49.
6. ICCPR; International Convention for the Protection of All Persons from Enforced Disappearance.
7. Convention against Torture (CAT).
8. ICTY, Furundžija; ICC, Ntaganda.
9. Rome Statute, Article 8.
10. ICTY, Kordić and Čerkez.
11. ICJ, Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro (2007).
12. UN Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation (2005).

The Land of Leka; 15.01.2026

Analizë e zgjeruar e formave të dhunës në kuadër të së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe penale

1. Konteksti juridik i konfliktit të armatosur
Ngjarjet e ndodhura në Kosovë gjatë viteve 1998–1999 zhvillohen në kuadër të një konflikti të armatosur jo-ndërkombëtar, i cili, për shkak të shkallës së kontrollit efektiv dhe përfshirjes direkte të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbisë), përmban elemente të konfliktit të armatosur ndërkombëtar, sipas standardeve të përcaktuara nga jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY)¹. Ky kualifikim juridik aktivizon zbatimin e Konventave të Gjenevës të vitit 1949, Protokollit Shtesë II dhe normave të së drejtës zakonore ndërkombëtare.

2. Arkitektura e dhunës shtetërore: karakteri sistematik dhe i organizuar
Dhuna e ushtruar në Kosovë nuk përbënte një seri incidentesh të izoluara, por një politikë shtetërore të mirëorganizuar, të zbatuar nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare, me mbështetje logjistike dhe hierarkike. Sipas jurisprudencës ndërkombëtare, një dhunë e tillë përmbush kriteret e një “sulmi të gjerë dhe sistematik” kundër popullsisë civile, element thelbësor për kualifikimin e krimeve kundër njerëzimit².

3. Format e dhunës dhe kualifikimi i tyre juridik
3.1. Vrasjet e qëllimshme dhe ekzekutimet jashtëgjyqësore
Vrasjet masive të civilëve shqiptarë, përfshirë ekzekutimet pa gjyq, përbëjnë shkelje të rënda të nenit 3 të përbashkët të Konventave të Gjenevës dhe krime lufte sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare. Në kontekstin e një sulmi të gjerë dhe sistematik, këto vrasje përbëjnë gjithashtu krime kundër njerëzimit në kuptim të nenit 7(1)(a) të Statutit të Romës³.
Masakra e Reçakut përbën një shembull emblematic të kësaj forme dhune, ku viktimat ishin civilë të paarmatosur dhe të mbrojtur nga DIH.
3.2. Dëbimi, deportimi dhe spastrimi etnik
Dëbimi masiv i popullsisë shqiptare nga vendbanimet e tyre përbën deportim ose transferim të detyruar të popullsisë, i ndaluar shprehimisht nga e drejta ndërkombëtare humanitare. Këto veprime përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(d) të Statutit të Romës dhe shkelje të nenit 49 të Konventës së Katërt të Gjenevës⁴.
Jurisprudenca e ICTY-së ka konstatuar se dëbimi i popullsisë shqiptare ishte pjesë e një strategjie për ndryshimin e përbërjes etnike të Kosovës.
3.3. Zhdukjet me forcë
Zhdukjet me forcë përbëjnë një shkelje të shumëfishtë të së drejtës ndërkombëtare, duke përfshirë:
• shkeljen e së drejtës për jetë;
• shkeljen e ndalimit të torturës;
• shkeljen e së drejtës për njohjen si person para ligjit⁵.
Në kontekst penal ndërkombëtar, zhdukjet me forcë përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(i) të Statutit të Romës, kur kryhen si pjesë e një sulmi të gjerë dhe sistematik.
3.4. Tortura dhe trajtimi çnjerëzor
Tortura, keqtrajtimi dhe trajtimi poshtërues i civilëve dhe të ndaluarve përbëjnë shkelje të rënda të Konventave të Gjenevës dhe të Konventës kundër Torturës (CAT). Këto veprime janë të ndaluara absolutisht dhe nuk justifikohen në asnjë rrethanë, përfshirë konfliktin e armatosur⁶.
Në kuptim penal, tortura përbën krim lufte dhe krim kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(f) të Statutit të Romës.
3.5. Dhuna seksuale dhe dhuna me bazë gjinore
Dhuna seksuale, përfshirë përdhunimin, skllavërinë seksuale dhe forma të tjera të abuzimit seksual, përbën një nga format më të rënda të dhunës ndërkombëtare. Jurisprudenca e ICTY-së dhe ICC-së e ka njohur dhunën seksuale si:
• krim lufte;
• krim kundër njerëzimit;
• akt potencial gjenocidal, nëse kryhet me dolus specialis⁷.
Dhuna seksuale në Kosovë u përdor si mjet terrori, poshtërimi dhe shkatërrimi i strukturës shoqërore të komunitetit shqiptar.
3.6. Shkatërrimi i pronës civile dhe objekteve kulturore
Shkatërrimi i qëllimshëm i shtëpive, objekteve fetare dhe trashëgimisë kulturore përbën shkelje të nenit 53 të Protokollit Shtesë I dhe krim lufte sipas nenit 8(2)(a)(iv) të Statutit të Romës⁸. Ky shkatërrim kishte për qëllim eliminimin e pranisë fizike dhe kulturore të shqiptarëve në Kosovë.
3.7. Dhuna psikologjike dhe terrorizimi i popullsisë civile
Frikësimi, kërcënimet, rrethimet dhe terrorizimi sistematik i popullsisë civile përbëjnë shkelje të parimit të mbrojtjes së civilëve. Jurisprudenca ndërkombëtare e ka njohur dhunën psikologjike si element përbërës të persekutimit dhe trajtimit çnjerëzor⁹.

4. Gjenocidi: analiza e elementeve materiale dhe subjektive
Në kuptim të Konventës për Gjenocidin (1948), format e mësipërme të dhunës përmbushin elementet materiale të nenit II (a), (b) dhe (c). Çështja juridike qendrore mbetet prova e qëllimit specifik për shkatërrim, i cili analizohet në bazë të modelit të sjelljes, shkallës së dhunës dhe kontekstit shtetëror¹⁰.
5. Detyrimet ndërkombëtare për drejtësi, kujtesë dhe mos-përsëritje
Sipas së drejtës ndërkombëtare, shtetet kanë detyrime pozitive për:
• hetimin efektiv të krimeve ndërkombëtare;
• ndjekjen penale të autorëve;
• sigurimin e reparacioneve për viktimat;
• ruajtjen e kujtesës historike si garanci e mos-përsëritjes¹¹.

Fusnota
1. ICTY, Prosecutor v. Tadić, 1995.
2. Statuti i Romës, neni 7.
3. Po aty, neni 7(1)(a).
4. Konventa IV e Gjenevës, neni 49.
5. ICCPR; Konventa për Zhdukjet me Forcë.
6. Konventa kundër Torturës (CAT).
7. ICTY, Furundžija; ICC, Ntaganda.
8. Statuti i Romës, neni 8.
9. ICTY, Kordić and Čerkez.
10. ICJ, Bosnia v. Serbia, 2007.
11. UN Basic Principles on the Right to a Remedy and Reparation, 2005.

Vendi i Lekës;15.01.2026

Sot mbushen 27 vite e Masakrës së Reçakut, ku më 15 janar 1999, në këtë fshat forcat serbe vranë 45 civilë shqiptarë. Me këtë rast do të organizohen aktivitete përkujtimore me rastin e 27-vjetorit të Masakrës së Reçakut.Kosova shënon 27-vjetorin e Masakrës së Reçakut, një nga ngjarjet më të rënda të historisë së fundit të Kosovës. Republika e Kosoves e quan kete masaker “Dita e Reçakut”institucionet vendore dhe qendrore, së bashku me shoqatat e organizojnë një sërë aktivitetesh në nderim dhe kujtim të viktimave, me qëllim ruajtjen e së vërtetës historike dhe përcjelljen e saj te brezat e rinj. Dhe keshtu Kosova nderon te kaluaren e vete. Tregon se nuk ndertohet e ardhmja pa nderuar te kaluaren! Dhe sot bashkombasit e mi shqiptare te Kosoves nderojne sakrificen e tyre per liri dhe ndertojne paqen dhe te ardhmen e qytetarve te tyre!

Këto aktivitete mbahen nën patronatin e Presidentes së Republikës së Kosovës, Vjosa Osmani, Kryetarit të Kuvendit, Dimal Basha, Kryeministrit në detyrë të Republikës së Kosovës, Albin Kurti, Kryetarit të Komunës së Shtimes, Qemajl Aliu.

E drejta e ShBA-së buron drejtpërdrejt nga Marrëveshja e vitit 1951 për Mbrojtjen e Grenlandës. Kjo Marrëveshje krijon një arkitekturë juridike të veçantë, ku sovraniteti territorial danez ruhet në formë,por kompetencat thelbësore të mbrojtjes dhe sigurisë delegohen gjerësisht te Shtetet e Bashkuara.

Në terminologjinë e së drejtës ndërkombëtare publike, kjo strukturë përfaqëson një formë klasike të “delegated defense authority”: një situatë ku një shtet sovran, për arsye strategjike dhe aleancash,delegon një pjesë thelbësore të kompetencave të tij të mbrojtjes tek një shtet tjetër,pa transferuar sovranitetin territorial. Ajo që e bën rastin e Grenlandës të veçantë është gjerësia dhe thellësia e këtij delegimi. Marrëveshja nuk parashikon kufizime të qarta kohore, numerike apo teknologjike mbi praninë amerikane, as mekanizma të fortë të mbikëqyrjes operative nga pala daneze.

Kjo marrëveshje vendos një ndarje funksionale midis sovranitetit formal dhe kontrollit operativ.Danimarka mbetet autoriteti kushtetues mbi territorin,popullsinë dhe administrimin civil të Grenlandës. Por kompetencat në praktikë përcaktojnë sigurinë reale të territorit,ndërtimi i infrastrukturës ushtarake, kontrolli i zonave strategjike, liria e lëvizjes ajrore dhe detare, si dhe jurisdiksioni mbi forcat e armatosura,i janë transferuar SHBA-së përmes një instrumenti juridik të detyrueshëm ndërkombëtar.

Për më tepër, klauzolat mbi juridiksionin, përjashtimet fiskale dhe doganore, si dhe mungesa e një klauzole skadimi, e forcojnë këtë epërsi duke i dhënë SHBA-së jo vetëm liri ushtarake, por edhe autonomi ligjore dhe logjistike. Në praktikë, kjo e shndërron Grenlandën në një hapësirë ku mbrojtja funksionon sipas logjikës strategjike amerikane, ndërsa sovraniteti danez mbetet kryesisht deklarativ dhe legjitimues në planin ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, marrëveshja e vitit 1951 nuk është thjesht një relike e Luftës së Ftohtë, por një instrument juridik ende aktiv që strukturon ekuilibrin e fuqisë në Arktik.

Ajo shpjegon pse, pavarësisht ndryshimeve politike, deklaratave publike apo debateve mediatike, prania dhe roli amerikan në Grenlandë mbeten të qëndrueshme dhe të pakontestuara në thelb. Politikat ndryshojnë; arkitektura kontraktuale e sigurisë mbetet.

Çfarë është marrëveshja?
Marrëveshjes për Mbrojtjen e Grenlandës midis SHBA-së dhe Danimarkës (1951) bazuar në tekstin zyrtar të traktatit:
https://avalon.law.yale.edu/20th_century/den001.asp?utm_source=chatgpt.com

Marrëveshja e nënshkruar më 27 prill 1951 midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Mbretërisë së Danimarkës,njihet si Defense of Greenland Agreement. Ajo u lidh në kuadër të Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) dhe ka për qëllim të rregullojë bashkëpunimin ushtarak për mbrojtjen e Grenlandës dhe të gjithë zonës së traktatit të NATO-s, duke ndarë detyrat dhe kompetencat lidhur me sigurinë në rajon.

Pikat kryesore të tekstit juridik

Qëllimi dhe baza ligjore
• Marrëveshja është themeluar mbi parimet e bashkëpunimit për mbrojtje kolektive sipas Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO).
• Qëllimi i saj është të bashkojë përpjekjet ushtarake të Danimarkës dhe SHBA-së për të mbrojtur Grenlandën dhe zonën e NATO-s.
Zona të mbrojtura dhe përdorimi i tyre
• Dy qeveritë mund të zgjedhin zona të caktuara në Grenlandë që konsiderohen të nevojshme për mbrojtjen e ishullit dhe zonave përreth.
• Pasi zona të jenë caktuar si “zona mbrojtjeje”, SHBA mund të:
• Përmirësojë dhe përdorojë ato zona për qëllime ushtarake;
• Ndërtojë, instalojë, dhe operojë pajisje ushtarake, komunikimi, meteorologjike etj.;
• Stacionojë personel ushtarak dhe civil në këto zona;
• Sigurojë mbrojtje dhe siguri të brendshme.

Sovraniteti dhe autoritetet
• Marrëveshja nuk shkel sovranitetin danez: Danimarka mbetet autoriteti kushtetues i Grenlandës dhe ka të drejtën e lëvizjes së lirë në të gjithë territorin. •
Megjithatë, në zonat e caktuara për mbrojtje ku SHBA merr përgjegjësi, amerikanët kanë kompetencë të gjerë operative, përfshirë akses në hapësirë ajrore, ujëra dhe terren pa kompensim.

Jurisdiksioni mbi personelin
• SHBA ka jurisdiksion ekskluziv mbi personelin ushtarak dhe civil amerikan në zonat e mbrojtjes, si dhe mbi komplotet e tyre ligjore, përveç në rastet kur një person dorëzohet vullnetarisht autoriteteve daneze.
Përjashtime fiskale dhe doganore
• Materialet, pajisjet dhe personeli amerikan janë të lirë nga taksat, detyrimet doganore dhe tarifat e tjera kur hyjnë, përdoren apo largohen nga Grenlanda.
Vlefshmëria e marrëveshjes
• Marrëveshja hyri në fuqi më 8 qershor 1951, pas miratimit nga Parlamenti danez.
• Ajo do të mbetet në fuqi për aq kohë sa do të jetë në fuqi Traktati i Atlantikut të Veriut (NATO), pra praktikisht përjetësisht, përderisa Danimarka dhe SHBA janë anëtare të NATO-s.

Ç’domethënie ka kjo juridikisht?

Sovraniteti danez mbetet i paprekur sipas ligjit ndërkombëtar, por marrëveshja u jep SHBA-së të drejta të gjera operative ushtarake në Grenlandë për të zbatuar planin e mbrojtjes kolektive të NATO-s.

Juridiksioni, përjashtimet fiskale dhe kompensimet janë të shkruara qartë SHBA mund të zhvillojë dhe operojë objektet ushtarake pothuajse si në territor amerikan brenda zonave të përcaktuara.

Marrëveshja për Mbrojtjen e Grenlandës e vitit 1951 ndërmjet Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Mbretërisë së Danimarkës krijon një regjim të veçantë në të drejtën ndërkombëtare, ku sovraniteti territorial formal ruhet, ndërsa kompetencat operative të mbrojtjes delegohen gjerësisht në favor të SHBA-së.1 Ky shkrim ka për qëllim analizimin e marrëveshjes si shembull të “autoritetit të deleguar të mbrojtjes”, duke lidhur ndikimin e saj me ri-militarizimin e Arktikut pas vitit 2022 dhe duke e krahasuar me statusin e ish-territoreve nën administrim amerikan. Rezultati tregon se e drejta amerikane është kontraktuale, e qëndrueshme dhe adaptabile ndaj sfidave strategjike bashkëkohore. Duke krijuar një model të veçantë juridik dhe operativ në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore.

Diskursi politik mbi Grenlandën shpesh e trajton ndikimin amerikan si produkt i zhvillimeve të fundit gjeopolitike. Një mendim i tillë anashkalon faktin se arkitektura e sigurisë së ishullit është ndërtuar mbi një bazë juridike të qëndrueshme që nga viti 1951.2
1.Marrëveshja për Mbrojtjen e Grenlandës mbetet në fuqi dhe strukturon raportin e fuqisë në Arktik, pavarësisht ndryshimeve politike apo strategjike.
Kjo marrëveshje si instrument kontraktual që institucionalizon të drejtën e ShBA-së, përmes delegimit të kompetencave operative,jo përmes transferimit të sovranitetit.
2. Marrëveshja e Grenlandës si instrument i autoritetit të deleguar të mbrojtjes
2.1 Delegimi operacional pa transferim sovraniteti
Neni II i marrëveshjes i jep SHBA-së të drejtën të vendosë, zgjerojë dhe operojë objekte ushtarake në Grenlandë, si dhe të marrë çdo masë të nevojshme për kontrollin e tyre.3 Sovraniteti territorial danez ruhet formalisht, por kompetencat operative mbi mbrojtjen dhe infrastrukturën ushtarake janë gjerësisht të deleguara.Siç argumenton Crawford, kjo përfaqëson një formë të “sovranitetit të ndarë funksionalisht”, ku sovraniteti formal dhe kontrolli operativ ndahen në mënyrë kontraktuale.4
2.2 Juridiksioni dhe autonomia ligjore
Neni V i marrëveshjes siguron juridiksion amerikan mbi personelin ushtarak dhe civil shoqërues,5 duke krijuar një enklavë funksionale juridike brenda territorit danez. Shaw e konsideron këtë një model të veçantë të delegimit juridik, ku autoriteti operacional është i pandikuar nga politika civile lokale.6
2.3 Kohëzgjatja dhe fleksibiliteti strategjik
Neni IX lidh vlefshmërinë e marrëveshjes me Traktatin e Atlantikut të Veriut,7 duke e bërë atë të qëndrueshme afatgjatë dhe adaptuese ndaj ndryshimeve strategjike, pa nevojën për rinegocim periodik. Kjo i mundëson SHBA-së të ruajë epërsinë operative në mënyrë të parashikueshme dhe të vazhdueshme.
3. Grenlanda në Arktikun post-2022
3.1 Ri-militarizimi dhe rëndësia strategjike

Pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022 ka rikthyer logjikën e konkurrencës së fuqive të mëdha në Arktik.8 Federata Ruse ka intensifikuar praninë ushtarake, ka rihapur baza sovjetike dhe ka integruar Arktikun në doktrinën e mbrojtjes bërthamore dhe paralajmërimit strategjik. Në këtë kontekst, Grenlanda funksionon si nyje kyçe e paralajmërimit të hershëm dhe mbrojtjes raketore transatlantike, duke përdorur mandatin ligjor të vitit 1951 për të modernizuar dhe zgjeruar kapacitetet amerikane.
3.2 Zgjerimi i NATO-s dhe koherenca strategjike

Anëtarësimi i Finlandës dhe Suedisë në NATO ka transformuar Arktikun evropian në hapësirë praktikisht të gjithëintegruar brenda aleancës.9 Marrëveshja e Grenlandës siguron që SHBA të kontrollojë nyjën kyçe operative, duke ruajtur koherencën strategjike dhe duke përballuar kërcënimet e reja, pa ndërhyrje të drejtpërdrejtë të autoriteteve daneze.
3.3 Qëndrueshmëria juridike përballë paqëndrueshmërisë politike

Diskursi politik mbi Arktikun dhe burimet natyrore ka ndryshuar ndjeshëm pas vitit 2022, por baza ligjore e pranisë amerikane mbetet e pandryshuar. Marrëveshja e vitit 1951 demonstron se traktatet e mbrojtjes mund të prodhojnë epërsi të qëndrueshme strategjike, edhe në kushte krizash globale.10

4. Krahasim me ish-territoret amerikane
4.1 Delegimi dhe sovraniteti
Në ish-territoret si Filipinet (1898–1946) dhe Ishujt Mariana Veriore, SHBA kishte kontroll të plotë administrativ dhe ushtarak, ndërsa sovraniteti lokal ishte i pezulluar.11 Në Grenlandë,sovraniteti formal danez ruhet,ndërsa SHBA ka delegim të gjerë operacional,duke e bërë modelin të veçantë dhe afatgjatë.

4.2 Kufizimet kohore dhe operacionale
Ish-territoret historike kishin mandate të përkohshme dhe kufizime operative. Marrëveshja e Grenlandës nuk ka klauzola skadimi dhe nuk kufizon numerikisht ose teknologjikisht praninë amerikane,duke krijuar pothuajse epërsi operative permanente.12

4.3 Juridiksioni dhe autonomia
Në ish-territoret amerikane,juridiksioni ishte pjesë e administratës së kontrolluar nga SHBA.Në Grenlandë,juridiksioni amerikan mbi personelin ushtarak dhe civil shoqërues krijon enklavë funksionale ligjore dhe operative,që nuk ka precedent në ish-territoret historike.13

5. Konkluzione krahasuese dhe implikime
Krahasimi doktrinor tregon se Grenlanda:
1. Ruhet si sovranitet formal danez,por me kompetenca operative të gjera amerikane;
2. Ofron qëndrueshmëri dhe fleksibilitet afatgjatë;
3. Siguron autonomi juridike dhe koherencë strategjike në një rajon kritik.

Grenlanda përfaqëson versionin më të gjerë dhe më të strukturuar të “delegated defense authority”,duke e bërë epërsinë amerikane kontraktuale,funksionale dhe adaptabile.

Në Arktikun post-2022,marrëveshja ka fituar rëndësi të jashtëzakonshme,duke u shndërruar në nyjën kryesore të mbrojtjes transatlantike dhe strategjisë arktike amerikane.

Referencat
1. Defense of Greenland Agreement, Denmark–United States, 1951,
2 UNTS 13. 2. Ibid.
3. Neni II, Defense of Greenland Agreement, 1951.
4. J. Crawford, The Creation of States in International Law (2nd edn, OUP 2006) 123–125.
5. Neni V, Defense of Greenland Agreement, 1951.
6. M. N. Shaw, International Law (8th edn, CUP 2017) 432–435.
7. Neni IX, Defense of Greenland Agreement, 1951.
8. NATO, 2022 Strategic Concept (NATO Publishing, 2022).
9. Ibid.
10. Aust, A., Modern Treaty Law and Practice (CUP 2013) 210–212.
11. I. Brownlie, Principles of Public International Law (8th edn, OUP 2008) 789–792.
12. Aust (n 10) 215.
13. Shaw (n 6) 438–440.

Vendi i Lekës;11.01.2026