Askush nuk kishte nevojë të na godiste që kërcënimi të bëhej real. Shpejt policia po na mbronte, ndërsa brenda gjykatës po testoheshin kundër provave.
Dhomat e Specializuara të Kosovës dhanë vendimin e tyre kundër Hashim Thaçit, ndërsa një turmë u mblodh jashtë.
Ajo që ndodhi në trotuar u bë një studim më vete se si atmosfera politike mund të formësojë sjelljen përpara se dikush të japë një urdhër.
HAGA — U zgjuam herët. Isha i pagjumur dhe i dehur kur u nisëm për në Hagë, duke ngrënë matcha dhe kafe, ndërsa errësira jashtë gradualisht ia la vendin zhurmës së mëngjesit.
Diku përgjatë rrugës, mendja ime u kap me mendimet e mia të nxituara nga nata e kaluar. Rreziku ndihej më i madh se një gjykim.
Shumë shqiptarë të Kosovës ma kishin përshkruar momentin në terma kombëtarë.
Nëse Hashim Thaçi do të shpallej fajtor, thanë ata, ndoshta Kosova më në fund mund të fillonte punën e vështirë të ndarjes nga dhuna e pazgjidhur e lindjes së saj: heshtjet, besnikëritë, akuzat që nuk u zhdukën kurrë plotësisht, gjërat që njerëzit i dinin dhe nuk i thanë.
Ndoshta një vend që ende mbante kaq shumë nga vitet 1980 dhe 1990 brenda tij mund të fillonte të ndërtohej pa të gjitha ato fantazma që pushtonin dhomën.
Në makinë, mbaja shpresën në atë mendim dhe frikën, ndërsa agoi.
Natën e kaluar, vazhdoja të kthehesha në humnerën e madhe midis rezultateve të mundshme. Nëse gjykata do të gjente përgjegjësi penale, diçka që ishte dukur politikisht e paprekshme për dekada do të ishte testuar nga një institucion i aftë të impononte pasoja.
Nëse nuk do të ndodhte, pyesja veten se çfarë do të thoshte kjo për njerëzit që kishin dëshmuar, raportuar, akuzuar ose thjesht refuzuar të heshtin. Mendova për viktimat dhe familjet e tyre.
Mendova për njerëzit që kishim takuar të cilët folën për luftën jo si histori, por si diçka ende aktive në jetën e tyre. Do të kisha preferuar historinë më të thjeshtë kombëtare.
Thaçi si baba themelues.
UÇK-ja thjesht si një lëvizje çlirimtare. Dhuna e përmbajtur në mënyrë të sigurt brenda luftës që prodhoi pavarësi.
Çdo vend i ri dëshiron një histori mjaftueshëm të pastër për të mësuar veten. Por raportimi e kishte bërë këtë thjeshtësi të pamundur për mua.
Çfarëdo që Kosova të bënte në fund të fundit me Thaçin, zëvendësimi i një atmosfere frike me një tjetër nuk mund të përbënte çlirim.
Ndryshimi i atij që mban pushtetin, në vetvete, nuk e ndryshon metodën me të cilën ushtrohet pushteti. Kur mbërritëm në Hagë, isha plotësisht i zgjuar. Parkuam një shëtitje të shkurtër nga gjykata dhe vazhduam në këmbë. Prisja që afrimi të zgjaste më shumë.
Ndoshta doja. E kisha imagjinuar të shihja demonstratën së pari nga larg, duke pasur kohë të gjykoja madhësinë dhe atmosferën e saj para se të hyja në të. Në vend të kësaj, u kthyem në rrugë dhe papritmas ishte aty: ndoshta njëqind njerëz dhe një fushë me flamuj shqiptarë, të kuq që mbushnin hapësirën para nesh.
Nuk e kisha përgatitur veten për sa afër do të ishin. Megjithatë, kjo ishte Haga, jo Prishtina. Ishim jashtë një gjykate ndërkombëtare në një qytet holandez, identiteti institucional i të cilit është ndërtuar rreth propozimit se mosmarrëveshjet që dikur përfundonin në fuqi mund t’i nënshtrohen ligjit.
Kjo njohuri ndikoi në mënyrën se si iu afrova turmës. Ne hymë drejt e në të.
Në fillim, shumë pak ndodhi. Demonstrata ishte çuditërisht e qetë. Kishte flamuj, banderola dhe grupe të vogla që flisnin mes tyre, por asnjë agjitator i dukshëm që drejtonte atmosferën dhe asnjë person që unë mund ta identifikoja si kontrollues të turmës.
Pastaj njerëzit filluan ta njihnin Vudin. “Ky është Vudi,” tha një burrë ndërsa e shtyu me një shtytje shokun e tij të madh e të fuqishëm të veshur me flamur. “Xhymshiti është këtu,” i tha një tjetër burrit me të cilin ishte. Kudo që shikoja, pashë vetëm burra.
Emri i Vudit qarkullonte nëpër grupe të vogla në copa-copa dhe shuhej sapo njerëzit e njihnin. Njerëzit na ngulnin sytë.
Disa bënin buzën në gaz përbuzës.
Por më pas filluan ndërhyrjet e vogla fizike: një përplasje supi pak më e fortë se ç’duhej, një bërryl i mbajtur në rrugën tonë pak më gjatë seç duhej, dikush që na kalonte pranë me forcë të mjaftueshme sa për ta bërë kontaktin të dukej i qëllimshëm, e më pas merrte menjëherë qëndrimin e dikujt që nuk kishte bërë asgjë.
Si nxënës të prapë shkolle që përpiqen të mos i kapë mësuesi në krye të klasës. Kjo ishte ajo që më interesonte.
Askush nuk e merrte përsipër veprimin. Çdo shtytje dukej sikur ishte planifikuar për t’u mohuar lehtësisht. Kishte diçka që të kujtonte oborrin e shkollës: kënaqësia e shtytjes pa përgjegjësinë e të parit duke shtyrë. Kontakt, pastaj qetësi.
Një shprehje boshe fytyre. Sytë diku tjetër. Turma mbartte armiqësi, por ende nuk kishte fituar sigurinë për atë që lejonte ajo armiqësi. Si individë, ata e dinin se ne ishim aty, por vetëdija kolektive e turmës ende nuk na kishte vënë re.
Qëndruam për pak kohë pranë një hyrjeje automjetesh, afër portave kryesore. Sigurimi ishte aty pranë dhe e gjeta veten duke parë vazhdimisht drejt hyrjes, me shpresën se dikush thjesht do të na linte të hynim.
Nuk e bënë. Na u desh të prisnim bashkë me të gjithë të tjerët, dhe pritja kishte rëndësi sepse po përhapej lajmi se kush ishim.
Mund ta shihje teksa ndodhte. Një person na vuri re, pastaj një tjetër. Dikush i foli dikujt tjetër në vesh. Një kokë tjetër u kthye.
Veç e veç, asgjë nga këto nuk kishte ndonjë peshë të madhe. Por e marrë si e tërë, atmosfera në atë hapësirë po ndryshonte.
Kërcënimi ishte ende i nënkuptuar. Pikërisht këtu qëndronte çështja. Asgjë nuk kishte ndodhur, por mund të ndodhte diçka. Më në fund, u zhvendosëm më pranë policisë. Ishin vetëm pak metra larg, në anën tjetër të trotuarit, por kjo ndryshoi pozicionin tonë në atë skenë. Deri atëherë, kishim qenë brenda turmës.
Tani po e vendosnim veten pranë një autoriteti që mund të na mbronte. Ajo lëvizje nuk kaloi pa u vënë re. Ekziston një dinamikë e veçantë kur kërkon mbrojtje: veprimi për ta bërë veten më të sigurt mund të tregojë gjithashtu se ti beson se mbrojtja është e domosdoshme.
Ti shndërrohesh në viktimë. I imagjinoj gjërat të ngjashme në Serengeti. Preja ngrin në vend, madje edhe në rrethanat më të rrezikshme, sepse guximi për të kërkuar strehë mund të bëhet vetë shkaku pse të duhet ajo strehë.
Një burrë iu afrua Vudit dhe u përball me të. Ishte një përballje formale. Duke u afruar te fytyra e Vudit, ai iu drejtua atij me zë mjaft të lartë sa për të tërhequr vëmendjen e turmës aty pranë dhe për t’i bërë ata pjesë të situatës.
Policia e vuri re këtë shkëmbim fjalësh dhe na zhvendosi në anën tjetër të kordonit të tyre.
Një oficer na kërkoi të qëndronim të ndarë nga protestuesit.
Arsyeja e tij, me sa kuptova unë, ishte praktike: qëndroni këtu, mos u përfshini, mos u jepni shkas të tjerëve të thonë se keni ardhur për t’i provokuar dhe lëreni policinë të merret me çdo gjë që mund të pasojë.
Ne ramë dakord. Deri në atë moment, kordoni policor mezi ekzistonte. Kishte oficerë, automjete dhe barriera, por ato përbënin thjesht infrastrukturën për kontrollin e turmës, pa pasur ndonjë nevojë të dukshme për një kontroll të tillë. Më pas, dikush u vërsul në drejtim të Vudit në mënyrë kërcënuese, por policia e ndaloi para se ai të arrinte te ne.
Situata ndryshoi menjëherë. Vetëm pak sekonda më parë, oficerët qëndronin pranë një demonstrate. Tani, ata kishin formuar një kordon të pakalueshëm dhe po na ndanin fizikisht nga njerëzit që përpiqeshin të na afroheshin.
Një pjesë e turmës lëvizte së bashku me atë burrin – jo të gjithë dhe pa ndonjë formacion të disiplinuar – por mjaftueshëm njerëz po shkonin në të njëjtin drejtim, saqë oficerëve u duhej të luftonin për të mbajtur pozicionin e tyre.
Ky ishte ndryshimi i parë i vërtetë në tensionin e situatës.
Askush nuk na goditi; policia ndërhyri mjaft shpejt për ta parandaluar këtë. Profesionalizmi dhe aftësia e tyre ishin mbresëlënëse. Megjithatë, pyetja që rëndonte mbi atë mëngjes – “Çfarë ndodh nëse dikush vendos të veprojë?” – kishte marrë tashmë një përgjigje.
Më pas, oficerët na mbajtën të ndarë. Për njëfarë kohe qëndruam pas një furgoni policie, pjesërisht për të mos rënë në sy.
Nuk kishte asnjë vlerë gazetareske nëse ne bëheshim vetë spektakli. Nëse dukshmëria jonë po e rriste tensionin, zhdukja për disa minuta dukej si mënyra e përgjegjshme për ta ulur atë.
Qëndruam pas një furgoni policie të pajisur për kontrollin e turmave, duke e përdorur atë si mburojë për të mos u parë nga turma.
Një kameraman m’u afrua me një kamerë televizive të montuar në një shtyllë dhe e vendosi atë pranë fytyrave tona.
U largova shpejt dhe me qetësi. Kisha ardhur për të vëzhguar një ngjarje, jo për t’u bërë imazhi i saj. Kordoni i policisë mbeti në vend.
Më pas pasoi një afrim tjetër. Shumica e protestuesve ishin mbledhur në të majtë të hyrjes së gjykatës, ndërsa policia kishte lënë një hapësirë relativisht të lirë në të djathtë.
Nga ai drejtim u shfaq një burrë; ai kaloi rrugën i vetëm dhe iu drejtua Vudit me një siguri të qëllimshme që më bëri ta ndiqja me vëmendje.
Për një çast, qëllimi i tij mbeti i paqartë. Ndoshta donte të fliste. Ndoshta e njihte Vudin. Ndoshta nuk do të ndodhte asgjë.
Pastaj filloi t’i drejtohej atij dhe u bë gjithnjë e më i zemëruar. Shkëmbimi verbal ishte mjaft kërcënues saqë policia ndërhyri sërish, e largoi burrin dhe e vendosi në anën tjetër të kordonit.
Turma reagoi.
Nuk mund ta dija nëse afrimi i tij ishte planifikuar paraprakisht dhe nuk ka asnjë arsye për ta paraqitur një përshtypje si provë.
Ajo që mbaj mend është se situata dukej krejt ndryshe nga lëvizjet brenda turmës: një individ që vinte nga ana e qetë e rrugës, pa flamur, ndërkohë që vëmendja ishte e përqendruar diku tjetër.
Kështu u zhvillua ai mëngjes. Periudha të gjata, në të cilat pothuajse asgjë nuk ndodhi, u ndërprenë nga teste të shkurtra të asaj që ishte e lejueshme: një shtytje e maskuar si aksident, një përballje, një sulm përpara, një afrim nga anash.
Çdo incident u përmbajt shpejt. Askush nuk na arriti dhe askush nuk dha një goditje. Ne vazhduam të përpiqeshim të qëndronim të qetë dhe të fshehur nga temperamenti i turmës.
Policia holandeze ishte vigjilente dhe, sapo modeli u bë i qartë, efektive.
Ky nuk është një argument se të gjithë në turmë kishin ndërmend dhunë. Shumë nuk bënë asgjë. As nuk munda të identifikoja një person që drejtonte sjelljen e atyre që na përballën.
Çështja është më e ngushtë. Një turmë nuk kërkon qëllim unanim për të ndryshuar një hapësirë. Ajo kërkon vetëm mjaftueshëm njerëz, mjaftueshëm armiqësi të përbashkët dhe mjaftueshëm pasiguri për atë që mund të ndodhte më pas.
Para përpjekjes së parë për të na arritur, kërcënimi mund të konsiderohej ende si atmosferë. Më pas, barrikada ishte e nevojshme.
E gjithë kjo po ndodhte diku që dukej pothuajse absurdisht e zakonshme. Hiqni portat, policinë dhe kuptimin e akumuluar të imazheve televizive dhe ndërtesa mund të kishte qenë një shkollë e mesme. Një mbikalim ndodhej afër.
Ndërtesa të zakonshme holandeze qëndronin pas saj. Trotuarët, muret me tulla, shenjat rrugore dhe pjesët e rregullta të infrastrukturës komunale i dhanë zonës cilësinë e qetë të një vendi ku pritej të funksiononin institucionet.
Një normalitet holandez i kulturuar dukej se ishte i ngulitur në vetë tullat, në arkitekturë dhe në hapësirën që krijohej mes tyre.
Përballë kësaj qëndronin disa furgonë policie dhe oficerë me pajisje mbrojtëse e veshje me dukshmëri të lartë, të cilët mbanin një ndarje fizike mes nesh dhe demonstratës.
Ky kontrast ishte domethënës, pasi tregonte dy forma të ndryshme pushteti që vepronin në të njëjtën hapësirë. Nga njëra anë ishin rregullat, barrierat, procedurat dhe autoriteti institucional.
Nuk kishte nevojë që dikush të bërtiste që ky autoritet të ekzistonte. Nga ana tjetër, kishte diçka më pak formale.
Nuk kishte nevojë për një udhëheqës me megafon. Nuk kërkohej që të gjithë në turmë të ishin të dhunshëm. Mjaftonin vetëm aq njerëz sa për të krijuar mundësinë e dhunës dhe mjaft paqartësi sa që ajo mundësi të ndikonte te sjellja. Kjo mundësi e ndryshoi dinamikën e trotuarit.
Ndryshoi vendin ku qëndronim ne dhe vendin ku qëndronte policia. Ndryshoi se kush mund t’i afrohej kujt. Ndryshoi kuptimin e një lëvizjeje me bërryl, të një vështrimi apo të një njeriu që kalonte rrugën. Mekanizmi kyç ishte leja. Askush nuk e kishte shpallur atë. Por, sapo një person e provonte kufirin, një tjetër dukej i gatshëm ta provonte gjithashtu.
Me kalimin e kohës, rreshti i policisë pushoi së dukuri si një reagim ndaj një përplasjeje të përkohshme. Deri atëherë, çdo përshkallëzim dukej i përkohshëm: dikush afrohej, policia ndërhynte, situata qetësohej.
Ekzistonte mundësia që tensioni të ulej dhe të gjithë t’i ktheheshin asaj për të cilën kishin ardhur. Por kjo nuk ndodhi.
Prania jonë ishte bërë pjesë e demonstratës; jo sepse po demonstronim, por sepse vetë fakti që qëndronim aty kërkonte tashmë angazhimin e burimeve policore për të ruajtur ndarjen.
Ne diskutuam për situatën mes nesh dhe me oficerët.
Nuk doja të largohesha. Doja që ne të filmonim te portat dhe të mbanim shënime brenda, në sallën e shtypit. Kishte diçka absurde në faktin që udhëtonim drejt Hagës për të raportuar mbi një vendim gjykate, arrinim te vetë ndërtesa dhe më pas lejonim njerëzit jashtë të përcaktonin nëse mund ta kryenim atë punë apo jo.
Megjithatë, të qëndroje vetëm sa për të treguar se kishe të drejtë të qëndroje, nuk do të sillte ndonjë rezultat të madh.
Nëse prania jonë i detyronte oficerët holandezë të viheshin në rrezik dhe ta kalonin mëngjesin duke penguar fizikisht njerëzit që të na afroheshin, atëherë qëndrimi ynë mbartte rrezikun që raportimi të shndërrohej në provokim, edhe kur nuk kishte asnjë qëllim të tillë.
Ne nuk ishim aty për të testuar se deri ku mund të shkonte dikush. Ishim aty për të parë gjykatën teksa kryente punën e saj dhe për të raportuar mbi vendimin e saj.
Vendosëm se largimi ishte veprimi më i përgjegjshëm. Deri në atë çast, policia e kishte bërë tashmë vlerësimin e saj të rrezikut. Ata nuk u mjaftuan thjesht duke na drejtuar sërish te parkingu.
Na nxorën jashtë me diskrecion dhe shpejtësi, duke ndjekur një rrugë të planifikuar për të mos lejuar askënd të shihte se ku po shkonim apo të na ndiqte.
Në disa momente, dukej se mjeti synonte vetëm rrugën më të drejtpërdrejtë përmes gjeometrisë së rregullt të qytetit; lëvizte me një urgjencë që binte krejtësisht ndesh me qetësinë e rrugëve përreth, duke shpërfillur dallimet e zakonshme mes trotuarit dhe rrugës, apo rregullat se në cilin drejtim apo vend duhet të lëvizë një automjet.
Ai kontrast më mbeti në mendje.
Haga dukej tejet e qetë dhe e organizuar kur mbërritëm: tulla, trotuare, korsi biçikletash, rregullsi urbane – një qytet ku pushteti shfaqet përmes procedurave.
Tani, ishte pikërisht procedura ajo që po na largonte, pasi kthimi ynë në këmbë te makina nuk konsiderohej më një veprim i arsyeshëm.
Në periferi të qytetit, shoqërimi policor përfundoi. I dhamë lamtumirën oficerëve dhe, papritur, mëngjesi u rikthye në normalitet.
Gjetëm një kafene.
Kështu përfundoi skena e sallës së gjyqit që kisha imagjinuar për ne: jo në sallën e medias, mes gazetarëve nga Kosova dhe me bllokun e shënimeve të hapura, por disa kilometra larg, duke porositur pije të ngrohta ndërsa përpiqesha të vija në punë siç duhet transmetimin e drejtpërdrejtë të gjyqit në telefon, përmes YouTube-it.
Në fillim, situata dukej si disfatë. Kishim udhëtuar atje pikërisht për të qenë të pranishëm: për të vëzhguar gjykatësit, për të parë të akuzuarit, për të dëgjuar reagimet në sallë dhe për të ndier ato ndryshime të vogla që ndodhin kur një vendim i rëndësishëm shpallet me zë të lartë.
Por, në vend të kësaj, kisha harruar kufjet “AirPods” dhe u detyrova ta mbaja telefonin ngjitur me veshin, duke e ngritur para vetes sa herë që doja të shihja fytyrën e Thaçit apo reagimet e të akuzuarve të tjerë.
Me siguri nuk dukesha si dikush që po raportonte për një nga vendimet më me peshë në historinë e re të Kosovës, por më tepër si një pasagjer që dëgjonte një mesazh zanor jashtëzakonisht të gjatë.
Filloi një shi i lehtë. E nxora pijen jashtë, e fshiva karrigen me dorë dhe u ula me telefonin ngjitur me veshin. Zëri i gjykatësit vazhdonte me atë ritëm monoton e procedural që përdorin gjykatat për të përshkruar gjëra që janë gjithçka tjetër veçse të zakonshme.
Në fillim të shpalljes së vendimit, Trupi Gjykues foli për dëshmitarët dhe për atë që e cilësoi si një klimë të vazhdueshme frikësimi ndaj tyre.
Pushova së lëvizuri gotën mbi tavolinë dhe dëgjova me më shumë vëmendje. Gjykata po fliste për dëshmitarët e përfshirë në proces. Nuk po fliste për njerëzit jashtë sallës, dhe ky dallim është i rëndësishëm.
Nuk kishim asnjë bazë për t’i shkrirë këto dy gjëra në një të vetme.
Megjithatë, ajo frazë mori një kuptim tjetër pas mëngjesit që sapo kishim kaluar, sepse kisha menduar gjatë për atmosferën: se si mund të ndryshojë sjellja para se dikush t’i shpjegojë hapur pasojat, dhe se si mundësia e pasojave ndonjëherë mjafton për të krijuar ndikim.
Më pas erdhi pjesa e vendimit lidhur me krimet kundër njerëzimit. Shiu u shtua dhe unë u zhvendosa te hyrja e derës – gjysmë brenda e gjysmë jashtë – duke u përpjekur të mos e humbja audion.
Trupi Gjykues nuk e konsideroi të provuar nga ana e prokurorisë ekzistencën e elementeve ligjore të domosdoshme përtej dyshimit të arsyeshëm. Në fillim, dëgjova vetëm përfundimin: nuk u provua.
Ndjeva një zbrazëti të menjëhershme në stomak. E ula gotën me *matcha* dhe shikimi m’u përqendrua te ekrani.
Doja të shihja fytyrën e Thaçit dhe të të akuzuarve të tjerë, të shihja nëse vendimi u përjetua si lehtësim dhe nëse çështja po shkonte drejt atij përfundimi që kisha frikë se do të ndodhte që kur isha nisur për atje.
Për disa çaste, ishte e vështirë të pajtoje gjuhën ligjore me gjithçka që kisha lexuar dhe dëgjuar ndër vite: rrëfime për arrestime, tortura, zhdukje dhe vrasje; familje që kishin kaluar dekada duke pyetur se çfarë kishte ndodhur; njerëz përballë të cilëve isha ulur ndërsa përshkruanin jetë të riorganizuara rreth frikës.
Mundësia që e gjitha kjo të zhdukej disi kur vihej përballë kërkesave të një salle gjyqi, dukej e pakuptueshme. Më pas, dallimi ligjor u bë më i qartë.
Trupi gjykues nuk po thoshte se dhuna e organizuar nuk kishte ndodhur. Ai konstatoi se pjesëtarë të UÇK-së kishin kryer akte dhune dhe keqtrajtimi në mbarë Kosovën dhe në pjesë të Shqipërisë veriore.
Ai konstatoi një sulm të përhapur dhe sistematik, si dhe ekzistencën e një politike apo plani për të vënë në shënjestër ata që konsideroheshin si kundërshtarë.
Ajo që nuk ishte vërtetuar sipas standardit të kërkuar penal, ishte një element shtesë i domosdoshëm për akuzat e krimeve kundër njerëzimit: që sulmi të ishte drejtuar kundër popullatës civile në kuptimin specifik ligjor që kërkohet për këto vepra penale.
E mora sërish në dorë çajin matcha. Ky dallim ishte i vështirë për t’u përtypur emocionalisht, por sqaronte se çfarë po bënte gjykata.
Një vendim penal nuk është një referendum i përgjithshëm mbi historinë. Çdo vepër penale ka elementet e veta dhe çdo element duhet të vërtetohet.
Një gjykatë mund të pranojë se krimet kanë ndodhur, ndërsa arrin në përfundimin se një kategori e caktuar ligjore nuk është vërtetuar përtej dyshimit të arsyeshëm.
Ky standard mund të duket i ashpër kur bëhet fjalë për viktima.
Por është pikërisht ky standard që i jep forcë një dënimi penal. Kur shiu u pakësua, u ktheva te tavolina. Karrigia ishte sërish e lagur, ndaj e fshiva dhe u ula me telefonin në vesh.
Në atë moment, shpallja e vendimit kishte kaluar te gjetjet lidhur me krimet e luftës dhe struktura e çështjes filloi të ndryshonte.
Trupi gjykues konstatoi ekzistencën e një qëllimi të përbashkët kriminal.
E ula telefonin, hodha një vështrim në ekran dhe më pas e riktheva sërish në vesh. Kjo nuk po përshkruhej më si një grumbull incidentesh të shkëputura e të tepruara që kishin ndodhur në kontekstin e luftës.
Gjykatësit konstatuan ekzistencën e një sistemi për identifikimin e personave që konsideroheshin kundërshtarë të UÇK-së, për ndalimin, keqtrajtimin dhe, në disa raste, vrasjen e tyre.
Ata konstatuan se për realizimin e këtij qëllimi ishin përdorur qendra ndalimi, struktura ushtarako-policore, struktura të inteligjencës dhe njësi speciale, si dhe se katër të akuzuarit kishin dhënë një kontribut të rëndësishëm në këtë drejtim.
Kjo ishte pyetja që fshihej pas shumicës së raportimeve që kisha hasur. A po ndodhte dhuna thjesht rreth pushtetit politik, apo dhuna ishte bërë një nga metodat përmes të cilave organizohej pushteti?
Brenda periudhës, akuzave dhe provave para tij, Paneli po jepte një përgjigje. Një kamerier kaloi dhe unë e largova gotën time nga rruga e tij pa e parë vërtet. Gjykatësi vazhdoi, duke u marrë tani konkretisht me Thaçin.
Paneli zbuloi se ai kontribuoi ndjeshëm në qëllimin e përbashkët kriminal dhe ishte një pjesëmarrës kyç në formulimin dhe zbatimin e tij përmes pozicionit të tij në Shtabin e Përgjithshëm dhe si kreu i Drejtorisë Politike.
Ai zbuloi se strukturat në të cilat ai mori pjesë identifikuan bashkëpunëtorë të dyshuar dhe kundërshtarë të tjerë të perceptuar dhe zhvilluan mekanizma përmes të cilëve ata mund të shënjestroheshin.
E shikova përsëri ekranin. Për dekada, gjuha politike rreth këtyre burrave kishte qenë monumentale: çlirim, tradhti, patriotizëm, tradhti, heronj, armiq.
Gjykata po i reduktonte këto rrëfime në diçka qëllimisht më të vogël: akte, prova, elementë ligjorë dhe përgjegjësi individuale.
Pastaj erdhën viktimat. Treqind e tetëdhjetë e pesë persona të ndaluar në mënyrë arbitrare. Treqind e dyzet e tetë të nënshtruar ndaj trajtimit mizor. Treqind e tre të torturuar.
Nëntëdhjetë e gjashtë të vrarë. E lashë pijen. Numrat mund t’i rrafshojnë njerëzit nëse i lejon. Nëntëdhjetë e gjashtë bëhen statistikë. Treqind e tre bëhen një rresht në një gjykim.
Por kisha kaluar shumë kohë duke lexuar rrëfime dhe duke folur me njerëz që shifrat të mbeteshin abstrakte. Pas tyre ishin dhoma, familje, njerëz që prisnin që dikush të kthehej dhe njerëz që nuk u kthyen kurrë.
Në një moment, gjykatësi Smith citoi Howard Zinn: “Nuk ka flamur mjaftueshëm të madh për të mbuluar turpin e vrasjes së njerëzve të pafajshëm.”
Mendova për të kuqen jashtë gjykatës. Vetëm pak orë më parë, ajo kishte mbushur pothuajse gjithçka para meje: flamuj mbi koka, flamuj mbi shpatulla, flamuj që transformonin një trotuar të zakonshëm holandez në një pjesë të argumentit politik të Kosovës.
Tani ato ishin diku në anën tjetër të qytetit dhe jashtë shikimit. Isha ulur nën strehën e dobët të një tendë kafeneje, duke parë shiun të mblidhej përsëri mbi tavolinë.
Simbolet kombëtare mund të mbartin çlirimin, sakrificën, familjen, kujtesën dhe mbijetesën. Ato gjithashtu mund ta bëjnë shqyrtimin të ndihet si tradhti. Objektivi politik i një lëvizjeje nuk përcakton ligjshmërinë e çdo akti të kryer në emër të saj.
Një vend mund të njohë historinë e luftës së tij për pavarësi, ndërkohë që shqyrton ende krimet e kryera nga anëtarët e lëvizjes që luftuan për të. Këto propozime nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Problemi fillon kur besnikëria kërkon që ato të bëhen reciprokisht përjashtuese.
Ky ishte mekanizmi që isha përpjekur ta kuptoja gjatë gjithë mëngjesit. Jashtë gjykatës, pushteti nuk kishte nevojë të artikulohej qartë. Ai vepronte përmes pranisë, afërsisë dhe rritjes graduale të një temperature shoqërore.
Një bërryl mund të mbetej një aksident. Një vështrim mund të mbetej vetëm një vështrim. Pastaj një person lëvizte, një tjetër e ndiqte dhe policia papritmas po mbante një pengesë të përhershme.
Brenda vendimit, gjithçka duhej të artikulohej. Gjykata nuk mund të dënonte në atmosferë. Nuk mund të dënonte sepse një model politik dukej i besueshëm ose sepse rrëfimet tingëllonin bindëse. Duhej të çmontonte çdo akuzë dhe të pyeste se çfarë vërtetonin në të vërtetë provat.
Kjo ishte arsyeja pse shfajësimet e hershme më kishin frikësuar. Për një çast, e kisha ngatërruar dështimin e një akuze të caktuar ligjore me dështimin e historisë që e rrethonte atë. Sa më shumë vazhdonte shpallja e vendimit, aq më i qartë bëhej dallimi.
Trupi gjykues hodhi poshtë disa pjesë të çështjes së prokurorisë dhe pranoi të tjera. Ai konstatoi ekzistencën e një qëllimi të përbashkët kriminal dhe përcaktoi përgjegjësinë individuale penale aty ku vlerësoi se provat plotësonin standardin e kërkuar.
Në momentin kur gjykatësi po fliste drejtpërdrejt për sjelljen e Thaçit, unë nuk prisja më që gjykata të konfirmonte çdo rrëfim që kisha dëgjuar.
Po dëgjoja për të zbuluar se çfarë mbetej pasi rrëfimet kalonin në sitën e provave. Një tjetër rrebesh shiu kaloi mbi kafene.
E largova filxhanin nga buzë e tavolinës dhe fshiva ujin e shiut. Shpallja e vendimit vazhdoi me trajtimin e çështjes së viktimave dhe pasojave të krimeve, për të arritur më pas te dënimi.
Gjykata shqyrtoi rrethanat rënduese dhe lehtësuese dhe shpalli dënimet për veprat penale: arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje. E hoqa telefonin nga veshi dhe pashë ekranin.
Thaçi u dënua me njëzet e pesë vjet burgim. Kisha menduar se, nëse do të vinte ai çast, do të kishte një shfryrje të madhe emocionale.
Por nuk ndodhi kështu. Një dënim me burg nuk e zhbën vrasjen. Nuk e kthen dikë pas dekadash mungese dhe as nuk e fshin torturën nga kujtesa e atij që e ka mbijetuar atë. Gjithashtu, vendimi nuk i shndërroi në fakte të vërtetuara të gjitha akuzat që rrethonin udhëheqjen e Kosovës gjatë luftës dhe pas saj.
Rëndësia e gjykatës qëndronte pjesërisht te refuzimi i saj për ta bërë këtë. Disa pretendime dështuan. Të tjera i rezistuan standardit të provës penale.
Ajo që ndjeva ishte diçka më e qetë: lehtësim që çështje, të cilat prej vitesh ekzistonin në territorin e paqëndrueshëm mes kujtesës, akuzës, besnikërisë dhe frikës, ishin përfshirë – të paktën pjesërisht – në një regjistër publik provash.
Qëndrova ulur në tavolinë edhe pak kohë pasi gjykatësi kishte përfunduar. Kafeneja u rikthye në gjendjen e saj të zakonshme rreth meje. Filxhanët lëviznin. Karriget bënin zhurmë teksa tërhiqeshin. Trafiku kalonte në rrugë. Shiu kishte lënë njolla të vogla e të errëta në trotuar dhe në sipërfaqen e tavolinës.
Ishte një mjedis thuajse në mënyrë fyese i zakonshëm për të përpunuar konstatimet mbi ndalimin arbitrar, torturën dhe vrasjen.
Atë mëngjes, kisha shpresuar të ulesha brenda në sallën e gjyqit, mes gazetarëve, dhe ta dëgjoja vendimin nga një distancë prej pak metrash.
Në vend të kësaj, ne kaluam përmes një turme armiqësore, u vendosëm pas një kordoni policor, larg syve të njerëzve, u shoqëruam jashtë qytetit dhe përfunduam duke dëgjuar nga një kafene, me telefonin të ngjitur pas veshit sepse kisha harruar kufjet e mia “AirPods”.
Në atë moment, poshtërimi i situatës dukej i parëndësishëm. Fakti më i rëndësishëm ishte se ne ishim larguar.
Turma kishte ndryshuar sjelljen tonë. Ajo ndryshoi vendet ku mund të qëndronim dhe mënyrën se si mund të punonim.
Ajo bëri që policia të na zhvendoste, të na mbronte dhe, në fund, të na largonte. Askujt nuk i duhej të na lëndonte që ajo fuqi të ishte reale; mjaftonte vetëm mundësia e një gjëje të tillë.
Por ajo fuqi kishte një kufi. Ajo mund të përcaktonte vendin ku e dëgjoja vendimin e gjykatës, por nuk mund të përcaktonte përmbajtjen e atij vendimi.
Edhe fuqia e gjykatës kishte kufijtë e saj. Një gjykatë mund të përcaktojë përgjegjësinë penale. Ajo nuk mund të krijojë pajtim, të riparojë një familje apo të vendosë se si një vend zgjedh t’i kujtojë themeluesit e tij. Këto janë procese të ndryshme dhe nuk duhen ngatërruar me njëri-tjetrin.
Ndërkohë, errësira nëpër të cilën kishim kaluar atë mëngjes ishte zhdukur prej kohësh. Shiu po pakësohej dhe qyteti i zakonshëm holandez i ishte rikthyer ditës së tij të zakonshme.
Diku pas nesh, flamujt ishin ende të mbledhur jashtë gjykatës. Brenda saj, tashmë ekzistonte një regjistrim që do të mbetej edhe pasi flamujt të ishin palosur, furgonët e policisë të ishin larguar dhe trotuari të ishte zbrazur.
Mëngjesi kishte nisur me dy forma pushteti që zinin të njëjtën rrugë. Njëra vepronte përmes atmosferës, besnikërisë dhe mundësisë së pasojave. Tjetra, nëse do të funksiononte vërtet, duhej të vepronte përmes provave. Turma vendosi se ku do të dëgjonim. Ajo nuk vendosi se çfarë mund të provohej.
Komentet