Gjatë vizitës 3-ditore në Izrael midis datave 25-27 janar, kryeministri Edi Rama udhëtoi vajtje e kthim me një avion privat, dikur në pronësi të themeluesit të bursës së kriptovalutave FTX, e cila falimentoi në mënyrë spektakolare në nëntor 2022.

Avionët privatë reaktivë për distanca të gjata, të cilët përdoren nga elitat globale të biznesit dhe politikës, nuk janë thjesht mjete udhëtimi. Ata shërbejnë si një metaforë e hendekut midis njerëzve të pasur dhe të pushtetshëm dhe pjesës tjetër të shoqërisë, e cila pret me durim në terminal për të marrë aeroplanin e linjës.

Në Shqipëri, dikur një vend i izoluar dhe ende i varfër – ku vetëm një grup i vogël njerëzish udhëtonte jashtë vendit për dekada – simbolika e përdorimit të një aeroplani privat është më e fortë, në mënyrë të veçantë kur këto udhëtime bëhen nga zyrtarë publikë si kryeministri Edi Rama, shpesh larg syve kureshtarë të publikut.

Udhëtimi i fundit i liderit jetëgjatë shqiptar në vizitën shtetërore tre-ditore në Izrael me rastin e pjesëmarrjes së tij në Konferencën Ndërkombëtare për Luftën kundër Antisemitizmit, u realizua nëpërmjet avionit ‘Bombardier Global 5000’, dikur në pronësi të Sam Bankman Fried, një sipërmarrës amerikan i dënuar për mashtrim dhe pastrim parash.

Kjo nuk është hera e parë që Rama përdor një avion privat për udhëtimet e tij zyrtare. Për vite me radhë, ai shfrytëzoi një Airbus A319-100 të konfigurimit VIP nga kompania e flamurit ‘Air Albania’, i pagëzuar me emrin ‘Ismail’, në nder të themeluesit të shtetit shqiptar, Ismail Bej Vlora.

Përfaqësues të mazhorancës argumentojnë se përdorimi i një “avioni qeveritar” për udhëtime zyrtare nga kryeministri lidhet me “dinjitetin” e shtetit shqiptar dhe përfaqësimin e tij në arenën ndërkombëtare.

Kritikët e Ramës nga radhët e opozitës mendojnë të kundërtën, ndërsa theksojnë se dinjiteti që gëzon një zyrtar publik – qoftë brenda apo jashtë vendit – nuk lidhet me luksin e mjeteve të transportit të përdorura prej tij.

“Dinjiteti i vendit tonë, fatkeqësisht, cenohet përditë e më shumë nga një kryeministër dhe një qeveri e korruptuar dhe e papërgjegjshme, që kohët e fundit u kanë hyrë edhe aventurave gjeopolitike për hir të interesave të ngushta politike,” tha Arlind Qori, kreu i Lëvizjes Bashkë.

I pyetur nga BIRN, Rama e lidhi përdorimin e një avioni privat për udhëtimin e tij në Izrael me çështjen e sigurisë.

“Udhëtimi në Izrael ka pasur edhe elemente të mirëkuptueshme sigurie të veçantë dhe transporti ka qenë pjesë e këtyre elementëve,” tha ai, nëpërmjet një zëdhënëseje. “Shpenzimet nuk janë mbuluar nga qeveria shqiptare,” shtoi Rama, pa specifikuar se kush i kishte mbuluar ato.

Qeveria e Izraelit nuk iu përgjigj një kërkese për koment nga BIRN nëse ishte ajo që e kishte paguar fluturimin e kryeministrit shqiptar për në Tel Aviv.

Një vizitë ‘historike’

Tri dekada pas rënies së regjimit komunist, i cili e izoloi vendin për gati gjysmë shekulli, Shqipëria mbetet një nga vendet më të varfra në Europë, me të ardhura për frymë pak më të larta se Moldavia dhe Kosova.

Edi Rama është një nga politikanët që ka shenjuar periudhën e tranzicionit, duke udhëhequr prej vitit 2013 si kryeministër, ndërsa siguroi një mandat të katërt të paprecedentë në zgjedhjet e vitit 2025.

Megjithatë, pavarësisht sukseseve në zgjedhje, të cilat i detyrohen shumë transformimit të Partisë Socialiste në një makineri elektorale, qeveria e drejtuar nga Rama është përndjekur nga akuzat për korrupsion në nivelet më të larta ekzekutive të saj – përfshirë marrjen të pandehur të zëvendëskryeministres Belinda Balluku për shkelje të barazisë në tendera.

Në klimën e një përballjeje mes pushtetesh për imunitetin e Ballukut, vizita shtetërore në Izrael përbënte një mundësi të artë për kryeministrin për të lëmuar imazhin e tij të dëmtuar.

Së bashku me kryeministrin në Izrael udhëtoi edhe bashkëshortja e tij, Linda Rama, zëvendësministrja e Punëve të Jashtme, Megi Fino, dhe shefja e Shërbimit Informativ Shtetëror (SHISH), Vlora Hyseni.

Stacioni i parë i vizitës në Izrael me 25 janar ishte ‘Nova Site’, afër Kibutz Re’im në jug të Izraelit, vendi ku nisi sulmi i Hamasit më 7 tetor 2023 dhe u vranë 378 të rinj që merrnin pjesë në festivalin muzikor.

Më 26 janar, kryeministri shqiptar u prit në një takim në Tel Aviv nga homologu i tij, Benjamin Netanyahu, i cili po përballet gjithashtu me akuza për korrupsion në Izrael dhe është subjekt i një kërkese arresti ndërkombëtar nga Tribunali Penal Ndërkombëtar për krime lufte në Gaza. Ai i ka kundërshtuar me forcë të dyja akuzat.

Në të njëjtën ditë, kryeministri shqiptar iu drejtua me një fjalim parlamentit izraelit, ku ai theksoi lidhjet historike midis dy popujve, përfshirë ndihmën që shqiptarët dhanë për popullin hebre gjatë Luftës së Dytë Botërore. Media proqeveritare në Tiranë nxituan ta shpallnin fjalimin e tij si “historik”.

Më 27 janar, Rama mori pjesë në një konferencë ndërkombëtare për luftën kundër antisemitizmit, përpara se të kthehej në atdhe.

Sipas të dhënave të aplikacionit “Flightradar”, avioni “Bombardier Global 5000” u nis nga “Nënë Tereza” në Rinas të dielën, më 25 janar, në orën 10:53 dhe arriti në aeroportin Ben Gurion të Tel Avivit në orën 13:55.

I njëjti mjet fluturues udhëtoi të martën, më 27 janar, përsëri drejt Tiranës, ku u ul në orën 20:33. Menjëherë pas uljes së avionit në aeroportin “Nënë Tereza”, eskorta e kryeministrit Edi Rama u pa të largohej nga terminali VIP.

Avioni i multimiliarderit të kriptovalutave

Avioni Bombardier Global 5000 me numër “N410AT”, i regjistuar në Administratën Federale të Aviacionit (FAA) në SHBA, është një avion reaktiv biznesi i kategorisë ‘ultra long range’, i prodhuar nga kompania kanadeze Bombardier Aerospace në vitin 2008.

Ky model konsiderohet një nga avionët më luksozë dhe më të aftë për fluturime ndërkontinentale në segmentin e tij. Të dhënat e pronarit aktual të avionit janë anonimizuar nga FAA në bazë të “Titullit 49 të Kodit të Shteteve të Bashkuara, Seksioni 44114,”, e cila është një dispozitë e ligjit federal amerikan që rregullon regjistrimin e avionëve në Shtetet e Bashkuara dhe lejon që, këta të fundit, të mbeten anonimë.

Ndryshe, për pronarët e mëparshëm të këtij mjeti fluturues dihet më shumë, pasi avioni ka qenë objekt i një procesi ligjor në SHBA, pas kolapsit të bursës së kriptovalutave FTX, the arrestimin të themeluesit të saj, Sam Bankman Fried, i njohur gjithashtu me nofkën ‘SBF’.

Avioni ‘Bombardier’ ishte blerë nga FTX nëpërmjet kompanisë Trans Island Airways në vitin 2021, për vlerën 15.9 milionë dollarë. FTX gjithashtu zotëronte një tjetër avion privat të llojit “Embraer Legacy” më vlerë 11.2 milionë dollarë. Të dy mjetet u sekuestruan në vitin 2023.

Në mars 2024, Bankman-Fried u dënua në Shtetet e Bashkuara të Amerikës me 25 vjet burg, i ngarkuar me shtatë akuza penale për mashtrim dhe komplot. Themeluesi i bursës FTX dhe kompanisë së investimeve ‘Alameda Research’, SBF ishte një nga figurat kyçe të tregut të kriptovalutave.

Bursa e kriptovalutave FTX kolapsoi në nëntor 2022, pas publikimit të akuzave për mashtrim dhe korrupsion, të cilat çuan në tërheqje masive të fondeve nga klientët. Bankman-Fried u arrestua dhe u ekstradua në dhjetor të të njëjtit vit në SHBA.

Në shkurt 2025, Gjykata Federale e Distriktit Jugor të Nju Jorkut nxori një vendimin përfundimtar konfiskimi për pasurinë e SBF, për një vlerë të barabartë me 1 miliard dollarë, përfshirë dy avionët e tij privatë.

Mungesë transparence

Avionët privatë zënë një vend të veçantë në tregun e shërbimeve të luksit, duke qenë një simbol ekskluziviteti, ndaj të cilit shumë pak njerëz mund të kenë qasje.

Kjo industri përfitoi një ngritje të madhe gjatë pandemisë globale të COVID-19 dhe ka regjistruar rritje të fortë edhe në vitet që pasuan. Sipas kompanisë së inteligjencës financiare “Wing X”, ajo vlerësohej në 39.8 miliardë dollarë në vitin 2025.

Megjithë zhvillimin e tregut të fluturimeve private, ky sektor ka tërhequr edhe kritika, për shkak të ndikimit në mjedis dhe shkarkimeve të larta të dioksidit të karbonit në atmosferë.

Në Shqipëri, kritikat, të cilat kanë shënjestruar kryesisht kryeministrin Edi Rama për përdorimin e avionëve privatë, kanë qenë më me këmbë në tokë. Ato lidhen gjerësisht me transparencën e shpenzimeve publike për transport nga kreu i qeverisë.

Që kur mori Presidencën e OSBE-së për një periudhë 1-vjeçare në vitin 2020, kryeministri ka përdorur për udhëtime zyrtare një avion të kompanisë së flamurit “Air Albania”, duke përfituar nga një kontratë kuadër me çmim në kosto për orë fluturimi.

Përdorimi i këtij avioni nga kryeministri dhe shpenzimet për operimin e tij kanë qenë burim akuzash nga opozita e udhëhequr nga Partia Demokratike, e cila ka kërkuar ngritjen e një komisioni parlamentar. Kërkesa e PD-së është hedhur poshtë nga mazhoranca në shkurt 2023.

Në tetor 2025, Këshilli i Ministrave vendosi t’i shpallë sekret të dhënat për udhëtimet e kryeministrit dhe të zyrtarëve të lartë jashtë vendit, duke argumentuar se kjo bëhej për të mbrojtur të dhënat personale.

“Prej atij momenti, qytetarët e kanë humbur të drejtën të dinë se me çfarë mjeti, kostoje apo eskorte udhëton kryeministri i vendit,” shprehet Rigels Xhemollari, drejtues ekzekutiv i “Qëndresa Qytetare”, një organizatë kundër korrupsionit me qendër në Tiranë.

Sipas Xhemollarit, me këtë vendim nuk kemi të bëjmë vetëm me rënien e një standardi etik, por edhe të një standardi demokratik, pasi sipas tij ka humbur llogaridhënia për taksat publike.

“Në momentin që një zyrtar i lartë udhëton me paratë e përbashkëta, ai ka detyrim të publikojë minimalisht kostot dhe kontratat e udhëtimit,” tha ai. “Fakti që kryeministri nuk e bën këtë, nënkupton minimalisht fshehje të kostove dhe maksimalisht abuzim me detyrën,” shtoi Xhemollari.

Falimenti i ‘Air Albania’

Marrëveshjes midis Këshillit të Ministrave dhe kompanisë “Air Albania” për përdorimin e “Ismailit” për fluturime zyrtare i erdhi fundi në dhjetor 2025, pasi kompania ajrore ndaloi së operuari, nën barrën e rreth 50 milionë dollarëve borxhe të akumuluara ndër vite.

Besnik Vathi, themelues i Shoqatës Shqiptare të Turoperatorëve dhe Agjencive Turistike (ATOA), i tha BIRN se falimentimi i Air Albania erdhi si rrjedhojë e faktorëve të jashtëm të tregut dhe menaxhimit të dobët të kompanisë.

Ai theksoi se shumë vende i subvencionojnë kompanitë ajrore të “flamurit”, duke u siguruar fluturime pa konkurrencë në disa destinacione, pasi i konsiderojnë ato shtylla të rëndësishme të zhvillimit të turizmit.

“Ndërsa Air Albania u la të konkurronte në një treg shumë të ashpër – ku prezentë janë Wizz Air dhe Ryanair – dhe u detyrua të punonte në një situatë të vështirë,” tha Vathi. “Menaxhimi ishte anadollak, pa vizion dhe pa koncepte,” shtoi ai, ndërsa theksoi se “pati mungesë vizioni për të krijuar një kompani të suksesshme.”

Ndryshe, kreu i Lëvizjes Bashkë, Arlind Qori, fajëson qeverinë për falimentimin e kompanisë ajrore të flamurit.

“E konsideroj, së paku, politikisht përgjegjës Edi Ramën,” tha ai, ndërsa rikujtoi se vite më parë kryeministri e trumbetonte themelimin e saj si histori suksesi.

Qori ishte gjithashtu kritik për përdorimin e fluturimeve “charter” nga Kryeministria.

“Përdorimi i çarterave privatë është shpërdorim i shpenzimeve nga buxheti i shtetit vetëm për hir të komoditetit të lëvizjes së një kryeministri, i cili në parim, duhet të ishte kryeshërbyesi i popullit, por në fakt përditë e më shumë ka një stil jetese luksoz, në sinkron me autokratët e të shkuarës dhe të tashmes nëpër botë,” tha ai.

“Luksi është antitezë e demokracisë, e cila, aty ku lulëzon, shkon bashkë me thjeshtësinë në paraqitjen publike të zyrtarëve të lartë të shtetit dhe me kursimin e shpenzimeve qeveritare,” shtoi ai.

Edhe Xhemollari ishte i mendimit se përdorimi i fluturimeve private nga qeveria shqiptare nuk i bënte nder reputacionit të kryeministrit.

“Justifikimi i [kreut të Kuvendit Niko] Peleshit për ‘përfaqësim dinjitoz’, apo ai i kryeministrit për të reklamuar kompaninë ajrore, tashmë të falimentuar, janë hije propagande për të justifikuar luksin e udhëtimeve me avionë privatë,” tha ai.

“Dinjitoze për një vend të varfër si Shqipëria do të ishte nëse do të udhëtonte si çdo qytetar i kësaj republike, me avionët që përdorin ata që paguajnë taksat në këtë vend, e jo si baron droge apo si drejtues i vendeve diktatoriale,” përfundoi Xhemollari./BIRN