Kryeministri i kontestuar po e transformon Shqipërinë ndërtesë pas ndërtese: me një sërë arkitektësh yje të huaj, asnjë shqiptar, dhe me ligje shumë lejuese. Libri ‘The Albanian Files’ e tregon këtë qartë.

Nga Lajdi Sulaj, RIVISTA STUDIO

Ndërsa sheshet shqiptare po ngjyrosen rozë dhe po vlojnë prej më shumë se një muaji në një protestë popullore spontane dhe të pandalshme – një mobilizim kolektiv pa precedent në tridhjetë vitet e fundit – brenda institucioneve zhvillohet një narrativë krejt e kundërt, e bazuar në vetëlavdërim.

Ky paradoks u materializua më 3 qershor në Tiranë, gjatë inaugurimit të edicionit të dytë të festivalit të arkitekturës ‘Bread and Heart’, me prezantimin e librit ‘The Albanian Files’ (Lars Müller Publishers, redaktuar nga Anneke Abhelakh). Tetëqind faqe, 523 projekte arkitekturore, gjashtëdhjetë studio ndërkombëtare të përfshira: shifrat e katalogut tregojnë një transformim të paprecedentë. Miliona metra katrorë po riformësojnë territorin shqiptar, nga veriu në jug. Megjithatë, ky botim monumental tregon vetëm majën e ajsbergut: ndërhyrjet që nuk dokumentohen janë shumë më të shumta se ato të përfshira në vëllim, duke përshkruar një transformim territorial edhe më të gjerë.

Në një intervistë të fundit për ‘Financial Times’, kryeministri Edi Rama i hodhi poshtë me indinjatë akuzat se është “Kumbari” që ka kontroll absolut mbi vendin, duke ftuar këdo që të sjellë prova. E megjithatë, kjo provë duket se gjendet pikërisht mes faqeve të ‘The Albanian Files’.

Një libër që në dukje i kushtohet arkitekturës përfundon duke u bërë manifesti i një modeli politik, në të cilin kryeministri shfaqet si regjisori kryesor i transformimit urban të Shqipërisë.

Historia na mëson se arkitektura ka qenë gjithmonë një nga instrumentet e privilegjuara të pushtetit. Qytetet nuk janë vetëm hapësirë: ato formësojnë identitetin dhe kulturën e një populli. Rasti shqiptar e përditëson këtë koncept, duke e shndërruar të gjithë vendin në një laborator eksperimentimi të besuar emrave më të mëdhenj të arkitekturës ndërkombëtare.

Vetë redaktorja Anneke Abhelakh pranon, që në faqet e para të librit, se është e pamundur “të ndash arkitekturën nga pushteti” në kontekstin shqiptar. Duke cituar librin ‘The Edifice Complex’ të Deyan Sudjic, ajo kujton se ndërtesat shërbejnë për të bërë përshtypje, për të përfaqësuar ambicien e atyre që qeverisin dhe se vendimet që po riformësojnë vendin udhëhiqen “në mënyrë të pamohueshme nga oportunizmi”.

Shumë arki-starë, asnjë konkurs

Arkitektura nuk bëhet vetëm një instrument i transformimit urban, por firmat e arkitektëve të famshëm funksionojnë edhe si kartëvizitë. Prestigji kulturor i arkitekturës bashkëkohore përdoret për të ndërtuar rrëfimin e një Shqipërie moderne, të hapur dhe dinamike, ndërkohë që në planin e brendshëm po rritet konflikti mbi mënyrën se si po realizohet ky transformim.

Në faqet e ‘The Albanian Files’, marrëdhënia mes pushtetit politik dhe arkitekturës del qartë nga dëshmitë e vetë projektuesve. Shumë prej tyre tregojnë se nuk kanë ardhur në Shqipëri përmes konkurseve publike, thirrjeve apo procedurave transparente, por falë kontakteve personale me kryeministrin.

Ka nga ata që rrëfejnë se kanë marrë një mesazh në Instagram drejtpërdrejt nga Rama, duke fituar më pas një kontratë për një vepër publike me vlerë katër milionë euro; të tjerë kujtojnë një telefonatë personale nga “Edi” pas një shkëmbimi të thjeshtë kontaktesh; madje edhe një fitues i Çmimit Pritzker përshkruan të njëjtën mënyrë veprimi.

Planifikimi urban duket kështu se zhvendoset nga dimensioni demokratik në atë privat, duke zëvendësuar instrumentet e transparencës administrative me marrëdhënie personale.

Domethënëse është edhe letra që një partner i studios OMA i dërgoi kryeministrit. Duke e falënderuar për kushtet veçanërisht të favorshme që u ofroheshin projektuesve ndërkombëtarë, ai shkonte deri aty sa të shprehte në mënyrë provokuese dëshirën për anulimin e zgjedhjeve të ardhshme dhe vendosjen e një presidencë të përjetshme. Rama më pas e minimizoi tekstin duke e quajtur thjesht një provokim satirik. Megjithatë, në kontekstin e përgjithshëm që paraqet libri, episodi merr një kuptim ogurzi.

Pasoja më e dukshme e këtij modeli “ndërkombëtar” është përjashtimi pothuajse i plotë i arkitektëve shqiptarë. Në 523 projektet e mbledhura në libër nuk figuron asnjë autor vendas.

Në parathënie, Rama e përkufizon Shqipërinë si “shkollën më të madhe të arkitekturës në ajër të hapur”, duke argumentuar se profesionistët e rinj shqiptarë mund të mësojnë duke punuar krah studiove të mëdha të huaja. Por në arkitekturë, të mësuarit nuk mund të zëvendësojë autorësinë.

Ta kufizosh një brez të tërë vetëm në rolin e bashkëpunëtorëve të arki-starëve do të thotë t’i mohosh vendit mundësinë për të zhvilluar kulturën e vet të projektimit. Rreziku konkret është që territori ynë të shndërrohet në një atlas “qytetesh të padukshme” dhe skenografish urbane të përbëra nga imazhe abstrakte, forma të zbrazëta dhe sugjerime estetike të lëmuara, të vendosura artificialisht në kontekstin shqiptar.

‘The Albanian Files’ dokumenton një gjeografi të qartë të investimeve, një zgjerim pothuajse tërësisht të orientuar drejt kullave shumëfunksionale, komplekseve rezidenciale luksoze dhe resorteve turistike, ndërsa ndërhyrjet e destinuara për hapësirat publike dhe infrastrukturën sociale mbeten në plan të dytë.

Ndërsa katalogu kremton komplekse rezidenciale ekskluzive dhe horizonte të reja urbane, Shqipëria vazhdon të vuajë nga mungesa kronike e programeve të banesave sociale, infrastruktura e pamjaftueshme dhe shërbime thelbësore që mbeten ende të paarritshme në shumë zona të vendit.

Lagje pa standardet minimale urbanistike, territore të izoluara nga lidhje të papërshtatshme rrugore dhe banesa pa shërbimet bazë bashkëjetojnë me ndërtimin e “perlave” të reja të destinuara për tregun e pasurive të paluajtshme luksoze.

Është e vështirë të thuhet se kjo përfaqëson prioritetin e një vendi që ende përballet me dobësi të thella infrastrukturore.

Në shumë raste, për më tepër, identiteti i porositësve nuk përmendet nga studiot e arkitekturës, duke ngritur pikëpyetje mbi origjinën e kapitaleve dhe transparencën e këtyre operacioneve të pasurive të paluajtshme.

Nga zona natyrore të mbrojtura në parcela ndërtimi

Ajo që e bën të mundur këtë transformim është edhe një rishikim i thellë i kuadrit ligjor.

Ligji i ri për Zonat e Mbrojtura (Ligji nr. 21/2024), i cili sot kundërshtohet nga protestat popullore, i lejon Këshillit të Ministrave të autorizojë ndërhyrje turistike brenda parqeve kombëtare dhe zonave bregdetare që më parë gëzonin mbrojtje.

Atij i shtohet edhe Ligji nr. 55/2015 për Investimet Strategjike, i cili parashikon procedura të përshpejtuara, ul ndjeshëm afatet e miratimeve dhe madje lejon edhe shpronësime për interes publik në favor të subjekteve private.

Falë këtij lloji ndryshimesh ligjore, zona si laguna e Nartës ose territori i Zvërnecit mund të ulen në status mbrojtjeje dhe t’u ofrohen si parcela ndërtimi kapitaleve të mëdha ndërkombëtare.

Shembulli më i debatueshëm është megaprojekti shumëmiliardësh i promovuar nga Jared Kushner dhe Ivanka Trump, të cilët synojnë të ndërtojnë resorte luksoze dhe mijëra njësi banimi pikërisht përgjatë këtyre ekosistemeve të brishta.

Nuk është rastësi që simboli i protestës së madhe popullore është bërë pikërisht flamingoja, shpendi i mbrojtur që jeton në lagunë dhe që sot mishëron rezistencën kundër përparimit të spekulimit ndërtimor.

Kudo del në pah e njëjta logjikë: zhvillimi i pasurive të paluajtshme mbizotëron sistematikisht mbi mbrojtjen e peizazhit, biodiversitetit dhe interesit të përgjithshëm.

Në fakt, problemi nuk është cilësia e ndërtesave individuale. Shumë nga projektet e përfshira në këtë vëllim janë hartuar nga disa prej studiove më të mira të arkitekturës në botë dhe, të marra veçmas, mund të kenë një vlerë të padiskutueshme arkitekturore.

Por një qytet nuk është thjesht shuma e ndërtesave ikonike.

Urbanistika përfaqëson një dialog midis peizazhit, shërbimeve, hapësirave publike, mjedisit dhe nevojave kolektive.

Kur ky ekuilibër prishet, edhe arkitektura më e mirë bëhet pjesë e problemit.

Slogani i famshëm “less is more” (“më pak është më shumë”), në Shqipëri shndërrohet në mënyrë të ngathët në “more is more” (“më shumë është më shumë”), duke rrezikuar ta kthejë ekselencën arkitekturore, të thirrur nga Kryeministri, në një kostum elegant pas të cilit fshihen pabarazi të thella territoriale.

Një energji e re

Pikërisht në këtë kontekst duhet lexuar protesta e javëve të fundit, një mobilizim në të cilin sheshet shqiptare nuk kundërshtojnë vetëm rrokaqiejt individualë apo kërcënimin ndaj ekosistemeve të lagunës së Nartës, por kërkojnë të drejtën demokratike për të marrë pjesë në vendimet që transformojnë vendin, në vend që t’i pësojnë ato në mënyrë pasive.

Kjo revoltë i jep zë një pakënaqësie shumë më të gjerë: megjithëse Prodhimi i Brendshëm Bruto (PBB) u rrit mesatarisht me 3,1% në vit nga 2013 deri në 2024 falë ndërtimit dhe turizmit, pabarazitë janë rritur ndjeshëm që nga vitet 2010.

Pasuria vazhdon të mbetet e përqendruar në duart e pak njerëzve, ndërsa popullsia përballet me paga mesatare të ngrira mes 700 dhe 800 eurosh dhe më shumë se një e pesta e punëtorëve merr një pagë minimale prej vetëm 390 eurosh.

Kjo pabarazi ekonomike, e kombinuar me perceptimin e përhapur për korrupsionin dhe mangësitë në sistemin shëndetësor dhe atë të drejtësisë, e ka rrëzuar besimin ndaj institucioneve publike në vetëm 11,6% (më pak se gjysma e mesatares së Ballkanit) dhe ka nxitur një eksod dramatik, gjatë të cilit në pesëmbëdhjetë vitet e fundit janë larguar 700.000 njerëz, ndërsa 74% e të rinjve nën 30 vjeç deklarojnë ende se duan të emigrojnë.

Përballë kësaj pakënaqësie të përhapur, Kryeministri priret ta shpjegojë çdo kritikë si ndërhyrje të jashtme, një shenjë e një klase politike gjithnjë e më të paaftë për t’u përballur me kontradiktat e veta.

Më 4 korrik, ditën e ditëlindjes së Edi Ramës, ndërsa arkitektë nga e gjithë bota festonin figurën e Kryeministrit, sheshet vazhdonin të mbusheshin me njerëz që kërkonin dorëheqjen e tij.

Në këtë mobilizim ekziston një paradoks i thellë: njeriu që sot kundërshtohet për modelin e tij politik është i njëjti që, në fillim të angazhimit të tij publik në vitet ’90, u imponua në skenën publike si një artist avangardë, një intelektual anti-sistem dhe një ministër Kulture që premtonte demokratizimin e hapësirës kolektive kundër trashëgimisë së autoritarizmit.

Pas tre dekadash, ai projekt çlirimi urban duket se është shndërruar në të kundërtën e tij.

Për këtë arsye, kjo revoltë nuk është thjesht politike.

Është protesta spontane e një brezi të ri që ndihet i tradhtuar dhe është lodhur nga një qeveri që ka pushuar së menduari për mirëqenien e qytetarëve të saj.

Është një mobilizim i udhëhequr nga të rinj që duan të nisin gjithçka nga e para dhe kërkojnë dorëheqjen e të gjithë klasës politike, duke dalë në rrugë për të denoncuar korrupsionin sistemik, pushtetin e pakufizuar të oligarkëve dhe ndërhyrjen e investitorëve që vendosin fitimet e tyre private mbi interesat e kombit.

Është refuzimi i vendosur për t’u shtypur nga tridhjetë vjet retorikë tepër të centralizuar; është zgjimi i një ndërgjegjeje kolektive që i kundërvihet heshtjes dhe nuk pranon më që toka e vet të reduktohet në një mall shkëmbimi.

Kur mbërrij në fund të ‘The Albanian Files’, e gjej veten pezull në një lloj limboje, mes interesit për ndryshimin dhe shqetësimit për atë që Shqipëria rrezikon të bëhet.

Shikoj këto faqe dhe pyes veten nëse vendi që lashë tridhjetë vjet më parë është ende i njëjti që gjej sot; nëse më përket ende apo nëse tashmë është bërë pronë e të tjerëve.

Ndjehet një ndjesi e ndryshme, pothuajse e dhimbshme, kur sheh transformimin e vendit tënd të origjinës dhe kupton, ditë pas dite, se je përjashtuar plotësisht nga zhvillimi i tij.

Është zhgënjimi i thellë i të qenit dëshmitar i një metamorfoze epokale që duket se nuk e parashikon praninë tonë.

Megjithatë, brezat e rinj që prej më shumë se një muaji po dalin në sheshe tregojnë se Shqipëria më në fund po zgjohet.

Është një energji e re, e vetëdijshme dhe e guximshme, që kërkon vendin e saj në të ardhmen.

Pikërisht prej këtej, prej kësaj ndërgjegjeje kolektive të rizgjuar, Shqipëria duhet ta nisë sërish.

Nga këtu lind shpresa se mund të fillojmë përsëri, së bashku, të projektojmë qytetet tona.