Shumë vite më parë, zilja e telefonit në shtëpi tringëlloi si një zgjim. Pak më vonë, ngjita shkallët e Ministrisë, ku Anagnosti, atëherë ministër, më propozoi të drejtoja një institucion publik. E habitshmja — në kundërshtim të plotë me realitetin e sotëm — nuk qëndronte te fakti që një artist i afirmuar i besonte një artisti në zhvillim drejtimin e një teatri; as te largësia e fushave, as te fakti që ligji i asaj kohe ia lejonte një ministri përzgjedhjen pa “konkurrim”, siç ndodh sot.

E habitshmja qëndronte te njeriu. Te personaliteti kompleks që e çon bindjen deri në fund; formuar nga elementë të “panjohur” për të dhe për mua. Ky element më shoqëroi gjatë dhe u përforcua vitesh bashkëpunimi me të — dhe më pas. Pikërisht aty nisa të zbuloja anën e “panjohur”: njeriun. Njoha një anë të panjohur të tij përtej – veprës – të cilën e prekja në çdo hap: njoha jo vetëm artistin e madh por njeriun multidimensional. Fliste më tepër dhe më jepte për lexim ndonjë tregim, novellë, skicë romani, skenarë të parealizuar, pa shpresë se do t’i shihte ndonjëherë, film. U bëmë miq, uleshim familjarisht. Megjithatë, edhe pse pata këtë “privilegj”, Anagnostin, në tërësinë e dimensionit të tij, nuk arrita ta njoh plotësisht.

A është Anagnosti gjeniu që ne njohim? Është — dhe nuk është. Nuk është, sepse nuk njohim ende “të panjohurat”: sfidat, dilemat, ankthet për fatin e veprave dhe personazheve që nuk panë kurrë dritën e skenës apo të botimit…

————

Dy shekuj më parë (viti1829), djaloshi Felix Mendelssohn, vetëm 13 vjeç dhe ende i panjohur botërisht — “fëmijë gjeni”, siç perceptohej në rrethet e Berlinit — ngjiste shkallët e ndërtesës hijerëndë të Carl F. Zelter, themelues dhe drejtues i “Sing-Akademie”, orkestër me famë në kryeqytetin prusian. Mbante me vete partiturën “Pasionet” të Johann S. Bach-ut, titan mbi titanë i cili deri në atë vit, ishte pothuaj një kujtim i largët për brezat e rinj.

Ai e ndiente se çfarë po bënte ishte një nga “veprat” më të rëndësishme të jetës së tij; jo thjesht një “rrugë” por një “mision”, si ata që u besohen dishepujve kur nxjerrin në dritë një Profet. Çfarë ndodhi më pas ishte preludi i një prej ngjarjeve në historinë e artit. Nën drejtimin e dirigjentit 13-vjeçar, orkestra iu nënshtrua vullnetit dhe pasionit të tij; premiera pati jehonën e një tërmeti artistik, që u përhap në gjithë Evropën. Nga ajo ditë, gjeniu i harruar “rilindi” me emrin e tij të vërtetë — Johann S. Bach — para të cilit përulemi të gjithë.

—————

Sigurisht, sa më sipër nuk lidhet në sy të parë me realitetin tonë, e aq më pak me Anagnostin. Në ditë përvjetorësh apo rastesh të veçanta, ai është i pranishëm; nuk mund të quhet i harruar. Titujt dhe nderimet që gëzon janë më të lartat e mundshme, të mbështetura kryesisht nga transmetimet periodike televizive të filmave të tij. Por unë, nuk e kam fjalën këtu!

Kur përmenda më sipër mënyrën se si gjeniu i harruar merr emrin që i takon, e bëra sepse, edhe pse duket rastësi apo akt individual, faktet flasin ndryshe. Dhe pikërisht këtu dua të ndalem: te vepra; te “Anagnosti i njohur dhe i panjohur”; te rëndësia e çdo detaji të jetës dhe krijimtarisë së tij. për ta rivendosur aty ku i takon — më lart se vendi ku qëndron sot.

Kjo kërkon njohje në thellësi: të motiveve; të domethënieve të tërthorta; të thënave dhe të pathënave; të asaj që qëmtohet përmes letrave, skenarëve, përpunimit të frazës, mjeteve artistike, alegorive dhe metaforave jashtë skenarit. Aty ku fjala dhe koncepti shndërrohen në shprehje universale dhe jashtëkohore.

Jam i bindur se, nëse kjo ndodh, njohja e Anagnostit do marrë një përmasë tjetër. Pa këtë përditësim, ne — dhe brezat pas nesh — do ta shohim gjithnjë e më pak, në varësi të shpeshtësisë me të cilën televizioni publik shfaq filmat e tij. Më pas, emri i tij do të mbetet gjithnjë e më rrallë në muze dhe arkiva — obeliskë harrese ku do kujtohen vetëm dy a tre filma dhe një CV prej dhjetë rreshtash.

Ky këndvështrim buron nga një fatalitet jo vetëm shqiptar. Mbetet pyetja: çfarë do të njihnin brezat pas nesh nga Kadareja, nëse vepra e tij do të copëzohej në tekstet shkollore — një poezi këtu, një tregim atje, një kapitull i shkëputur? A nuk u harruan kështu, për dekada, Mjeda, De Rada, Frashërit, Asdreni, Migjeni, Fishta, Noli, Camaj, Pashku, Trebeshina, Agolli, Qosja, Spahiu e shumë të tjerë?

Sistemet i “vrasin” gjenitë — veçanërisht profetët.

Gjenitë dhe sistemet janë përherë në përplasje: sistemi përpiqet ta shuajë gjeniun që në lindje; kur nuk ia del, tenton ta blejë, ta nënshtrojë, ose ta asgjësojë pjesërisht apo plotësisht.

Këtu hyn aspekti social dhe politik. Social, sepse krijuesit e mëdhenj ndikojnë jo vetëm artin, por vetë shoqërinë. Politik, sepse pushteti kërkon të imponojë frymën dhe ritmin e krijuesit, duke “rivendosur” historinë sipas interesave afatshkurtra dhe duke përzgjedhur elitat kulturore.

Brezi i Anagnostit dhe brezi ynë u rritën në këtë realitet. Disa u nënshtruan; disa u shmangën; disa përdorën alegorinë dhe metaforën për të ndërtuar realitete iluzive; të tjerë u shuan fizikisht ose moralisht. Konteksti i sotëm duket i ndryshëm, por thelbi mbetet i njëjtë: sot nuk ka skuadra pushkatimi për krijuesit rebelë, por ekzistojnë nënshtrimi dhe emigrimi.

Çdo gjeni i sotëm mund të bëhet profet i së ardhmes — vetëm nëse zbulohet nga dikush dhe rizbulohet nga të tjerë. Pa “dishepuj” që rrëfejnë në çdo detaj veprën dhe fjalën, gjeniu mbetet figurë e harruar ose periferike e historisë. Çfarë do të njihnim sot, nëse filozofët, tragjedianët, mjeshtrit e Rilindjes, romantikët dhe modernët nuk do të ishin zbuluar e rizbuluar vazhdimisht?

Ndoshta Anagnosti nuk do të bëhet profet. Ashtu si shumë të tjerë që nuk patën “Felix”-in e tyre. Nëse askush nga ne nuk heq zhgunin e eremitit dhe nuk rikthehet, germë për germë, te filmi, dokumenti, shkrimi dhe kujtimi — e njohura e Anagnostit do të shuhet, pa u zbuluar kurrë e panjohura e tij.