Himara i ka dhënë letërsisë dhe kulturës shqiptare, ndër shumë emra të nderuar këtej dhe andej Kerauneve, (vargmaleve të Vetëtimës), buzë detit Jon dhe buzë Lumit të Bardhë, edhe dy personalitete të shquar shkrimtarin Petro Marko, Nderi i Kombit dhe poetin Lefter Çipa, Nderi i Kombit

Ne jemi mbledhur në kuadër të Muajit të Letërsisë dhe Artit, por vëreni sa i rëndësishëm dhe aktual tingëllon gjykimi i entomuzikologut gjerman Fritz Bose [Fric Boze: 26.06.1906-16.08.1975]: “Muzika nuk është vetëm relikt kulturoro – historik i lashtësisë së ndritshme, por njëkohësisht edhe e tanishmja më e gjallë. Ajo është tradita e trashëguar dhe njëkohësisht krijimtaria më e re. Madje edhe aty ku me respekt të plotë jemi të vetëdijshëm për traditën e lashtë, ajo, megjithatë, në mënyrë funksionale mbetet e lidhur me botën e sotme. Ajo ka detyrën e saj në të tashmen dhe në raport me të ajo është bashkëkohore dhe moderne…”[1]

Përse e theksuam këtë imtësi të vlertë? Jo vetëm thjesht për njohje, por për ta bërë të qartë se sikurse udhëtimi folklorik ka jetë kur gërshetohet në harmoni tradita e kaluar me traditën e sotme, ngaqë kemi vënë re se disa juri festivalesh ndër kriteret që kërkojnë vendosin vetëm këngë burimore, të vjetra dhe i anashkalojnë materiale muzikore të reja, nuk kërkojnë të tilla. Por po kështu edhe letërsia, sidomos poezia, që bëjnë djemtë dhe vajzat, nxënësit, studentët etj.

Vërtet këngët e vjetra janë thesar për ne, flori e kaluar floririt, por këngët e vallet e kohës që jetojmë kur do të bëhen, kur do të këndohen, kur do të shfaqen e regjistrohen, nga kush, si do të pëlqehen e përhapen, nëse ato nuk paraqiten para publikut artdashës?!

Vërtet poetët e shkrimtarët, që shumica na vështrojnë nga yjet janë të njohur e të ndritur, po talentet e reja kur do të njihen, kush do t’i bëjë të njohur, si, sa, qysh, kur, ku? Çfarë t’u them unë talenteve të reja?! Po ja, mos shkruani poezi të murme. Vjershta tuaja janë mosha juaj, bota juaj. Poezitë tuaja duhet të jenë gjethe të gjelbërimit.

Letërsia shqipe në kohën tonë: vlera, sfida dhe përgjegjësi

Letërsia nuk është thjesht pasqyrë e jetës; ajo është edhe ndërgjegje e saj. Përmes fjalës artistike, shkrimtari interpreton njeriun, shoqërinë, kohën dhe kundërthëniet e tyre. Ai nuk e regjistron vetëm realitetin, por kërkon të zbulojë kuptimin e tij të thellë.

Letërsia shqipe ka një histori të pasur, të formuar në kushte të vështira historike, por të mbështetur në forcën e gjuhës, në kujtesën kombëtare dhe në përpjekjen e vazhdueshme për liri shpirtërore e identitet kulturor. Nga tradita e Rilindjes Kombëtare te letërsia moderne dhe bashkëkohore, ajo ka dëshmuar se fjala shqipe ka aftësinë të shprehë botën shqiptare dhe të komunikojë me përvojën universale njerëzore.

Por sot, përballë ndryshimeve të mëdha shoqërore, teknologjike dhe kulturore, letërsia jonë përballet me sfida të reja. Leximi konkurron me shpejtësinë e informacionit; libri përballet me shpërqendrimin e vazhdueshëm; ndërsa vepra letrare rrezikon të gjykohet më shumë nga dukshmëria e autorit sesa nga vlera e saj estetike.

Në këtë kontekst, një rol të pazëvendësueshëm ka kritika letrare serioze, profesionale dhe e pavarur. Kritika nuk duhet të jetë as lavdërim pa argument, as gjykim i nxituar. Ajo duhet të zbulojë vlerat e veprës, të evidentojë risitë, të analizojë kufizimet dhe të ndihmojë lexuesin të krijojë një marrëdhënie më të vetëdijshme me librin.

Një sfidë tjetër është marrëdhënia ndërmjet traditës dhe risisë. Letërsia bashkëkohore nuk mund të jetojë e shkëputur nga rrënjët e saj, por as të mbetet peng i formave të së kaluarës. Ajo duhet të ruajë pasurinë e gjuhës dhe kujtesën kulturore, ndërkohë që kërkon forma të reja shprehjeje dhe trajton shqetësimet e njeriut të sotëm.

Po aq e rëndësishme është lidhja e brezit të ri me librin. Nuk mjafton të botojmë vepra; duhet të krijojmë lexues. Nuk mjafton të flasim për rëndësinë e letërsisë; duhet ta afrojmë atë me shkollën, bibliotekën, institucionet kulturore dhe jetën e përditshme. Një shoqëri që lexon është më e aftë të mendojë në mënyrë kritike, të kuptojë tjetrin dhe të mbrojë vlerat e veta kulturore.

Në këtë përpjekje, edhe Himara jonë, me historinë, kujtesën dhe trashëgiminë e tyre, ka një rol të rëndësishëm, si pjesë e së tërës. Ndjejmë krenari, që Himara është një hapësirë ku takohen peizazhi, historia dhe përvoja njerëzore.

Kujtoj se me krijuesit e Himarës janë botuar 9 antologji letrare, kulturore e studime sociale. “Shtigjeve të vendlindjes”, 7 ishte e para antologji letrare, me gjeografi historike – një unitet artistik shkrimor, që harmonizon me diell ndjenjën me emndimin e këtyre brigjeve e shtigjeve himariote.

Ndërsa takime të tilla letrare mund të shndërrohen në ura komunikimi mes krijuesve, studiuesve dhe publikut, duke e bërë kulturën pjesë të gjallë të jetës së qytetit. Besoj se letërsia shqipe ka nevojë për tri gjëra themelore: për vepra me vlerë, për kritikë me integritet dhe për lexues të kultivuar. Pa këto tri shtylla, zhvillimi letrar rrezikon të mbetet vetëm një shtim titujsh e botimesh; me to, ai bëhet zhvillim i vërtetë kulturor.

Le ta shohim, pra, letërsinë jo si një veprimtari që i përket vetëm shkrimtarit, por si një pasuri të përbashkët që kërkon kujdesin e autorëve, studiuesve, institucioneve dhe të gjithë shoqërisë.

Mendoj se vlen të theksoj veçanërisht tri çështje: vlerën estetike të veprës, përgjegjësinë e kritikës letrare dhe edukimin e lexuesit të ri. Këto i japin fjalës përmbajtje dhe peshë intelektuale.

Dëshiroj që të ndërthur përvojën time, jo vetëm si poet dhe si studiues, por sidomos si bibliograf dhe drejtues i bibliotekës shkencore të Universitteit “Ismail Qemali.” për një çerek shekulli, e cila më jep një këndvështrim të veçantë mbi marrëdhënien e librit me lexuesin, ndërsa përvoja me folklorin, jo vetëm me ansamblin folklorik të grave të Tërbaçit “10 Shqiponjat e Tërbaçit” më lejon dhe më kthjellon që ta lidh letërsinë e shkruar me rrënjët e kulturës sonë, gurrën e pashtershme popullore.

Nga kjo mundësi më lejoni të shprehem kështu: Zhvillimi i letërsisë nuk matet vetëm me numrin e librave që botojmë, por me vlerat që krijojmë dhe me lexuesit që formojmë.

Të nderuar kolegë,

Duke folur për letërsinë shqipe dhe sfidat e saj, mendoj se duhet të ndalemi në disa shqetësime që nuk mund t’i anashkalojmë.

Sot kemi një bum botimesh. Kjo, në vetvete, është shenjë e dëshirës për të shkruar dhe për të komunikuar përmes fjalës. Por lind natyrshëm pyetja: a po shoqërohet shtimi i botimeve me të njëjtin ritëm të rritjes së vlerave letrare?

Krahas librave me vlera, ndeshim edhe një dukuri që meriton vëmendje: lavdërimet e pakursyera, autolëvdatat dhe shpallja e parakohshme e autorëve si figura të mëdha të letërsisë. Në këtë atmosferë, vepra rrezikon të mbetet në hije, ndërsa promovimi i saj të zërë vendin e gjykimit estetik.

Këtu del në pah përgjegjësia e kritikës letrare. Kritika nuk është as armiqësi ndaj autorit, as shërbim për miqësitë e tij. Ajo është analizë, argument, krahasim dhe vlerësim i mbështetur në tekst. Kur kritika nuk e ushtron dot lirisht funksionin e saj profesional, humbasin të gjithë: autori, lexuesi dhe vetë letërsia.

Një tjetër sfidë është teknologjia. Ajo e ka bërë librin më të qasshëm dhe ka hapur rrugë të reja për botimin, komunikimin dhe krijimtarinë. Por shpejtësia e informacionit nuk është e njëjtë me thellësinë e mendimit. Nëse mësohemi vetëm të shfletojmë, të reagojmë shpejt dhe të gjykojmë nga përshtypja e parë, rrezikojmë të humbasim durimin e leximit të vërtetë.

A ka të ardhme libri? Unë besoj se po. Mund të ndryshojnë format e tij, mënyrat e botimit dhe të leximit, por nevoja e njeriut për rrëfim, poezi, mendim dhe njohje të vetvetes nuk zhduket. Sfida jonë është të ruajmë cilësinë e librit dhe kulturën e leximit, pavarësisht mediumit. Unë kam një bibliotekë të mirë në shtëpi. Dhe sa herë vjen mbesa ime 10 -vjeçe, që e di më mirë se unë kompjuterin, më thotë: “O gjysh, unë e dua librin. Ka një aromë të mirë libri”. Unë bëhem sa mali i Çikës. Ku ka si aroma e librit!…

Do të prek katër çështje që meritojnë të thuhen hapur, por me gjuhë të kultivuar e me përgjegjësi: bumi i botimeve, inflacioni i lavdërimeve, dobësimi i kritikës profesionale dhe e ardhmja e librit në epokën e teknologjisë.

Dhe, mbi të gjitha, çfarë duhet t’u themi talenteve të reja. Si? T’u themi të shkruajnë, të guxojnë dhe të kërkojnë rrugën e tyre, por të mos nxitojnë drejt lavdërimeve. Të lexojnë shumë, të njohin traditën, të studiojnë gjuhën, të punojnë gjatë me fjalën dhe të mos kenë frikë nga kritika e argumentuar. Talenti është dhunti, por vepra e qëndrueshme kërkon punë, kulturë dhe vetëkërkesë. Le të mos u premtojmë të rinjve famë të shpejtë. Le t’u ofrojmë mundësinë për t’u rritur, për t’u dëgjuar dhe për t’u vlerësuar me ndershmëri. Sepse, në fund të fundit, koha mund ta promovojë një libër, por vetëm vlera e tij artistike mund t’i japë jetë të gjatë.

Shkrimtaria, (letërsia artistike, gazetaria etj.) ka 3 faktorë me ndikim tek cilësia, tek vlerat artistike, estetike etj., të cilat janë: liria e shkrimit, censura dhe autocensura.

U mundova që fjala ime të ketë pak shqetësim kritik, por patjetër edhe shpresë, sidomos tek të rinjtë. Nuk tingëllon si ankesë për kohën, por si thirrje për përgjegjësi.

Ju falënderoj për ftesën dhe për mundësinë që, në këtë takim të bukur në Himarë, të ndajmë mendime për të tashmen dhe të ardhmen e letërsisë shqipe.

Edhe njëherë, Ju faleminderit!

[1]) BOSE, Fritz: “Etnomuzikologjia”, përkth.: Bekim Ramadani, parath.: Spiro J. Shetuni; Tetovë, 2019, f. 33.