Shpesh, në gjuhën juridike, formulat kalojnë pa u vënë re. Ato përsëriten nga gjykatat, nga aktgjykimet dhe nga dokumentet zyrtare, derisa shndërrohen në pjesë të zakonshme të ritualit institucional. Por jo çdo formulë është e pafajshme në kuptimin e saj parimor. Disa prej tyre kërkojnë të ndalemi dhe të pyesim se çfarë nënkuptojnë realisht.

Një formulë e tillë është ajo me të cilën Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë shpallin aktgjykimet: “në emër të popullit të Kosovës”.

Formula është e paraparë shprehimisht në Rregullën 159(2) të Rregullores së Procedurës dhe Provave të Dhomave të Specializuara. Aty thuhet se aktgjykimi ose një përmbledhje e tij shpallet publikisht “në emër të popullit të Kosovës”.¹ Prandaj, çështja nuk mund të shtrohet në mënyrë të pasaktë sikur gjyqtarët e kanë shpikur vetë këtë formulim. Ai është pjesë e rregullave të institucionit.

Por fakti se një formulë është paraparë në një rregullore nuk do të thotë se nuk mund të shtrohet pyetja për kuptimin e saj juridik dhe parimor.

Përkundrazi.

Pyetja është shumë më serioze: kur një gjykatë penale shpall një aktgjykim “në emër të popullit”, a është populli burim i vendimit apo vetëm referencë simbolike e autoritetit institucional?

Nëse bëhet fjalë vetëm për një formulë ceremoniale, atëherë çështja mbyllet relativisht lehtë. Por nëse kjo shprehje kuptohet si burim i autoritetit për përmbajtjen e vendimit, atëherë kemi një problem themelor të shtetit të së drejtës.

Sepse gjykata nuk gjykon sipas vullnetit të popullit.

Gjykata gjykon sipas ligjit.

Ky dallim nuk është çështje fjalësh. Është një nga dallimet themelore ndërmjet pushtetit politik dhe pushtetit gjyqësor.

Në një demokraci, populli është burim i sovranitetit politik. Qytetarët zgjedhin përfaqësuesit e tyre, ndërsa institucionet politike marrin legjitimitetin demokratik përmes mekanizmave të përcaktuar kushtetues. Por gjykata nuk është organ përfaqësues politik. Gjyqtari nuk është deputet dhe aktgjykimi nuk është vendim politik.

Një gjykatë nuk pyet se çfarë dëshiron shumica.

Ajo duhet të pyesë se çfarë përcakton ligji.

Në një proces penal, kjo bëhet edhe më e qartë. Faji nuk përcaktohet nga opinioni publik, nga emocionet shoqërore apo nga bindja e shumicës. Faji duhet të provohet me prova dhe sipas standardit juridik të përcaktuar.

Rregullat e vetë Dhomave të Specializuara përcaktojnë se një person mund të shpallet fajtor vetëm nëse trupi gjykues bindet se fajësia është provuar përtej dyshimit të arsyeshëm.² Ky standard nuk është standard i popullaritetit, por standard juridik.

Këtu qëndron thelbi i çështjes.

Populli nuk është provë.

Populli nuk është standard i provës.

Populli nuk vendos mbi fajësinë e të akuzuarit.

Gjykata duhet ta bëjë këtë mbi bazën e ligjit dhe provave të shqyrtuara në proces.

Prandaj, formula “në emër të popullit” nuk duhet të lejohet të krijojë përshtypjen se drejtësia është një shprehje e vullnetit kolektiv. Sepse pikërisht në këtë pikë fillon rreziku për parimin e pavarësisë së gjyqësorit.

Pavarësia e gjyqësorit nuk do të kishte shumë kuptim nëse gjykata do të duhej të merrte parasysh atë që kërkon shumica. Pavarësia ekziston pikërisht për ta mbrojtur vendimmarrjen gjyqësore nga presioni politik, shoqëror dhe emocional.

Një gjykatës mund të japë një vendim që nuk i pëlqen askujt. Mund të japë një vendim që i pëlqen shumicës. Asnjëra nga këto nuk është kriter juridik.

Kriteri është ligji.

Kriteri është prova.

Kriteri është procedura e drejtë.

Kriteri është arsyetimi.

Dhe pikërisht këtë e kërkojnë edhe rregullat e Dhomave të Specializuara. Aktgjykimi duhet të jetë i arsyetuar dhe të përmbajë gjetjet e trupit gjykues.³ Pra, autoriteti i aktgjykimit nuk buron nga fakti se ai është shpallur “në emër të popullit”, por nga fakti se është rezultat i një procedure të përcaktuar dhe se përfundimet e tij janë të mbështetura juridikisht dhe faktikisht.

Këtu duhet bërë një dallim tjetër, veçanërisht për Dhomat e Specializuara.

Këto Dhoma nuk janë krijuar si një gjykatë e zakonshme e sistemit të drejtësisë së Kosovës. Ato kanë një pozitë të veçantë juridike. Neni 162 i Kushtetutës së Republikës së Kosovës parashikon themelimin e Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar “në kuadër të sistemit të drejtësisë të Kosovës”, ndërsa organizimin, funksionimin dhe juridiksionin e tyre ia beson një rregullimi të veçantë kushtetues dhe ligjor.⁴

Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, i miratuar nga Kuvendi i Kosovës në vitin 2015, krijoi këtë strukturë të veçantë.⁵

Pra, kemi një institucion me lidhje të drejtpërdrejtë me rendin juridik të Kosovës, por me organizim, seli dhe mënyrë funksionimi të veçantë.

Dhe pikërisht për këtë arsye pyetja mbi gjuhën e përdorur nuk është krejtësisht akademike.

Nëse këto Dhoma funksionojnë në kuadër të sistemit të drejtësisë së Kosovës, atëherë duhet të shpjegohet se në çfarë kuptimi përdoret “populli i Kosovës” në formulën e aktgjykimit.

A është kjo një shprehje e sovranitetit?

A është shprehje e legjitimitetit kushtetues?

A është thjesht formulë ceremoniale?

Apo nënkupton se gjykata flet në emër të një subjekti politik të quajtur “populli i Kosovës”?

Këto nuk janë pyetje të njëjta.

Dhe nuk duhet të shmangen duke thënë vetëm se “kështu shkruan Rregullorja”. Pikërisht sepse shkruan kështu, duhet të sqarohet kuptimi juridik i kësaj formule.

Një rregull juridik mund të përcaktojë një formulë, por interpretimi i saj duhet të jetë në përputhje me parimet themelore të sistemit juridik.

Nëse “në emër të popullit” është vetëm mënyrë ceremoniale për të treguar se aktgjykimi shpallet në kuadër të një institucioni të krijuar përmes rendit juridik të Kosovës, atëherë duhet të kuptohet vetëm në këtë kuptim.

Por nëse kjo shprehje merret si një autorizim që gjykata të flasë në emër të vullnetit politik të popullit, atëherë kjo do të ishte një çështje krejt tjetër.

Sepse gjykata nuk mund të jetë zëdhënëse e shumicës.

Ajo duhet të jetë e pavarur edhe kur shumica mendon ndryshe.

Madje, pikërisht atëherë pavarësia e saj merr kuptim.

Një nga parimet themelore të drejtësisë penale është se individi nuk mund të dënohet për shkak të klimës shoqërore. Ai nuk mund të dënohet sepse opinioni publik e konsideron fajtor. Ai mund të dënohet vetëm nëse fajësia e tij provohet sipas ligjit.

Kjo është arsyeja pse standardi “përtej dyshimit të arsyeshëm” ka rëndësi të jashtëzakonshme. Ai vendos një kufi ndërmjet bindjes personale dhe provës juridike.⁶

Në jetën publike, njerëzit mund të jenë të bindur për shumë gjëra pa pasur prova të mjaftueshme. Në gjykatë, bindja e publikut nuk është e mjaftueshme.

Gjykata duhet të bindet mbi bazën e provave të pranueshme dhe sipas standardit që kërkon ligji.

Prandaj, një aktgjykim nuk bëhet më legjitim juridikisht vetëm sepse thuhet se është shpallur “në emër të popullit”.

Në të vërtetë, pyetja më e rëndësishme është: a është marrë ai vendim në emër të ligjit?

Nëse po, atëherë aty duhet të gjendet autoriteti i tij.

Sepse ligji është ai që i jep gjykatës kompetencën për të vendosur. Ligji përcakton veprën penale. Ligji përcakton procedurën. Ligji përcakton të drejtat e të akuzuarit. Ligji përcakton standardin e provës. Dhe ligji përcakton edhe mjetet juridike kundër vendimit.

Populli nuk i përcakton këto në sallën e gjyqit.

Kjo nuk është në kundërshtim me demokracinë. Përkundrazi, është një nga garancitë e saj.

Demokracia nuk është vetëm sundimi i shumicës. Demokracia kushtetuese është edhe sundim i ligjit dhe mbrojtje e individit nga arbitrariteti, përfshirë arbitraritetin e shumicës.

Prandaj, një gjykatë duhet të jetë e aftë të marrë një vendim edhe atëherë kur vendimi nuk është i popullarizuar.

Kjo është arsyeja pse një gjykatë nuk mund të ketë si kriter “çfarë mendon populli”.

Kriteri i saj duhet të jetë “çfarë është provuar dhe çfarë përcakton ligji”.

Në këtë pikë, formulimi “në emër të popullit të Kosovës” duhet parë me një dozë të shëndoshë kritike.

Jo sepse Rregulla 159(2) nuk ekziston. Ajo ekziston.

Jo sepse gjykata nuk ka kompetencë të shpallë aktgjykime. Ajo ka një kompetencë të përcaktuar në kornizën e saj juridike.

Por sepse gjuha juridike duhet të jetë e saktë, sidomos kur bëhet fjalë për ushtrimin e pushtetit penal ndaj individit.

Në fund të fundit, gjykata nuk e dënon një person “në emër të popullit”. Ajo e dënon vetëm nëse, pas një procesi të rregullt, konstaton se elementet e veprës penale janë provuar sipas standardit të kërkuar nga ligji.

Ky është ndryshimi që duhet të ruhet.

Populli mund të jetë burim i sovranitetit.

Por ligji është baza e gjykimit.

Populli mund të ketë mendim.

Por prova është baza e konstatimit faktik.

Populli mund të ketë emocione.

Por gjykata duhet të ketë arsyetim.

Populli mund të kërkojë drejtësi.

Por gjykata duhet ta japë drejtësinë sipas ligjit.

Prandaj, titulli nuk është vetëm një lojë fjalësh:

Në emër të ligjit, jo në emër të popullit.

Ai është një parim që duhet ta kujtojmë sa herë që pushteti gjyqësor ushtron autoritet mbi lirinë, reputacionin dhe të drejtat e një individi.

Sepse drejtësia nuk matet me atë se sa njerëz pajtohen me një aktgjykim.

Drejtësia matet me atë se sa bindshëm aktgjykimi qëndron përballë ligjit, provave dhe standardeve të një procesi të drejtë.

Dhe pikërisht këtu duhet të kërkohet autoriteti i çdo gjykate: jo te popullariteti i vendimit, jo te vullneti i shumicës, por te ligji.

Fusnota,
1. Kosovo Specialist Chambers, Rules of Procedure and Evidence before the Kosovo Specialist Chambers, KSC-BD-03/Rev1, 25 August 2017, Rule 159(2), “Trial Judgment”: “The Trial Judgment, or a summary thereof, shall be pronounced in public in the name of the people of Kosovo.” Dokumenti zyrtar i Rregullores së Procedurës dhe Provave, i publikuar nga Dhomat e Specializuara të Kosovës.

2. Kosovo Specialist Chambers, Rules of Procedure and Evidence before the Kosovo Specialist Chambers, KSC-BD-03/Rev1, 25 August 2017, Rule 158(3), “Deliberations on the Trial Judgment”. Dispozita përcakton standardin e provës për shpalljen e fajësisë: trupi gjykues duhet të jetë i bindur se fajësia është provuar përtej dyshimit të arsyeshëm.

3. Kosovo Specialist Chambers, Rules of Procedure and Evidence before the Kosovo Specialist Chambers, KSC-BD-03/Rev1, 25 August 2017, Rule 159(3), “Trial Judgment”. Kjo dispozitë përcakton se aktgjykimi duhet të jetë me shkrim dhe të përmbajë një opinion të arsyetuar që paraqet gjetjet e trupit gjykues.

4. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162, “Dhomat e Specializuara dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar”. Dispozita kushtetuese parashikon themelimin e Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar “në kuadër të sistemit të drejtësisë të Kosovës” dhe përcakton se organizimi, funksionimi dhe juridiksioni i tyre rregullohen me dispozitën kushtetuese përkatëse dhe me ligj të veçantë.

5. Republika e Kosovës, Kuvendi, Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar. Ligji u miratua nga Kuvendi i Republikës së Kosovës më 3 gusht 2015 dhe përbën bazën ligjore kryesore për organizimin, funksionimin dhe juridiksionin e Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar.

6. Kosovo Specialist Chambers, Rules of Procedure and Evidence before the Kosovo Specialist Chambers, KSC-BD-03/Rev1, 25 August 2017, Rule 158(3). Standardi “përtej dyshimit të arsyeshëm” është standardi që rregullorja kërkon për një konstatim fajësie në përfundim të gjykimit.

Prishtinë,17.09.2026