Në zemër të Malësisë së Gjakovës, në Zherkë të Bytyçit, qëndronte kulla shekullore e Ali Brahimit. Kulla u dogj nga gjermanët dhe më pas u rrafshua bashkë me varrezat e fisit nga komunistët shqiptarë. Por pas 50 vjetësh kullën e rindërtoi djali i Ali Brahimit, Mehmeti dhe familja Zherka.

Ajo nuk ishte thjesht një kullë prej guri, por u bë qendra e një lëvizjeje që ëndërronte një Shqipëri të lirë, etnike e demokratike.

Në krye të lëvizjesj qëndronin vëllezërit Gani, Said e Hasan Kryeziu. Bashkë me ta ishin misionet britanike e amerikane, koloneli Billy McLean, majori Anthony Simcox. Ishte një aleancë e guximshme në Malësinë e Gjakovës.

Oficeri britanik Peter Kemp, dëshmitar okular, do të shkruante më vonë me hidhërim: “Ndërsa Gani Kryeziu e Ali Brahimi luftonin gjermanët, partizanët e Enver Hoxhës shpesh qëndronin anash. Një herë Mehmet Shehu, me 800 burra, refuzoi të sulmonte vetëm 20 gjermanë”. “Ata po ruanin forcat,” thoshte Kemp, “për luftën e ardhshme kundër shqiptarëve të tjerë.”

Kur komunistët kërkuan që forcat e Kryeziut të shkriheshin nën komandën e tyre, Gani Kryeziu dhe Ali Brahimi thanë jo. Kur u kërkua të sulmonin Plavën, ku do të vriteshin shqiptarë nacionalistë, ata përsëri thanë jo.

Në gusht 1944 Enver Hoxha i shkruante Liri Gegës: “Zai Fundo duhet eliminuar pa marrë parasysh asnjë rrethanë”. Zyrtarët jugosllavë “Dushani” e “Rade” e ngarkuan Fadil Hoxhën të gjurmonte fshehurazi pozicionet e Gani Kryeziut.

Më 19 shtator brigada e Shefqet Peçit u ngjit në majën e Dobrejtit. Arrestuan Said Kryeziun, Zai Fundon dhe majorin Simcox. Britanikët arritën të nxirrnin Simcox-in dhe Said-in drejt Italisë. Zai Fundo mbeti. E torturuan deri në vdekje më 23 shtator.

Njëkohësisht forcat e Fadil Hoxhës dhe Brigada e V-të sulmuan nga të dy anët nacionalistët dhe luftëtarët e njohur Mehmet Ali Bajraktarin, Mujë Ramën, Ymer Bardhoshin, Ali Brahim Zherkën, Selim Malë Dulën. Beteja për Gjakovën (10–15 shtator) shënoi fundin e lëvizjes.

Gjermanët nuk qëndruan duarkryq. Si hakmarrje dogjën Zherkën e qindra shtëpi të tjera. Dy nipër të Ali Brahimit u vranë, Xhemal dhe Zeqir Zherka.

Pas shpërbërjes, Gani Kryeziu dhe anglezët e këshilluan

Ali Brahimin që të mos derdh gjak shqiptari dhe të mos hakmerret.. Me ndërmjetësim britanik, Aliu mori komandën e Batalionit të Dytë të Brigadës 25 dhe vazhdoi të luftojë gjermanët deri në Sanxhak.

Por kur erdhi urdhri i 5 shkurtit 1945 (Urdhri Nr. 50 i Shtabit Operativ të Kosovës, i nënshkruar nga Fadil Hoxha dhe komisari serb Krsto Filipoviç) për të shtypur Shaban Polluzhën në Drenicë, Ali Brahimi tha jo. Ai refuzoi të luftojë kundër shqiptarëve.

Ajo fushatë, nga 12 deri më 22 shkurt, çoi në vrasjen e Shaban Polluzhës, Mehmet Gradicës, Miftar Bajraktarit e të djalit të Polluzhës, Tafës. Rreth 430 luftëtarë të Drenicës u vranë ose u plagosën. Mbi 150 shtëpi u dogjën nga komunistët shqiptarë dhe jugosllavë.

Shumë djem të tjerë kosovarë, të çarmatosur, u dërguan drejt Sremit apo Tivarit. Nga 15.260 ushtarë të Brigadës VII, vetëm komandanti Shaban Haxhia u kthye në Kosovë me katër shokë.

Masakra e Tivarit 31 mars 1 prill 1945

Vrasja masive e rekrutëve të çarmatosur shqiptarë të Kosovës u krye nga njësitë partizane jugosllave (kryesisht Brigada e 10-të malazeze, me pjesëmarrjen e elementeve të Divizionit të 46-të Serb) në Tivar. Masakra ndodhi në fund të Luftës së Dytë Botërore, në kontekstin e mobilizimeve të detyruara, shtypjes pas çlirimit në Kosovë dhe bashkëpunimit të ngushtë komunist shqiptaro-jugosllav.

Pas rikthimit të partizanëve (lexo komunistëve) në Kosovë në fund të vitit 1944, rezistenca vazhdoi (veçanërisht kryengritja e Shaban Polluzhës në Drenicë dhe vise të tjera).

Për të neutralizuar nacionalistët (Fronti i Sremit/Adriatikut drejt Triestes/Istriës), autoritetet jugosllave mobilizuan me dhunë mijëra burra shqiptarë të Kosovës (vlerësimet e totalit të mobilizuarve dhe dërguarve në këtë rrugë variojnë nga rreth 7.700 deri në 13.000+ në disa dokumente, duke përfshirë edhe disa nga zonat shqiptare të Maqedonisë).

Ata i mblodhën në Prizren nën pretekstin e luftës kundër forcave të mbetura gjermane ose të ndihmës për Shqipërinë me ftesën e Enver Hoxhës, pastaj u çarmatosën, u trajtuan si të burgosur dhe i detyruan të marshonin në këmbë përmes Shqipërisë veriore (rruga Prizren–Zhur–Kukës–Pukë–Shkodër–Tivar) në kushte të mjerueshme, me pak bukë dhe ujë.

Shumë vdiqën gjatë rrugës nga rraskapitja, rrahjet, pushkatimet ose mbytjet (p.sh. në kalimet e lumenjve).

Me arritjen në Tivar mes 30–31 marsit / 1 prillit, burrat e çarmatosur u qëlluan me mitralozë, pushkë dhe bajoneta pranë ndërtesës së Monopolit të Duhanit, në rrugë dhe në zonat përreth.

Trupat u varrosën ose u hodhën në det. Një grup i mëvonshëm vdiq nga tymi toksik në një depo pranë Dubrovnikut (650–800).

Raportet zyrtare/partizane jugosllave (p.sh. oficeri i inteligjencës i Brigadës së 27-të Serbe drejtuar Divizionit të 46-të) fliste për 400–452 të vrarë dhe 100–104 të plagosur vetëm në incidentin e Tivarit.

Vlerësime të tjera flasin për 1.500–2.000 vetëm në Tivar (në burimet shqiptare dhe disa perëndimore). Historiani kroat Ljubica Štefan citon rrerth 1.600. Një raport i vitit 1946 drejtuar misionarit britanik “Hudson” njofton për 1.670 të pushkatuar. I mbijetuari Azem Hajdini-Xani dhe dëshmitë e lidhura pretendojnë humbje shumë më të larta në afro 4.000.

Studimet perëndimore (Elsie) mbështeten te shifrat më të dokumentuara të Butkës.

Aleksandër Rankoviçi (kryefigura e OZNA/UDBA dhe më vonë ministër i Brendshëm), sipas historianit Butka, cilësohet si organizatori që vuri në jetë urdhërat e udheqjes komuniste jugosllave.

Brigada e 10-të malazeze kreu vrasjet kryesore. Politikat më të gjera anti-shqiptare të Rankoviçit në Kosovë janë të dokumentuara mirë në arkivat perëndimore.

Divizionet V dhe VI të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare vepronin në Kosovë në mars dhe prill 1945 (nën figura si Ramiz Alia si komisar dhe komandantë si Gjin Marku/Rahman Perllaku.

Ato ndihmuan në rekrutim, shtypjen e rezistencës lokale dhe dorëzimin e burrave. Kolonat kaluan lirshëm nëpër territorin shqiptar dhe kush u përpoq të arratisej u vra në veriun e Shqipërisë.

Haxhi Lleshi (ministër i Brendshëm në kohën e ngjarjeve) identifikohet nga Butka si nënshkruesi shqiptar i marrëveshjes dypalëshe me Rankoviçin që lejonte tranzitin dhe veprimet.

Lleshi më vonë raportoi për 1.000 kosovarë të vrarë nga forcat e OZNA-s në territorin shqiptar dhe, në një intervistë të vonë, tha se e kishte njoftuar Enver Hoxhën.

Koçi Xoxe (i cili u bë ministër i Brendshëm pak më vonë, pas Gjyqit Special në mes të prillit 1945) u në “kokë turku” në dokumentet e spastrimit/gjyqit të 1949-ës si ai që autorizoi oficerët e UDB-së të pushkatonin ilegalisht dhe pa gjyq mbi 1.000 kosovarë. Zoti Butka e cilëson marrëveshjen Rankoviç–Lleshi si një marrëveshje unike ndërshtetërore që lehtësoi vrasjen masive të bashkëkombasve.

———————

Burimet perëndimore dhe fakte shtesë

Kanadezi Robert Elsie (hulumtues i studimeve shqiptare) konfirmon marshimin e detyruar, çarmatosjen, kushtet, masakrën, praninë e vëzhguesve ushtarakë amerikanë që kufizoi masakrën.

Vëzhguesit ushtarakë amerikanë (prania e dokumentuar në zonën e Tivarit) dhe arritja e tyre kontribuoi në ndalimin ose vonimin e ekzekutimeve shtesë për shkak të frikës nga vëzhgimi ndërkombëtar.

Vepra grafike e historisë gojore: *The Long Winter of 1945: Tivari* nga Anna Di Lellio dhe Dardan Luta (University of Toronto Press, 2023) mbështetet në intervista me të mbijetuar (p.sh. nga Çubrel/Skenderaj), dokumente arkivore dhe e vendos ngjarjen në kontekstin e mobilizimit të detyruar, dimensionit të luftës civile mes serbëve/malazezëve dhe shqiptarëve, si dhe shtypjes pasluftës. Ajo refuzon si minimizimet e “incidentit” ashtu edhe hedhjen baltë ndaj “gjenocidit të planifikuar”.

Burimet

Uran Butka, *Masakra e Tivarit dhe përgjegjësia e shtetit shqiptar*; artikulli i Robert Elsie i vitit 2012 “Kosovo and the Bar Tragedy of March 1945” (*Südost-Forschungen*); dhe historia grafike e Di Lellio/Luta.

Arkivi Qendror i Shqipërisë, arkivat e Beogradit, kujtimet e Peter Kemp-it dhe kërkimet e profesorit Uran Butka.