Zyhdi Herri ishte një i ri tiranas, intelektual, jurist dhe gazetar, i formuar në vitet kur Shqipëria përjetonte pushtimin fashist.

Zyhdi Herri lindi në vitin 1921 në Tiranë, në një familje të njohur të kryeqytetit. Ishte pjesë e një brezi të ri shqiptarësh që po shkolloheshin, po njihnin idetë moderne dhe po përballeshin me një realitet politik që ndryshonte me shpejtësi. Në vitet e rinisë ai studioi në Liceun francez të Korçës, një prej institucioneve më të rëndësishme arsimore të Shqipërisë së kohës. Korça ishte atëherë një prej qendrave kryesore të arsimit dhe kulturës shqiptare. Në mjedisin e liceut, të rinjtë njiheshin me kulturën evropiane, me gjuhët e huaja, me mendimin modern dhe me një botë që shkonte shumë përtej kufijve të Shqipërisë së vogël të viteve ’30. Ai ishte pjesë e asaj rinie që besonte te arsimi, te kultura dhe te një e ardhme tjetër për Shqipërinë.

Studimet në Liceun francez të Korçës dhe më pas në Tiranë i dhanë formimin e një intelektuali të kohës. Por jeta e tij do të ndërpritej dhunshëm në moshën vetëm 30-vjeçare. Në prag të pushtimit italian të Shqipërisë, Zyhdi Herri ishte ende student. Ai mori pjesë në demonstratat antifashiste që zhvilloheshin në Korçë dhe në Tiranë. Për këtë arsye, në vitet 1939–1940 u përjashtua nga shkollat e Perandorisë Italiane. Për një të ri që e kishte lidhur të ardhmen e tij me arsimin, ky ishte një ndëshkim i rëndë. Megjithatë, Herri nuk hoqi dorë nga studimet. Më vonë vazhdoi rrugën e tij arsimore dhe studioi jurisprudencë në Siena të Italisë. Formimi juridik do të ishte një pjesë e rëndësishme e profilit të tij intelektual. Por, krahas jurisprudencës, ai do të lidhej ngushtë edhe me gazetarinë dhe shtypin, një fushë në të cilën do të punonte pas Luftës së Dytë Botërore.

PREJARDHJA FAMILJARE SI AKUZË

Pas përfundimit të luftës, Zyhdi Herri nisi punë në gazetën “Bashkimi”, ku mori edhe detyrën e kryeredaktorit. Ishte një periudhë kur shumë intelektualë shqiptarë besonin se përfundimi i luftës do të sillte një rend të ri politik, më shumë të drejta dhe mundësi për një shoqëri më të drejtë. Edhe Herri, sipas dëshmive të familjarëve dhe kujtimeve të përcjella më vonë, shpresonte se premtimet për liri dhe të drejta demokratike do të bëheshin realitet. Por zhvillimet politike të pasluftës sollën një realitet krejt tjetër. Regjimi i ri filloi të ndërtonte mekanizmat e një shteti totalitar. Kundërshtarët politikë, intelektualët e pavarur, familjet e njohura dhe njerëzit që konsideroheshin të papërshtatshëm për pushtetin u vunë gradualisht nën presion. Në këtë klimë, edhe e kaluara familjare mund të shndërrohej në një “faj”. Zyhdi Herri ishte i biri i Xhemal Herrit, i cili ishte konsideruar si mbështetës i Legalitetit.

Kjo rrethanë do të përdorej më vonë kundër tij. Në dokumentet e asaj kohe, ai paraqitej si person me prejardhje të papërshtatshme politike dhe si intelektual që kishte mbajtur qëndrim armiqësor ndaj pushtetit. Fakti që kishte punuar në shtypin e kohës dhe kishte pasur një rol në një gazetë që mbështeste pushtetin e ri nuk e shpëtoi. Përkundrazi, në atmosferën e terrorit politik, një intelektual i formuar jashtë kornizës së Partisë Komuniste mund të bëhej lehtësisht objekt dyshimi. Më 20 shkurt 1951, policë të armatosur shkuan natën në shtëpinë e familjes Herri në Tiranë. Në shtëpi ndodheshin edhe gruaja dhe dy fëmijët e vegjël të Zyhdiut. Sipas dëshmisë së familjes, fëmijët ishin rreth tre vjeç dhe një vjeç. Arrestimi u krye para syve të tyre. Në kujtesën familjare ka mbetur momenti kur Zyhdi Herri u përpoq të qetësonte bashkëshorten dhe i tha se nuk kishte bërë asgjë dhe se do të kthehej shpejt. Por nuk u kthye më. Pas arrestimit, familja nisi të kërkonte informacion. U përpoqën t’i çonin ushqime dhe rroba, por përgjigjet e autoriteteve ishin mohuese. Më pas erdhi lajmi i tmerrshëm: Zyhdi Herri ishte pushkatuar. Ai ishte vetëm 30 vjeç.

TERRORI PAS BOMBËS NË AMBASADËN SOVJETIKE

Pushkatimi i Zyhdi Herrit ndodhi në kuadër të represionit që pasoi incidentin me bombën në ambasadën sovjetike në Tiranë më 19 shkurt 1951. Ngjarja u përdor nga regjimi për të ndërmarrë një valë arrestimesh dhe ekzekutimesh ndaj personave të konsideruar kundërshtarë politikë. Mes të vrarëve ishte edhe Zyhdi Herri. Sipas dokumentacionit të cituar për rastin e tij, një ditë pas vdekjes, më 27 shkurt 1951, Gjykata e Lartë Ushtarake dha vendimin nr. 64, duke e dënuar me vdekje me akuzat për pjesëmarrje në një “organizatë terroriste”, shërbim ndaj “spiunazhit imperialist”, propagandë kundër pushtetit dhe nxitje lufte. Ky fakt e bën rastin edhe më të rëndë, vendimi gjyqësor që e dënonte me vdekje ishte dhënë pasi ai ishte vrarë. Zyhdi Herri u pushkatua së bashku me një grup të dënuarish të tjerë, në atë që sot njihet si një nga episodet më të rënda të represionit komunist të vitit 1951. Mes viktimave ishte edhe shkencëtarja Sabiha Kasimati. Për familjet e tyre, për dekada me radhë nuk pati një varr ku të mund të vendosnin lule, të ndiznin një qiri apo të kryenin një ceremoni mortore. Të ekzekutuarit u varrosën në një varr të përbashkët në periferi të Tiranës. Familjarët nuk e dinin saktësisht se ku ndodheshin eshtrat e njerëzve të tyre. Heshtja ishte pjesë e dënimit.

FAMILJA, VIKTIMË E DYTË E REPRESIONIT

Zyhdi Herri u pushkatua më 26 shkurt 1951, pa gjyq, me pretekst të ashtuquajturin incident në ambasadën sovjetike. Një ditë pas vdekjes, më 27 shkurt, Gjykata e Lartë Ushtarake e dënoi, me vendim nr. 64, si «pjesëmarrës në organizatë terroriste, për hyrje në shërbim të spiunazhit imperialist, për propagandë kundër pushtetit dhe për nxitje lufte», me vdekje, pushkatim, me humbjen e të drejtave civile të përhershme dhe me konfiskimin e gjithë pasurisë të tundshme e të patundshme. Por tragjedia e familjes Herri nuk përfundoi me pushkatimin e Zyhdiut. Vetëm pak ditë më pas, familja u internua. Dëshmia e vajzës së tij, Brunhildes, e përcjellë vite më vonë, është një nga rrëfimet më të dhimbshme për atë që përjetuan familjet e të pushkatuarve.

Ajo ishte ende fëmijë. Kujtesa e saj ruajti jo argumentet politike të regjimit, por pamjet e natës kur njerëz të armatosur hynë në shtëpi, frikën e nënës, fëmijët e vegjël, rrëmujën e krijuar dhe largimin e babait. Më pas erdhi udhëtimi drejt internimit. Familja u transportua në kushte të rënda. Në kujtesën e saj mbeti karroceria e hapur e kamionit, shiu i ftohtë i shkurtit dhe rrugët e Tiranës në një natë terrori. Ata u dërguan në Vlorë. Për familjen, arrestimi i kryefamiljarit ishte kthyer tashmë në një dënim kolektiv. Për shumë vite, vendndodhja e varrit të përbashkët mbeti e panjohur. Vetëm pas ndryshimeve politike të viteve ’90 u krijua mundësia që të kërkohej më seriozisht vendi ku ishin varrosur viktimat. Në vitin 1994, dëshmitë e banorëve të zonës së Menikut, pranë Urës së Beshirit, ndihmuan në identifikimin e vendit. Dëshmitë e banorëve flisnin për një gropë të hapur paraprakisht dhe për transportimin e të burgosurve gjatë natës. Më pas nisën kërkimet dhe zhvarrosja. Ishte momenti kur familjet, pas më shumë se katër dekadash, mundën të përballeshin me një të vërtetë që regjimi kishte dashur ta mbante të fshehur.

UNAZA QË U KTHYE NGA TOKA

Një nga detajet më prekëse të historisë së Zyhdi Herrit është gjetja e unazës së martesës. Gjatë identifikimit të eshtrave, familjarët gjetën një unazë që lidhej me Zyhdi Herrin. Për vajzën e tij, ajo unazë u bë më shumë se një send personal. U bë një lidhje materiale me babanë që ia kishin marrë kur ishte ende fëmijë. Një objekt i vogël, i mbetur nga një jetë e ndërprerë dhunshëm, ishte kthyer nga toka pas dekadash. Në kujtesën familjare, kjo unazë mbeti një amanet. Zyhdi Herri ishte pjesë e një brezi intelektualësh shqiptarë që u formuan në vitet ’30, përjetuan pushtimin fashist, u përfshinë në jetën politike e shoqërore të kohës dhe më pas u përballën me një sistem të ri që nuk toleronte pavarësinë e mendimit. Ky brez jetoi dy përmbysje të mëdha historike. Fillimisht pushtimin dhe luftën.

Më pas vendosjen e një sistemi totalitar. Shumë prej tyre kishin besuar se pas luftës do të ndërtohej një Shqipëri më e lirë dhe më demokratike. Por realiteti politik u zhvillua në drejtim tjetër. Për disa, rruga përfundoi në burgje. Për të tjerë në internim. Për disa në ekzekutim. Zyhdi Herri ishte ndër ata që nuk patën mundësinë të shihnin se si do të zhvillohej më tej vendi që kishin dashur ta ndërtonin. Rasti i Zyhdi Herrit është pjesë e kujtesës së viktimave të terrorit komunist në Shqipëri. Ai është një histori për një intelektual të ri, i cili u arsimua, u përfshi në jetën publike, punoi si gazetar dhe besoi se pas luftës Shqipëria mund të ndërtonte një shoqëri me më shumë liri. Në vend të kësaj, ai u arrestua, u ekzekutua dhe u dënua zyrtarisht edhe pasi ishte vrarë.

/Gazeta Panorama