Nga politika e ideve te politika e pushtetit – një vështrim mbi trashëgiminë e njërit prej mendjeve më të spikatura të politikës shqiptare.

Ka figura politike që kujtohen për postet që kanë mbajtur, për partitë që kanë drejtuar apo për betejat elektorale që kanë fituar. Ka edhe të tjerë që, përtej karrierës politike, lënë pas një mënyrë të veçantë të menduari. Arbën Xhaferi i përkiste kësaj kategorie të dytë. Në kujtim të ditës së kalimit të tij në amshim, kësaj radhe po kujtoj Arbën Xhaferin jo si figurë të së kaluarës, por si një mendimtar politik, idetë e të cilit mund të maten me realitetin shqiptar të sotëm.

Vitet që kanë kaluar nga ndarja e tij nga kjo jetë nuk e kanë zvogëluar rëndësinë e pyetjes: çfarë ka mbetur sot nga mendimi politik i Arbën Xhaferit? Përkundrazi, zhvillimet aktuale politike të hapësirës shqiptare e bëjnë këtë pyetje edhe më të nevojshme. Xhaferi nuk ishte vetëm një politikan shqiptar në Maqedoni. Ai ishte një intelektual që e shihte politikën si përballje idesh, si proces historik dhe si përgjegjësi ndaj së ardhmes. Në një kohë kur politika shpesh dominohet nga slogane, emocione dhe interes i ditës, ai përpiqej ta vendoste debatin në një plan më të gjerë historik, filozofik dhe institucional.

Një nga veçoritë më të spikatura të Xhaferit ishte bindja se çështjet kombëtare nuk mund të zgjidheshin vetëm përmes deklaratave patriotike. Ato kërkonin institucione, strategji politike dhe një vizion të qartë për shoqërinë. Për të, identiteti kombëtar dhe demokracia nuk ishin dy rrugë të kundërta. Përkundrazi, të drejtat kombëtare duhej të mbroheshin përmes mjeteve demokratike dhe institucionale. Kjo ishte një pikë e rëndësishme e filozofisë së tij politike. Xhaferi e kuptonte shumë mirë se shqiptarët në Maqedoni nuk mund të kërkonin vetëm njohje simbolike të identitetit të tyre. Çështja ishte shumë më e thellë: barazia politike, përfaqësimi institucional, përdorimi i gjuhës, arsimi, decentralizimi dhe pjesëmarrja reale në vendimmarrje.

Në fund të viteve ’90 dhe në fillim të viteve 2000, politika shqiptare në Maqedoni kaloi nëpër një periudhë të jashtëzakonshme tensioni. Konflikti i vitit 2001 dhe zhvillimet që çuan te Marrëveshja e Ohrit ndryshuan strukturën politike të vendit dhe marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonasve. Në këtë periudhë, Xhaferi ishte një prej aktorëve kryesorë të politikës shqiptare. Por trashëgimia e tij nuk duhet matur vetëm me marrëveshjet politike të kohës. Ajo duhet parë edhe në mënyrën se si ai përpiqej ta orientonte çështjen shqiptare drejt një zgjidhjeje politike dhe institucionale. Në këtë kuptim, Ohri nuk duhet parë vetëm si një dokument politik, por si pjesë e një procesi më të gjerë e një kalimi nga konflikti te kompromisi politik dhe nga kërkesat e komuniteteve te ndërtimi i mekanizmave institucionalë të bashkëjetesës. An Optimist in Panic: an interview with Arben Xhaferi | Institute for War and Peace Reporting — Megjithse Xhaferi nuk e konsideronte marrëveshjen e Ohrit si fundin e çeshtjes shqiptare në Maqedoni.

Një tjetër dimension i mendimit të Xhaferit ishte raporti midis çështjes kombëtare shqiptare dhe Evropës. Ai nuk e shihte Evropën thjesht si një destinacion gjeografik. Evropa ishte, mbi të gjitha, një model institucional: demokraci, shtet ligjor, të drejta të njeriut dhe respekt për diversitetin. Frank Shkreli: Në 10-vjetorin e shkuarjes në amshim të Arbën Xhaferit, kujtime nga takimi i vitit 2005, gazeta telegraf – Search — Kjo pikëpamje mbetet aktuale edhe sot. Shqiptarët në Ballkan nuk mund ta ndërtojnë të ardhmen vetëm duke u mbështetur te kujtesa historike apo te retorika nacionaliste. Por as integrimi evropian nuk mund të jetë një proces ku identiteti kombëtar lihet mënjanë. Sfida është pikërisht bashkimi i të dyjave: identitetit kombëtar dhe demokracisë, patriotizmit dhe Evropës, interesit mbarë-kombëtar dhe institucioneve demokratike. Çfarë do të mendonte Arbën Xhaferi për politikën shqiptare të sotme?

Kjo është ndoshta pyetja më interesante e ditës. Është e pamundur të flasim në emër të tij. Por, duke u nisur nga qëndrimet dhe disa nga shkrimet e tij, mund të hamendësojmë se ai do ta shihte me shqetësim dobësimin e debatit intelektual në politikën shqiptare. Ai ndoshta do të pyeste: Ku janë idetë? Ku janë projektet? Ku është vizioni për dhjetë apo njëzet vitet e ardhshme? Arbën Xhaferi është i rendësishëm për përgjigjet që jep, por edhe për pyetjet që le të hapura.

Politika shqiptare sot ka shumë komunikim, por jo gjithmonë shumë mendim. Ka shumë deklarata, por jo domosdoshmërisht strategji. Ka shumë beteja për pushtet, por më pak debate për modelin e shoqërisë që duan të ndërtojmë. Pikërisht këtu qëndron një prej mësimeve më të rëndësishme të Xhaferit: një kauzë kombëtare nuk mund të mbijetojë vetëm përmes emocioneve e sloganeve. Ajo ka nevojë për mendim, argument, institucione stabile demokratike dhe njerëz që janë në gjendje të shohin përtej ciklit të ardhshëm elektoral. Një trashëgimi kjo që kërkon të lexohet urgjentisht.

Megjithëkëtë, Arbën Xhaferi nuk ishte një figurë pa kundërshti. Si çdo politikan me ide të forta, ai pati mbështetës dhe kundërshtarë. U debatua me të, u kritikua dhe shpesh u keqkuptua. Por pikërisht kjo është një arsye më shumë për të rilexuar sot mendimet e tija. Trashëgimia e një intelektuali nuk matet me numrin e njerëzve që pajtohen me të. Matet edhe me aftësinë e ideve të tij për të provokuar pyetje të reja. Dhe pyetjet që Xhaferi ngriti për shqiptarët, identitetin kombëtar, demokracinë, shtetin, Evropën dhe bashkëjetesën, mbeten ende të hapura. Ndoshta kjo është trashëgimia e tij më e madhe që në këtë përvjetor të kalimit të tij në amshim tu kujtojë shqiptarëve anë e mbanë trojeve të veta se, politika shqiptare ka nevojë jo vetëm për politikanë, por edhe për mendimtarë politikë. A do të arrijë politika shqiptare të bëhet një poliikë idesh apo do të mbetet përgjithmonë peng i politikës së pushtetit të korruptuar?

Në një kohë kur politika rrezikon të shndërrohet në administrim të pushtetit dhe komunikimi publik në një garë sloganesh, rikthimi te mendimi i Arbën Xhaferit nuk është thjesht një akt kujtese. Është një ftesë për të menduar. Sepse, në fund të fundit, pyetja nuk është vetëm se çfarë ka mbetur nga mendimet e Arbën Xhaferit. Pyetja më e rëndësishme është: A ka sot një politikë shqiptare në Tiranë, Prishtinë apo Shkup që është në gjendje të prodhojë mendime të reja me të njëjtën peshë, vizion dhe guxim intelektual të Arbën Xhaferit?