Në 35 vjetorin e eksodit më të madh shqiptar nga porti i Durrësit, ku drama e  mijëra  njerëzve të cilët ikën nga atdheu i tyre në kerkim të lirisë dhe një jete me të mirë, në botën e premtuar dhe të lirë, këto ditë doli nga shtypi në gjuhën suedeze libri ”Örnens land” – ”Atdheu i shqiponjave” i autorit Sokol Demaku në botim të Shtëpisë botuese suedeze  nga Stockholm ”Solförlag”, me një përshkrim të fuqishëm të dhimbjes dhe trishtimit që rëndonte mbi vendin, teksa mijëra shqiptarë morën rrugën e mërgimit dhe sjellë në vëmendje një plagë që vijon të mbetet pjesë e historisë sonë kolektive.

Ndërsa redaktori i librit në hyrje të librit thotë:

-Një vend i ndërtuar mbi mundin kolektiv dhe disiplinën ideologjike po fillon ngadalë të plasaritet nën peshën e korrupsionit dhe premtimeve të pambajtura. Udhëtimi dramatik i Shqipërisë përmes diktaturës, luftës, izolimit dhe një demokracie të brishtë të shënuar nga kontradiktat është theksuar në këtë përmbledhje esesh. Ato janë histori të asaj që humbet kur një shpresë e përbashkët venitet dhe të asaj që megjithatë jeton.

Me nerv dhe prani poetike, autori Sokol Demaku portretizon historinë, politikën dhe çështjet e identitetit të vendit dhe humbjen e një shprese të përbashkët për të ardhmen. Është një reflektim mbi çmimin e lirisë dhe mbi aftësinë njerëzore për të duruar si pikëllimin ashtu edhe krenarinë në të njëjtën kohë.

Në vazhdim nje esse e marrë nga libri ”Örnens land” përkthye në shqip nga autori

                     “Nga lotët e nënave u bë deti i kripur”

Pranvera e vitit 1991 shënoi një periudhë të errët në historinë e Shqipërisë, kur vendi nisi të zbrazet nga populli i tij nën valën e emigracionit masiv. Edhe pse demokracia zyrtarisht kishte ardhur në vendin e izoluar dhe të varfër, kushtet ishin aq të vështira sa njerëzit nuk shihnin rrugëdalje tjetër veçse ikjen. Siç thuhet: “Nga lotët e nënave u bë deti i kripur” – një përshkrim i fuqishëm i dhimbjes dhe trishtimit që rëndonte mbi vendin, teksa mijëra shqiptarë morën rrugën e mërgimit.

Në vend që të qëndronin dhe të ndërtonin atdheun e tyre, shqiptarët u detyruan t’i lënë pas gjithçka. Ishte tragjike të shihje sesi vendi, i ndërtuar me mund e sakrifica për 45 vjet, po shembej për vetëm një vit. Ndërkohë vazhdonte edhe shkatërrimi i asaj pak gjëje që kishte mbetur, dhe kjo është një realitet që edhe sot ndikon në jetën dhe vetëdijen e shqiptarëve.

Në qytetet-port të Durrësit, Vlorës e Sarandës u zhvilluan skena dëshpërimi. Portet u mbushën me anije të mëdha e të vogla, shumë prej tyre të vjetra e të rrënuara, të tejmbushura me fëmijë, gra dhe të rinj. Njerëzit prisnin orë të tëra, të dëshpëruar për t’i shpëtuar atdheut të tyre, i cili tashmë u dukej si një burg i madh. Ata që largoheshin e dinin se ndoshta nuk do të ktheheshin më kurrë, se po humbnin jo vetëm vendin e tyre, por edhe një pjesë të identitetit dhe jetës familjare.

Paradoksi ishte se, ndërsa këto skena tragjike zhvilloheshin, dëgjoheshin premtime komike e boshe nga udhëheqësit e rinj demokratë, të cilët flisnin për ndërtimin e një Shqipërie demokratike. Shumë prej këtyre udhëheqësve dukeshin sikur besonin se krijimi i një partie me emrin “Partia Demokratike” automatikisht i bënte ata luftëtarë për demokracinë, megjithëse gjendja e vendit dhe vuajtjet e popullit tregonin një histori krejt tjetër.

Për shqiptarët, të cilët prej brezash kishin luftuar nën kushte të vështira jetese, kjo ikje masive ishte një kujtesë e dhimbshme se edhe kur ndodhin ndryshime politike, ato nuk janë gjithmonë për më mirë. Premtimet e Perëndimit për liri dhe demokraci dukeshin të largëta, kur njerëzit hidheshin mbi anije për të ikur. Ky kapitull i historisë së Shqipërisë ka lënë plagë të thella që ndihen ende sot, në një vend që ende lufton me pasojat e kësaj periudhe kaotike.

Kur Shqipëria, pas 45 vitesh komunizëm e socializëm, u përball papritur me një realitet të ri demokratik, ishte një kohë pritjesh të mëdha dhe shprese. Shumë besuan se liria më në fund ishte afër dhe se tani do të jetonin një jetë si gjithë njerëzit e tjerë në botë. Por për shumë të tjerë ajo u kthye në një zhgënjim të hidhur.

Megjithëse për premtimet e mëdha për një jetë më të mirë dhe demokraci, shumë njerëz ende nuk kanë përgjigje dhe pse kjo doli kaq katastrofik. Ata që udhëhoqën vendin në këtë periudhë të turbullt pohonin se demokracia kishte fituar, por për njerëzit e thjeshtë ishte më shumë një kohë vuajtjesh e mjerimi të shtuar. Disa prej atyre që kishin marrë pjesë në përmbysje u zhdukën gjithashtu, dhe deti Adriatik e ai Jon u bënë simbole të tragjedisë që goditi shumë shqiptarë në këtë periudhë.

Një rrëfim prekës që pasqyron këtë është ai i një nëne që vizitoi portin me vajzën e saj të vogël. Ajo vendosi lule në detin e qetë, ndërsa qante e i fliste heshtur detit, sikur kërkonte përgjigje për të dashurit e saj që nuk u kthyen më. Ajo i tregonte vajzës së saj për vëllanë, i cili u zhduk në det dhe askush nuk e dinte nëse jetonte apo ishte bërë pjesë e thellësive të tij. Kur vajza e vogël pyeti pse deti ishte i kripur, nëna iu përgjigj me trishtim se ”deti ishte bërë i kripur nga lotët e nënave”. Ky është një simbol i dhimbjes dhe pikëllimit të thellë që shumë familje bartin ende.

Gjatë asaj periudhe intensive në fund të shkurtit dhe fillim të marsit 1991, kur mijëra shqiptarë iknin nga vendi përmes portit të Durrësit, ishte një tragjedi pa skenar e pa regjisor, ku spektatorët ishin vetë të goditurit. Populli po linte atdheun, familjet dhe të afërmit, për t’u arratisur drejt të panjohurës mbi anije të tejmbushura e shpeshherë të pasigurta.

Kjo periudhë u karakterizua si një tragjedi e thellë dhe humbje, ku shpresa për një jetë më të mirë shpesh zëvendësohej nga realiteti i një beteje të vazhdueshme dhe humbjeje. Është një kujtesë se sa komplekse dhe të dhimbshme mund të jenë tranzicionet, sidomos kur bëhet fjalë për ndryshimin e të gjithë strukturës politike dhe sociale të një vendi.

Pas 45 vitesh jetese nën një diktaturë dhe përballjes me një realitet të ri politik, shumë shpresonin për një të ardhme më të mirë kur demokracia mbërriti në vend. Por, kjo u kthye në një periudhë te shënuar nga humbje dhe vuajtje të mëtejshme.

Shumë shqiptarë ndiheshin sikur po iknin nga hija e diktatorit, edhe pse ai kishte vdekur dhe statuja e tij ishte rrëzuar. Demokracia e re që u premtua nuk dukej se përmbushte pritshmëritë, dhe ata që erdhën në pushtet nuk dukeshin të sinqertë në menaxhimin e vendit në një mënyrë që reflektonte vlerat e demokracisë. Në vend të përmirësimit të situatës, dukej sikur ata që sundonin promovonin vetëm interesat e tyre dhe të atyre që i ndihmuan të arrinin pushtetin.

Si nazistët pas Luftës së Dytë Botërore, të cilët morën me vete bashkëpunëtorët e tyre kur humbën, shumë panë elitën e re të pushtetit si një grup që shfrytëzonte situatën për përfitim personal, ndërsa populli vazhdonte të vuante. Piramidat financiare dhe strukturat e tjera të korruptuara u bënë simbole të dështimit të sistemit, dhe puna dhe djersa e popullit gjatë periudhës së komunizmit u bënë objekt shkatërrimi në vend të njohjes.

Kjo periudhë e dhimbshme në historinë e Shqipërisë, e shënuar nga eksperimentet politike dhe ndryshimet sipërfaqësore, ka lënë plagë të thella. Duket sikur ishte një kohë kur të gjitha mundësitë për të ndërtuar një të ardhme më të mirë për popullin u shkatërruan, dhe ajo që mbeti ishte një komb që ndihej i braktisur nga udhëheqësit e vet dhe nga aktorë të jashtëm që kishin ushtruar ndikim mbi fatin e tyre.

Është një rrëfim mbi zhgënjimin dhe dhimbjen që ende ndikon Shqipërinë sot. Shumë e kujtojnë këtë periudhë si një kohë humbjesh dhe tragjedie të jashtëzakonshme, ku premtimet për një të ardhme më të mirë përmes demokracisë nuk u realizuan, por u kthyen në sfida dhe vuajtje të reja për popullin shqiptar. Është një kujtesë se sa komplekse dhe e vështirë mund të jetë tranzicioni nga një regjim totalitar në një rend demokratik, veçanërisht kur udhëheqësit e rinj nuk i përmbushin pritshmëritë e popullit dhe përkeqësojnë situatën që tashmë ishte e vështirë.

Gjatë kësaj periudhe, kur shumë njerëz në vend besonin se do të gjenin lirinë dhe një jetë më të mirë përmes demokracisë, ndodhi një shkatërrim shkatërrues i të kaluarës dhe një humbje e kujtimeve të rëndësishme kulturore dhe historike.

Është e dhimbshme të mendosh se si njerëzit, në dëshpërimin dhe rebelimin e tyre, digjnin gjithçka që mund të digjej – nga letrat dhe gazetat deri te librat dhe dokumentet. Kjo dëshirë për të shkatërruar të kaluarën, për të kthyer kujtimet në hi dhe pluhur, mund të shihet si një simbol i ndjenjës së thellë për të fshirë çdo gjurmë të asaj që ka qenë.

Librat dhe gazetat janë më shumë se faqe të printuara; ata bartin kujtime, histori dhe dije që janë të vlefshme për të kuptuar zhvillimin e një vendi dhe për të ruajtur trashëgiminë e tij kulturore. Kur këto dokumente digjeshin, humbeshin jo vetëm objekte fizike, por edhe pjesë të rëndësishme të kujtesës kolektive të popullit. Ka një ironi të thellë në faktin se ndërsa shqiptarët luftonin për t’u çliruar nga e kaluara, ata zgjodhën të shkatërronin provat e saj, sikur kjo të mund ta bënte të kaluarën të pavlefshme.

Mohimi i të kaluarës mund të shihet si një formë e mashtrimit ndaj vetes, një mënyrë për të shmangur përballimin me të vërtetat e vështira dhe gabimet që formuan situatën e tyre aktuale. Duke djegur librat dhe dokumentet, disa përpiqeshin të krijonin një fillim të ri, por kjo mund të ketë çuar gjithashtu në humbjen e mësimeve dhe njohurive të rëndësishme.

Është gjithashtu interesante të përmend se kishte individë që përpiqeshin të ruanin gjithçka që mund të fshihej dhe të mbrohej. Këta njerëz treguan një vullnet të fortë për të mbajtur gjallë kulturën dhe trashëgiminë e tyre, edhe kur dukej se gjithçka po shkatërrohej.

Ndërsa mbizotëronte kaosi dhe konfliktet gjatë kësaj periudhe, u pa se shumë nga ata që luftonin për ndryshim nuk kishin vetëm armiq jashtë, por edhe brenda radhëve të tyre. Djegia e librave dhe dokumenteve u bë simbolike për betejën e brendshme që karakterizonte këtë periudhë. Ishte sikur gjithçka që i kujtonte të kaluarës u bë një armik në vetvete, diçka që duhej shkatërruar për të hapur vend për të ardhmen.

Siç përmendet, historia më në fund do të gjykojë këto veprime, dhe mund të marrë kohë që e vërteta dhe pajtimi të dalin në dritë. Ndërkohë, ata që vazhdojnë të ruajnë dhe kuptojnë trashëgiminë e tyre kulturore do të luajnë një rol të rëndësishëm në ndihmën e gjeneratave të ardhshme për të kuptuar dhe për të mësuar nga e kaluara, pavarësisht përpjekjeve për ta shkatërruar atë.