Marrëdhëniet me librat janë si me njerëzit…

Këtë desha të thosha, por po e nis me makinën e Dhimos.

1.

Takohemi shpesh e makina e tij ngjan me një bibliotekë me rrota, se ka libra gjithandej, letra të shkruara, duhet t’i mbledhësh dhe t’i shtysh më tutje që të ulesh, edhe sedilja pas është me libra, rrëmujë që më pëlqen, i shoh, flasim shpesh për librat, i kërkoj ndonjë të ri, por shoh që s’e ke, i them, është në bagazh, më thotë. Kur ndalim diku, e hap, libra dhe aty, anglisht e shqip, babiloni e vogël, ja, merre, jepja dhe… por lexo dhe këtë që ta diskutojmë, s’m’u duk ashtu siç po thonë, por…

2.

Librat nuk janë thjesht faqe të shtypura, që të tregojnë ngjarje dhe njerëz, libri për Dhimon është frymë njerëzore. Edhe takim si me njerëzit.

Të ndalësh te fjala, tek heshtja mes dy fjalëve, tek dhimbja, tek ajo që është lënë pa u thënë plotësisht. Se nuk duhet lexuar vetëm teksti, por dhe njeriu pas tij, prandaj dhe takohemi. Kështu thotë Dhimoja pak a shumë…

Librat janë si njerëzit. Disa kalojnë pranë nesh si kalimtarë të rastit, si përshëndetjet e tyre. Disa të futen në jetë, ashtu si disa fytyra që nuk largohen kurrë nga kujtesa, të trazojnë, për mirë dhe për keq, bëhen miq dhe kundërshtarë. të ndjekin gjithë jetën…

3.

Dhimoja e ndjen këtë.

Dhe pikërisht aty fillon arti i leximit.

Dhe na pëlqen ta bisedojmë. Ka lexime të pastra, të sinqertë, të pandikuara nga simpatitë jashtëlibrore apo nga e kundërta, siç na ndodh, sidomos për shkrimtarët bashkëkohës, ndokënd dhe e kemi njohur, e kemi takuar, paragjykimet në lexim ta prishin leximin, edhe vetëkënaqësia e të ndjerit i lëçitur, pa le ideologjitë, se kujt i përket një autor, i socrealizmit aq bezdisës dhe tani apo që ka qenë në burg, dhe kjo s’duhet ngatërruar me vlerat letrare, morale po, themi ne. Ka lexues intaçinj, që lënë librin dhe marrin hurin, qeshim ne…

Dhe Dhimoja babanë e ka patur në burg politik, po unë që kam qenë dhe vetë në burg, i them, por kjo nuk ndikon në leximin tim, më thotë. Kështu besoj. Po lexoj prapë “Rrugët e ferrit”, por më jep në « Kohën e britmës », se ia dhashë njërit, pa e mbaruar vetë, që ta lexonte, m’u duk sikur e donte…

4.

Dhimo Jano u rrit baltrave socialiste të fshatit, kooperativave, me gjyshin të ikur e babanë në burg, me biografi të keqe, pra, siç thuhej atëhere, pa përkrahje duke qenë dhe vlleh, çobanë, po jo, i them unë, s’kemi patur dallime të tilla, përkundrazi, luftë klase po, edhe të egër. Ndikon dhe në lexim, edhe tani, më duket.

Kur ra perandoria komuniste dhe Shqipëria jonë ndryshoi, Dhimoja kreu fakultetin Ekonomik në Tiranë, në moshë më të madhe se e studentit, ishte dhe i martuar, por e kishte ëndërr shkollën, por paskësh qenë dhe kohë e humbur, më thotë, se e shqetëson cilësia e shkollë, pastaj ai mërgoi në Greqi, të tjerë tregojnë vetëm për punët andej, vështirësitë, etj, ai kujton dhe librat që lexonte, e di ç’më tha një grua, kur po bisedonin për Dostojevskin, rrëfen: unë nuk e lexoj, por i përjetoj romanet e tij. Ky është lexim…

5.

Dhimoja mësoi të lexojë apo leximi është art, që nuk mësohet, e ke ose nuk e ke?

Ai lexon dhe libra ekonomikë, filozofi, ese, po edhe gazetat e mëdha amerikane online çdo ditë, ndihmon bizneset e tij, bursën, shkon ku ka investimet, andej këndej me makinën e tij, bibliotekë lëvizëse, në Chicago shokët e shohin si “të suksesshëm”, ai buzëqesh, arritje quan të qenit njeri, të krijosh ato mundësi dhe të guxosh të bësh…  I vjen keq kur të rinjtë nuk lexojnë letërsi, por gjithe kohës në celular, në fb, vanitete. Gezohet kur djemtë e tij i sheh me ndonjë libër në dorë dhe ma tregon…

Dhimoja bën dhe për të tjerët, ka shumë shokë e miq..  ashtu si librat…

Dhe do të flasim per Kafkën, Camus, Jungun… Dickens… Peterson, po edhe Coelho lexohet shumë, statistikat tregojnë se…Dhimoja i njeh ato… ja dhe ballkanasit tanë, Kazanzaqis, Andriq… sa më trondit Kosova me ato ç’ka hequr, pashë një film… patjeter flasim dhe për Kadarenë, është yni, unë e kam lexuar të gjithin… ty të pëlqejnë amerikanët Whitman, Hemingway, etj.  Po poezia sot si është?… Dhe s’ka si të mos flasim për atê që na dhemb, për letërsinë që erdhi nga burgjet…Shallamov, Sollzhenicin… At’ Zef Pllumi… Kasëm Trebeshina, Lubonja…po edhe ai që ti mke qenë në burg, ka kujtime me interes, më tërheq memuaristika, e vërteta… shfleton herë pas here për ndonjë emër a ndodhi “Rrugët e ferrit”, “Ferrin e çarë”…  Romani yt, “Funerali i pafundmë”, – më thotë, – po të kishte emrin e ndonjë shkrimtari të njohur në botë, do ta shikoje… sa mirë që doli dhe në SHBA anglisht dhe më uron prapë e buzëqesh paksa…

E kuptoj që e trishtojnë ata që s’dinë ë urojnë. Shkojmë marrim ndonjë birrë, thotë, i thërrasim dhe Strategut, Uliksit, Doktorit, e mbledhim grupin dhe një here….

6.

Si i ke marrëdhëniet me librat,

ashtu i ke dhe me njerëzit. Si thua? Se edhe librat janë si njerëzit, e thamë, por edhe njerëzit janë libra të gjallë…Tê lexosh njerëzit…Mbase.

Vazhdoj bisedën me Dhimon. Njoh njerëz të mirë, por që nuk lexojnë, s’e di… E kanë brenda vetes librin që s’kanë për ta lexuar kurrë dhe ka që lexojnë, por s’kanë pësuar gjë nga librat, shablloni madje ka shtuar energjinë negative të tyre.

Qesh kur më thotë që ndokënd libri “e çorienton”, më mirë të mos lexojë, të tjerë “i çakordon”, lexojnë keq… mjerë libri!…

Ehe mund të shkruash mirë apo dhe shumë mirë, kjo i takon estetikës, por libri gjithsesi ka karakterin e autorit të vet, vetëm karakteret e mëdha bëjnë vepra të mëdha, më thotë. Madje dhe leximi ka karakterin e lexuesit të vet, shtoj unë…

A mund të jetë leximi profesión?

Art po…

7.

Dhe i vazhdojmë bisedat me të tjerë, në tryeza të tjera, çështje të tjera, politika në SHBA dhe në Shqipërinë tonë, lufta tani, Irani, Kina, mos harroni Ukrainën, moslufta, demon…kracia… Presidenti, shkrimtarët mënjanas. Konica, Noli, themeluesit e “Vatrës” me libra…

Dhe na pëlqen të pranojmë se të lexuarit duhet të jetë mënyrë jetese. Dhe ndonjëherë, një libër të dhemb. Jo sepse është i trishtë, por sepse të thotë një të vërtetë që nuk doje ta dëgjoje. Libri duhet të jetë e vërteta…

8.

Dhimoja leximin e ka bërë artin e të vërtetave njerëzore. Jo thjeshtë që të zbulojë ato që s’i dinte, histori dhe mistere, por psikologji, trauma, pasoja, kuptim jete, etj.

Mund të mos shkruash bukur, por duhet të lexosh bukur patjetër, kjo për mua ka më rëndësi… Arti i të lexuarit nuk është vetëm arti i të kuptuarit, por: të lexosh me shpirt!

Libri nuk duhet të na presë veç në raft, ai duhet të jetë afër, me ne… edhe në makinë… si rruga, si mendimi dhe emocioni, që nuk ndalet… Edhe kur jemi në lëvizje, duhet të mbetemi brenda leximit. Libri të jetë brenda nesh. Shkrimtari na e zbulon…,

9.

Prandaj dhe kufiri mes librit dhe njeriut është pothuaj i padukshëm për Dimon. Ai  azhdon dhe i lexon librat si të ishin njerëz me zë, me karakter, me plagë dhe me heshtje dhe njerëzit i sheh si libra që duhen kuptuar, jo gjykuar menjëherë.

Disa “libra-njerëz” i hapen lehtë dhe të dhurojnë menjëherë kuptim. Disa të tjerë kërkojnë durim, si kapituj që nuk zbërthehen me një lexim të parë. Ka edhe nga ata që mbeten të mbyllur, por prapë të respektuar, sepse çdo libër ka të drejtën e misterit të vet.

10.

Dhimbjet dhe gëzimet jetojnë mes faqeve të shtypura të librave, sepse ua dhamë ne dhe ato na i kthejnë, të gjitha, edhe më shumë se ç’u dhamë, ku I gjen:e? Kjo është letëria, ky është leximi. Por dhe një bisedë është si një kapitull i ri, një njeri është si një roman i hapur dhe çdo takim është një faqe ku mund të nënvizosh ose le të harrohet.

– Na u bënë shumë libra dhe këtej, Dhimo, s’i mbartim dot…

– Po edhe duhen lënë, jo vetëm libra, por edhe njerëz, – ma kthen Dhimoja, – duhen flakur!… – dhe ma thotë ai që është aq njerëzor… Prandaj ai nuk nxiton as me librat, as njerëzit. Sepse e di që kuptimi i vërtetë nuk jepet menjëherë, ai zbulohet, prandaj dhe vazhdojmë të lexojmë, por edhe të takohemi… dhe pastaj mund të tregosh.

Po që ti ke datëlindjen sot? Edhe 100 vite të tjera, 100 librat m:e t;e mirë t:e shekullit, 1001 netë, gëzime po aq, edhe më shumë…

Edhe leximi është datëlindje, e jotja dhe e të tjerëve çdo ditë.