Dygjuhësia përbën një fenomen kompleks gjuhësor, kognitiv dhe social, i cili në kontekstin e migrimit merr një rëndësi të veçantë. Në rastin e fëmijëve shqiptarë që rriten dhe shkollohen në Zvicër, bashkëjetesa e gjuhës amtare (shqipes) me gjuhën e shkollës paraqet jo vetëm një realitet të përditshëm, por edhe një potencial të rëndësishëm zhvillimor.

Në diskursin publik dhe në praktikën familjare vazhdojnë të jenë të pranishme dilema lidhur me rolin e gjuhës amtare në zhvillimin gjuhësor dhe arsimor të fëmijës. Një pjesë e prindërve, të udhëhequr nga shqetësimi për integrimin e suksesshëm të fëmijëve të tyre në sistemin arsimor të vendit pritës, priren të reduktojnë përdorimin e shqipes në familje, sidomos pas fillimit të shkollimit formal. Kjo qasje mbështetet shpesh në supozimin se përdorimi i dy gjuhëve mund të shkaktojë konfuzion ose vonesa në përvetësimin e gjuhës së shkollës.

Megjithatë, hulumtimet bashkëkohore në fushën e dygjuhësisë dëshmojnë qartë se këto shqetësime nuk gjejnë mbështetje shkencore. Përkundrazi, studimet tregojnë se zhvillimi i qëndrueshëm i gjuhës amtare kontribuon në mënyrë të drejtpërdrejtë në përvetësimin më të suksesshëm të gjuhës së dytë dhe në arritjet e përgjithshme shkollore.

Në këtë drejtim, punimet e albanologut zviceran Basil Schader theksojnë rolin e rëndësishëm të mësimit plotësues të gjuhës amtare. Sipas tij, ky lloj mësimi nuk ndikon vetëm në forcimin e kompetencës gjuhësore në shqip, por edhe në zhvillimin e aftësive të të nxënit dhe në përmirësimin e performancës në gjuhën e shkollës, përkatësisht në gjermanishte. Nxënësit që ndjekin mësimin plotësues tregojnë, mesatarisht, rezultate më të mira në lëndët gjuhësore, duke dëshmuar për ekzistencën e transferit pozitiv ndërgjuhësor.

Nga pikëpamja teorike, dygjuhësia përkufizohet si aftësia për të përdorur dy gjuhë në mënyrë funksionale, pa qenë e domosdoshme një kompetencë e barabartë në të dyja sistemet gjuhësore (J. B. Marcellesi). Ky përkufizim thekson karakterin dinamik dhe situatat e përdorimit të gjuhëve në kontekste të ndryshme komunikative.

Një ndarje e rëndësishme konceptuale në studimet mbi dygjuhësinë është ajo ndërmjet dygjuhësisë shtuese dhe asaj zvogëluese, e zhvilluar ndër të tjerë nga Laurent Gajo. Dygjuhësia shtuese nënkupton një proces në të cilin gjuha e dytë ndërtohet mbi bazën e një gjuhe amtare të zhvilluar mirë, duke e pasuruar repertorin gjuhësor të individit. Në të kundërt, dygjuhësia zvogëluese karakterizohet nga zëvendësimi gradual i gjuhës amtare nga gjuha dominante e mjedisit, çka shpesh rezulton në humbje të kompetencës në gjuhën e parë.

Në kontekstin e fëmijëve shqiptarë në Zvicër, vihet re shpesh një prirje drejt dygjuhësisë zvogëluese, e shkaktuar nga mungesa e përdorimit sistematik të shqipes në familje dhe nga mungesa e institucionalizimit të saj në arsimin formal. Kjo situatë nuk sjell vetëm reduktim të kompetencës gjuhësore, por ndikon gjithashtu në dobësimin e lidhjeve me identitetin kulturor dhe në kufizimin e potencialit për zhvillimin e një dygjuhësie të qëndrueshme.

Në kontekstin zviceran, studimet mbi komunitetin shqiptar kanë evidentuar sfida të veçanta në ruajtjen e gjuhës amtare, sidomos në brezin e dytë dhe të tretë. Hulumtimet tregojnë se përdorimi i shqipes në familje bie ndjeshëm me kalimin e kohës, ndërkohë që roli i shkollave të mësimit plotësues mbetet vendimtar për ruajtjen dhe zhvillimin e saj (Basil Schader, 2012; Fibbi & Wanner, 2009). Në këtë kuadër, dygjuhësia e qëndrueshme kërkon jo vetëm përfshirjen e familjes, por edhe mbështetje institucionale të vazhdueshme.

Nga perspektiva e zhvillimit kognitiv, studimet në neuroshkencë dhe psikologji gjuhësore kanë treguar se ekspozimi ndaj dy gjuhëve stimulon procese të avancuara mendore, si fleksibiliteti kognitiv, kontrolli ekzekutiv dhe aftësia për zgjidhjen e problemeve. Fenomene të tilla si alternimi i kodit (code-switching) nuk duhet të interpretohen si shenja të mungesës së kompetencës, por si tregues të një sistemi gjuhësor dinamik dhe funksional.

Në aspektin praktik, literatura shkencore sugjeron disa modele efektive për edukimin dygjuhësh në familje, si modeli “një prind – një gjuhë”, përdorimi i gjuhës amtare në mjedisin familjar dhe ndërtimi gradual i kompetencës në gjuhën e dytë (François Grosjean). Këto modele synojnë krijimin e një mjedisi të qëndrueshëm dhe të pasur gjuhësor, i cili mbështet zhvillimin paralel të të dy gjuhëve.

Përfitimet e dygjuhësisë nuk kufizohen vetëm në aspektin gjuhësor. Ato përfshijnë dimensione të gjera kognitive, sociale dhe kulturore, duke kontribuar në formimin e individëve më të hapur, më të adaptueshëm dhe më të përgatitur për një shoqëri gjithnjë e më shumë ndërkulturore. Në këtë kuadër, edhe Këshilli i Evropës e konsideron shumë gjuhësinë si një kompetencë kyçe për qytetarinë demokratike dhe për pjesëmarrjen aktive në shoqëri.

Studime sociologjike mbi migracionin në Zvicër kanë treguar se ruajtja e gjuhës dhe kulturës së origjinës nuk bie ndesh me procesin e integrimit, por përkundrazi mund ta mbështesë atë, duke forcuar vetëbesimin dhe identitetin e fëmijëve (Fibbi, Kaya, & Piguet, 2003).

Në përfundim, ruajtja dhe zhvillimi i gjuhës amtare nuk duhet të shihet si pengesë për integrimin, por si një faktor mbështetës për suksesin arsimor dhe zhvillimin e gjithanshëm të fëmijës. Promovimi i dygjuhësisë së qëndrueshme kërkon bashkëpunim të ngushtë ndërmjet familjes dhe institucioneve arsimore, si dhe një vetëdije të rritur për vlerat që ajo bart në planin individual dhe shoqëror.

Gjenevë, 30.04. 2026       Nexhmije Mehmetaj

Referencat : duke përfshirë burime specifike për shqiptarët në Zvicër:

Bialystok, E. (2001). Bilingualism in development: Language, literacy, and cognition. Cambridge University Press.

Council of Europe. (2001). Common European Framework of Reference for Languages: Learning, teaching, assessment. Cambridge University Press.

Cummins, J. (2000). Language, power and pedagogy: Bilingual children in the crossfire. Multilingual Matters.

Fibbi, R., Kaya, B., & Piguet, E. (2003). Le passeport ou le diplôme? Étude des discriminations à l’embauche des jeunes issus de la migration en Suisse. Forum suisse pour l’étude des migrations et de la population.

Fibbi, R., & Wanner, P. (2009). Les deuxièmes générations en Suisse: profils et parcours. Seismo.

Fishman, J. A. (1991). Reversing language shift. Multilingual Matters.

Gajo, L. (2001). Immersion, bilinguisme et interaction en classe. Didier.

Grosjean, F. (2010). Bilingual: Life and reality. Harvard University Press.

Marcellesi, J. B. (1980). Le bilinguisme. Presses Universitaires de France.

Schader, B. (2006). Unterricht in heimatlicher Sprache und Kultur (HSK). Bildungsdirektion des Kantons Zürich.

Schader, B. (2012). Albanischsprachige Kinder und Jugendliche in der Schweiz: Hintergründe und schulische Perspektiven. Bildungsdirektion des Kantons Zürich.

Wanner, P., Fibbi, R., & Haug, W. (2005). Migrants and their descendants in Switzerland. Federal Statistical Office.