Një vend të veçantë në historinë e kishës ortodokse europiane ka Shën Nënë Angjelina, themeluesja e shumë manastireve dhe kishave, e kanonizuar shenjëtore nga Patriakana e Kostantinopojës, e adhuruar dhe e nderuar nga besimtarët e mbi njëzet shteteve europiane dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Pas vdekjes të Nënë Angjelinës më 30 korrik 1520, sidomos pas kanonizimit shenjëtore nga Patriarkana e Kostantinopojës, Angjelina u përjetësua duke i dhënë emrin e saj disa manastireve dhe kishave, ashtu si u prezantua në qindra ikona, afreske dhe mozaikë në manastiret dhe kishat e shumë shteteve.

Në shekujt XVI – XVII ikonat, afresket dhe mozaikët dedikuar Shen Nënë Angjelinës, ishin realizuara sipas traditës bizantine, ndërsa në vitet 1697 – 1757, mbizotëruan krijime të stilit barok dhe në fund të shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, u realizuan ikona të të stilit gotik dhe të realizmit akademik, ku në veçanti shquhet ikona e piktorit Pajo Jovanoviç, i cili e ka prezantuar Shen Nënë Angjelinën me aureolën e artë të shenjëtores, jo me tunikë murgeshe, por me veshje aristokratike, ashtu si ishte princeshë aristokrate.

1

Krahas ikonave, afreskeve dhe mozaikëve dedikuar Shen Nënë Angelinës, si dhe ikonave e afreskeve së bashku me Shen Stefanin III, me Shen Maksimin dhe Shen Johanin në manastiret dhe kishat e Vojvodinës, Vllahisë, Hungarisë, Serbisë, Kroacisë, Sllovenisë, Bosnjes, Rumanisë, Ukrainës, Sllovakisë, Kosovës, Polonisë, Rusisë etj; një afresk i Shen Nënë Angjelinës ndodhet në kishën Katalikon në manastirin Hillander në Malin Athos – Greqi. [Fresques médiévales à Chilandar, Actes du XII Congrès International d’Etudes Byzanti-nes, Ochride 1961].

2

Banorët e krishterë të Kosovës, historikisht e kanë nderuar dhe e adhurojnë Shen Nënë Angjelinën, si rezulton me praninë e afreskeve dedikuar shenjëtores arbërore në kapellën e Manastirit të Patriarkanës së Pejës, në Manastirin e Deçanit, në Manastirin e murgeshave në Graçianicë, në Katedralen “Zonja e Jonë” e Ljevis në Prizren. Këto katër institucione ortodokse në Kosovë, janë përfshirë në listën e pasurive humani-tare të UNESCO-s.

Manastiri i Deçanit – Kosovë. Fotografi e vitit 1919 prezanton grupe shqiptarësh në sheshin para manastirit dhe një grup burra shqiptarë pas meshës.

Manastiri i Deçanit u ndërtua në vitet 1327 – 1335 mbi themelet e një kishe ilire. Punimet u drejtuan nga gurëskalitsi arbëror Fra Vito Cuci (Kuçi), me 30 gurëskalitës nga Kotorri. Në këtë manastir ndodhet një afresk i Shen Nënë Angjelinës, e nderuar dhe e adhuruar nga besimtarët e kosovarë. Sipas Regjistrit të Sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485, treva e Deçanit banohej nga arbërorët ortodoksë dhe katolikë. Manastiri i Deçanti është monument i respektuar nga shqiptarët, i ruajtur prej shqiptarëve, i mbrojtur prej shqiptarëve dhe do të vazhdohet të respekohet prej shqiptarëve të Kosovës. [Shkodran Imeraj. Manastiri i Deçanit i respektuar dhe i ruajtur prej shqiptarëve, sepse ështe monument historik ilir. Kulturë Arkivë. Anadolu Agency 2014]. [Agim Morina, Shqiptarët dhe Manastiri i Deçanit. Drini.us, korrik 2022].

Një afresk i Shen Nënë Angjelinës ndodhet dhe në kapellën e Manastirit të Patriarkanës të Pejës. Në vitin 1219 Patriarkana e Kostantinopojës e njohu Patriarkanëne e Pejës Arkiveskovat autonom, që kishte në juridiksion eparkitë e Star Rash, të Prizrenit, të Lipjanit dhe të Sremit. Në vitin 1486, murgesha Angjelina Arianiti, në Srem ndërtoi kishën e parë të Shën Luka Apostol, ku vendosi arkmortin me lipsanet e Stefanit III, që u bë objekt i peligrinazheve nga besimtarët ortodoksë hungarezë të Vojvodinës, vllahët, serbët, sllovenët, kroatët, bosnjakët dhe arbërorët.

Gjatë restaurimit të manastirit të Patriarkanës së Pejës në vitin 1557, në kishën Apostolat e Shenjtë, u realizua një afresk i Shën Nënë Angjelinës, afresk sipas traditës bizantine, ku prezantohet me imazhin e manastirit në dorën e majtë. [Yurdan Trifonov, I raporti della chiesa serba di Ipeks con la chiesa do Ohrid all’inizio del dominio turco. Studi selezionati Varna Litter.Net 2008 – 2014]

Manastiri i Patriarkanës të Pejës.

Edhe në Manastirin e murgeshave të Graçianicës, ndodhet një afresk dedikuar Shën Nënë Angjelinës. Manastiri i Graçianicës është ndërtuar në shekullin XIV mbi rrënojat e kishës e Lumtura Virgjëreshë, që ndodhej pranë qytetit antik të Ulpianës, 5 km larg Prishtinës. Kjo kishë e herëshme ishte ngritur mbi një bazilikë të krishterë dardane të shekullit VI. [Stefano Serafini. Monastero di Gracianica (Kosovo): SE, Nordest News. 21 ottobre 2017]

Manastiri i Gracianicës.

Studiues dhe historianë serbë theksojnë se ikonat dhe afresket e Shen Nënë Angjelinës janë të pranishme në manastiret dhe kishat ortodokse në Kosovë, duke e cilësuar Shen Nënë Angjelina serbe, ndërsa në fakt ka shumë studiues dhe historianë të tjerë serbë dhe sllovenë, që e theksojnë shenjëtore me origjinë arbërore, e bija e princit Gjergj Arianiti.

3

Një vepër e rrallë, madje e vetmja, është shtatorja e Shen Nënë Angjelinës në manastirin Notre Dame du Coral në komunën Prats de Mollò La Preste, në jug të Francës, në lindje të maleve Pirene Katalane. Ky manastir ështe objekt peligrinzhesh gjatë festave të shumta fetare.

Ekzistenca e shtatores të Shen Nënë Angjelinës në Francë, u bë e njohur për publikun shqiptar nga studiuesi dhe publicisti Arenc Bebja, i cili botoi një shkrim informativ, të shoqëruar me një fotografi të shtatores të Shën Nënë Angjelinës në manastrin Notre Dame du Coral në komunën Prats de Mollò La Preste. [Arenc Bebja: Një manastir dedikuar Virgjëreshës Mari në Notre – Dame- du – Coral (Prats de Mollo La Preste, Francë) ku gjendet statuja e Angjelina Arianiti – Komnenit. Botuar në monografinë e Zenepe Luka “Angjelina Arianiti Komnena, shpirti i shenjtë arbëror”, botim i Triptik – Tiranë 2020, faqe 185 – 190”]

Nuk ka informacione në se kjo shtatore e Shen Nënë Angjelina Arianiti është prodhuar në Manastirin e Notre Dame du Coral të Prats de Mollò – La Preste të Francës, apo është sjellë nga emigrantë arbëror, apo nga arbërorët që militonin në repartet e ushtrisë të mbretërisë së Francës, apo të Spanjës, kur ata pushtuan trevat jugore të Francës. Në këtë shtatore, Shen Nënë Angjelina prezantohet veshur me tunikën e murgeshës dhe me mantel fisnikërie, të zbukuruar me motive floreale dhe me biblën në dorën e majtë.

Shtatorja e Shen Nënë Angjelina Arianiti në Manastirin Notre Dame du Coral (Prats de Mollò La Preste, Francë). Fotografia është dërguar nga Association Prats toujours – Bureau d’Information Touristique: Fort Lagarde – Prats de Mollò la Preste – Francë.

Në këtë manastir, krahas shtatores të Virgjëreshës Maria, e prezantuar e ulur sipas traditës romake, janë të pranishme ikona dhe shtatore të shumë shenjëtoreve dhe ndërmjet tyre shquhet shtatorja e stilit gotik e Shen Nënë Angjelinës arbrëore. Gjatë një restaurimi në shekullin XIX, imazhi i fytyrës u përmirësua.

Në këtë manastir të lashtë, janë të vazhdueshme peligrinazhet e besimtarëve, sidomos në festat fetare si të hënën e Rrëshajave (Pentekoste), 12 gushti (kisha ortodokse celebron datën e Shën Angjelinës), 15 gushti data e Shen Maries, 14 shtatori (festa e ngadhënjimit të Kryqit të Shenjtë) etj.

4

Nderimi dhe adhurimi i Shen Nënë Angjelinës arbërore i ka kapërcyer kufijt e Europës, kështu rezulton se një ikonë dhe një afresk të saj janë në kishën e Shen Gjergjit, e njohur si kisha e Fan Nolit në Boston të shtetit Massachusets në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, si e kanë përshkruar gazetarët Rajmonda Moisiu dhe Fuat Memeli në reportazhin: “Angjelina Arianiti e vetmja Shenjëtore mes 40 shenjtorëve në kishën e Fan Nolit në Boston – SHBA”, botuar në monografinë e Zenepe Luka:“Angjelina Arianiti Komnena, shpirti i shenjtë arbëror”, botim i Triptik – Tiranë 2020, faqe 173 – 184”.

Emigrantët shqiptarë në SHBA, kanë më shumë se një shekull, që ruajnë me krenari origjinën, kujtesën, vlerat shpirtërore dhe atdhetare, të shndërruara në vlera të larta qytetarie dhe shenjtërie. Një aspekt sa shpirtëror dhe qytetar, sa intelektual dhe atdhetar, shqiptarët e Amerikës është përkushtimi ndaj figurës së Shën Angjelinës arbërore, e vetmja murgeshë e shenjtëruar ndërmjet 40 shenjtorëve meshkuj, të pasqyruar në Kishën e Shën Gjergjit, në Boston – Massachusetts të SHBA.

Kisha e Shen Gjergjit në Boston, është simboli i rilindjes kombëtare, i krenarisë, i respektimit, i trashë-gimisë, i atdhetarizmit, i kulturës, i gjuhës shqipe, i shpirtit të shenjtë shqiptar, është simboli i tolerancës fetare, pjesë integrale e jetës të komunitetit shqiptaro-amerikan. Kisha e Nolit mban derën hapur për shqiptarët e më gjerë dhe në veçanti komuniteti shqiptar  në SHBA, merr pjesë vazhdimisht në meshat dhe aktivitetet liturgjike, por dhe në veprimtaritë përkujtimore me taban historik e kombëtar, që kjo kishë mbart në misionet e saj.

Të dy gazetarët Rajmonda dhe Fuati tregojnë rreth pranisë të ikonës dhe të afreskut dedikuar Shen Nënë Angjelinës në kishën të Shën Gjergjit në Boston, ashtu si ua rrëfeu në vitin 2020, At Arthur Liolini, rektori i katedrales të Shen Gjergjit në Boston dhe Kancelar i Merituar i Arçidioçezës Ortodokse Shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. At Arthur Liolini u nda nga jeta më 28 shtator 2023.

Ikona e Shen Nënë Angjelinës në kishën e Shen Gjergjit në Boston të shtetit Massascusets në SHBA.

Afresku me Shen Nënë Angjelina, Shen Teodorin dhe Shen Thomain (Tomasi)

në kishën e Shen Gjergjit në Boston të shtetit Massascuttes në SHBA

Gazetarët Rajmonda Moisiu dhe Fuat Memeli në reportazhin e vitit 2020 tregojnë: “Sa herë vijnë vizitorë në Kishën e Nolit, At’Arthur Liolini, ndalet dhe i kushton vëmendje ikonës dhe afreskut të Shën Angjelinës, më tepër se tek afresket e 40 shenjtorëve të tjerë dhe e komenton në mënyrë të veçantë personalitetin dhe figurën e kësaj Shenjtore arbërore.

At’Arthur Liolini është me origjinë shqiptare, i lindur dhe i rritur në Amerikë. Prindërit e tij janë nga Boboshtica e Korçës. Ai është një burrë i gjatë, i pashëm dhe fisnik, veçmas gjatë shërbesave kishtare At’Arthur Liolini, me zërin e butë, të ngrohtë e të përzëmërt, të mrekullon me shqipen e kulluar dhe me kulturën, megjithëse është brezi i tretë i lindur në Amerikë. Ndër materialet studimore, shkencore dhe historike të Shen Nënë Angjelinës arbërore, At’Arthur Liolini si gjithmonë i papërtuar tregon: “Po, është mëse e vërtetë, se tek kisha jonë, gjenden një ikonë dhe afresku kushtuar Shën Angjelinës. Afresku ndodhet në kishën tonë, sapo hyn në krahun e djathtë. Me kërkesën e kishës, afresku është realizuar në vitin 1980, nga një ikonograf me origjinë rumune, që jetonte në Boston. Në afresk është shkruar diçitura në gjuhën angleze dhe në gjuhën shqipe, Saint Angelina Albania – Shën Angjelina shqiptare. Para figurës së saj, ne bëjmë pagëzimet e fëmijëve në kishën tonë. Gjithashtu në atë mjedis, festojmë ditën e saj”. Më tej At’Arthur Liolini, kleriku i shquar, që mbajti gjallë traditën mikpritëse Noliane na tregoi edhe rreth jetës së Angjelinës së Arbërisë”.

Pas kësaj bisede informative, At Arthur Liolini, i sugjeroi të dy gazetarëve të takonin zonjën Neka Doko, e cila për rreth 17 vite kujdeset për Bibliotekën e Kishës, ku ka bërë dhe vazhdon të bëjë një punë të madhe dinjitoze në ruajtjen dhe katalogimin dixhital të Arkivës Noliane. Zonja Neka Doko për kishën e Shen Gjergjit rrëfeu: “Katedralja e Shën Gjergjit në Boston është blerë në vitin 1949-ë, më herët ka qenë kishë katolike Unitare. Në vitin 1950 filluan rinovimet brenda saj dhe u bënë ndryshime në afresket e mëparshme. Altari dhe ikonostatsi ndryshuan komplet dhe u realizuan me stilin bizantin. Ikonat në pjesën ballore, si në asnjë kishë tjetër ortodokse, kanë tekste në gjuhën shqipe. Dekoracionet e ikonstatit janë punuar nga mjeshtër Dhimitri, një ndër shqiptarët e parë të mërguar në Boston. Kisha e thënë ndryshe “Kapella e Faljeve”, u konceptua dhe u ndërtua për qëllime pagëzimi dhe memorial kujtese e të Shtunës së Shpirtrave. Në raport me këto objektiva, u rimodelua komplet ikonostatasi dhe u vendosën afresket e 40 shenjtorëve të hierarkisë ortodokse të miratuara nga Patriarkana Ortodokse e Konstandinopojës, midis tyre, e vetmia murgeshë shenjtore është Shen Nënë Angjelina arbërore, e prezantuar me një ikonë të stilit bizantin, e cila mban në dorën e majtë imazhin e një manastiri, çka evokon kontributet e saj në hapjen e shumë manastireve dhe kishave ortodokse. Në këtë kishë është dhe afresku me Shen Nënë Angjelinën, krahas dy shenjëtorëve Shen Teodori dhe Shen Thomai.”

Shen Nënë Angjelina arbërore nderohet edhe në kishën Ortodokse Shqiptare të Shen Trinisë në Boston. Mitropoliti i kësaj kishe At Ilia Ketri, i lindur dhe i rritur në Amerikë, me prindërit me origjinë shqiptare nga Sinica e Devollit. At Ilia Ketri mes të tjerave rrëfeu, se për të nderuar Shen Nënë Angjelinën arbërore, dy herë në vit, në Kishën Ortodokse Shqiptare të Shen Trinisë organizohen mesha përkujtimore, në datën e lindjes dhe në datën e vdekjes së saj.

Të dy gazetarët Rajmonda dhe Fuati takuan dhe besimtarin veteran shqiptaro-amerikan, Aleko Dhimën, i cili psall te Kisha Ortodokse e Shën Trinisë. Aleko rrëfeu për Shën Nënë Angjelinën e ndër të tjera tregoi, se kur kishte shkuar në Beograd disa vite më parë, ndjente keqardhje, që nuk kishte mundur të vizitonte kishën ortodokse serbe, që mban ende emrin e shenjtores shqiptare, por disa besimtarë serbë i patën treguar për figurën e saj. Midis të tjerave ata i kishin thënë se: “Ajo ka ndihmuar së tepërmi njerëzit e varfër, veçmas të moshuarit, etj. Varri i saj ndodhet në kishën e Krushedol, që mban emrin e saj. Shen Nënë Angjelina ishte dhe është urë miqësie midis popujve serbë dhe shqiptarë. Janë popujt, kultura dhe besimi i tyre në Zot, që në kundërshtim me politikën, ngrenë urat e komunikimit dhe miqësisë mes tyre”.

Në mjediset e Kishës Ortodokse të Shën Trinisë në Boston është dhe shkolla e gjuhës shqipe për fëmijët e emigrantëve shqiptarë, shkollë e hapur me inisiativën dhe kontributin e nënave shqiptare të Bostonit.

Shen Nënë Angjelina njihet, nderohet dhe adhurohet nga besimtarët e rreth 20 shteteve, madje në shumë shtete, bazuar në rregullat e të drejtës kanonike dhe të normave liturgjike të Kishës Ortodokse, disa manastire dhe kisha i janë dedikuar Shen Nënë Angjelinës, proçedurë që kryhej nga ipeshkëvët dioçezanë.

Ndërsa Shen Nënë Angjelina shenjëtoria e parë shqiptare që në shekullin XVI njihet, nderohet dhe adhurohet nga besimtarët e shumë shteteve, në Shqipëri nuk njihet si shenjëtore, madje Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë nuk është impenjuar për njohjen e saj, në manastiret dhe kishat ortodokse shqiptare nuk ka asnjë ikonë, afresk e mozaik, dedikuar shenjëtores sonë të shquar.

Uroj që Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë të zgjohet nga kjo letargji e pajustifikuar dhe t’i japi vendin që meriton Shen Nënë Angjelinës arbërore.

Vijon….