Vështrim mbi sovranitetin e qytetarëve, rinumërimin e votave, elitën post-socialiste në institucione dhe integritetin e administratës zgjedhore.

Përmbledhje
Përgjegjësia institucionale në procesin zgjedhor në Kosovës, në dritën e Kushtetutës së Republikës së Kosovës, Ligjit për Zgjedhjet e Përgjithshme dhe standardeve ndërkombëtare. Ai shqyrton rolin e qytetarëve, subjektet politike humbëse, administratën zgjedhore dhe ndikimin e elitave post-socialiste, duke përfshirë diskutimin mbi ish-LKJ-në dhe standardet e Këshillit të Evropës për trajtimin e trashëgimisë së regjimeve komuniste. Ky vështrim konkludon se vullneti i qytetarëve është i paprekshëm, përgjegjësia bie mbi institucionet dhe individët e korruptuar, dhe se besimi publik duhet të mbrohet përmes transparencës, llogaridhënies dhe sundimit të ligjit.
Sovraniteti i qytetarëve dhe vota si akt kushtetues

Sipas nenit 2, paragrafi 1 të Kushtetutës së Republikës së Kosovës, “sovraniteti i Republikës së Kosovës buron nga populli dhe i takon popullit”¹. Ky parim përbën themelin e legjitimitetit demokratik dhe e bën qytetarin subjektin kryesor të rendit kushtetues.

E drejta për të votuar dhe për t’u zgjedhur, e garantuar me nenin 45 të Kushtetutës, është e drejtë politike themelore dhe realizohet në mënyrë personale, të lirë, të barabartë dhe të fshehtë². Akti i votimit përbën përmbushjen e detyrimit kushtetues të qytetarit, dhe pas këtij momenti përgjegjësia për procesin kalon në institucionet e zgjedhjeve.

Ndarja kushtetuese e roleve dhe parimi i përgjegjësisë institucionale

Neni 7 i Kushtetutës sanksionon parimin e shtetit të së drejtës, i cili kërkon që pushteti publik të ushtrohet vetëm në bazë të ligjit dhe që organet shtetërore të jenë të përgjegjshme për veprimet e tyre³. Në këtë kontekst, Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme përcakton se administrimi i zgjedhjeve, numërimi dhe rinumërimi i votave, shpallja dhe certifikimi i rezultateve janë kompetenca ekskluzive të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve (KQZ) dhe organeve të tij⁴.
Prandaj, çdo parregullsi në numërim, rinumërim apo menaxhim procedural është përgjegjësi institucionale, jo qytetare.

Rinumërimi i votave në dritën e parimit të sigurisë juridike
Rinumërimi i votave është një instrument korrigjues, por duhet të interpretohet në harmoni me parimin e sigurisë juridike, pjesë e shtetit të së drejtës⁵. Siguria juridike kërkon finalitet në proceset juridike, parashikueshmëri të pasojave dhe mos-zvarritje të pafund të procesit zgjedhor.
Rinumërimi i pakufizuar në kohë ose shtrirje, sidomos si pasojë e presioneve politike, mund të shndërrohet në instrument destabilizues të rendit kushtetues.

Subjektet politike humbëse dhe kufijtë e së drejtës për ankim
E drejta për ankim është pjesë e garancive procedurale, por nuk është absolute. Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme parashikon mekanizma ankimorë, por ata duhet të përdoren në mirëbesim, mbi bazën e provave konkrete dhe pa keqpërdorim procedural⁶.
Ankesat e përsëritura, të pabazuara apo të motivuara politikisht nga subjektet humbëse, përbëjnë abuzim të së drejtës dhe cenim të parimit të lojalitetit kushtetues ndaj rendit demokratik.

Korrupsioni dhe keqpërdorimi i detyrës në KQZ
Në rastet e dyshimit për korrupsion, konflikt interesi apo keqpërdorim të detyrës brenda KQZ-së, përgjegjësia është individuale dhe e ndjekshme sipas Kodit Penal dhe legjislacionit përkatës⁷.
Mungesa e mekanizmave efektivë të vetting-ut ose tolerimi i personave me histori kriminale në administratën zgjedhore cenon parimet kushtetuese të shtetit të së drejtës dhe besimin publik⁸.
Megjithatë, përgjegjësia nuk mund të transferohet te qytetarët, as të përdoret si justifikim për relativizimin e vullnetit të tyre.

Tranzicioni post-socialist: standardet ndërkombëtare dhe rezolutat e Këshillit të Evropës
Tranzicioni nga regjimet socialiste njëpartiake drejt demokracive pluraliste ka qenë objekt i analizës së të drejtës ndërkombëtare.
Këshilli i Evropës, nëpërmjet Asamblesë Parlamentare, ka zhvilluar një kornizë normative për trajtimin e trashëgimisë së regjimeve komuniste.
Rezoluta 1096 (1996) thekson se demokracitë e reja duhet të ndërtohen mbi sundimin e ligjit, pa u mbështetur në hakmarrje, por pa injoruar trashëgiminë institucionale të sistemeve represive⁹. Rezoluta 1481 (2006) dënon krimet e regjimeve komuniste totalitare dhe nënvizon se mungesa e ballafaqimit institucional me të kaluarën cenon demokracinë¹⁰.
Këto rezoluta vendosin një standard: dënimi historik i sistemit nuk justifikon përjashtime automatike politike, por kërkon vlerësim individual dhe respektim të të drejtave themelore.

Lustracioni në të drejtën evropiane: standarde dhe kufij
Në praktikën evropiane, lustracioni ka qenë i lejuar vetëm nëse është:
• proporcional,
• i përkohshëm,
• dhe i nevojshëm për mbrojtjen e rendit demokratik.

GjEDNj në rastin Ždanoka kundër Letonisë (2006) pranoi se kufizimet ndaj ish-funksionarëve të sistemeve totalitare mund të jenë të justifikuara vetëm nëse plotësojnë këto kritere¹¹. Komisioni i Venecias ka theksuar se lustracioni nuk duhet të shndërrohet në mjet hakmarrjeje politike dhe duhet të respektojë parimin e individualizimit të përgjegjësisë¹².

Vazhdimësia e elitave post-socialiste (ish-LKJ) në Kosovë: vlerësim kushtetues
Vazhdimësia e elitave politike nga ish-LKJ në skenën politike të Kosovës është pjesë e fenomenit të “elite reproduction” në shoqëritë post-socialiste¹³.
Figura publike si Isa Mustafa dhe Bedri Hamza përmenden në diskursin publik dhe akademik si shembuj të vazhdimësisë së elitave, por jo si akuza penale, por si ilustrim i fenomeneve tranzicionale.
Kushtetuta e Kosovës nuk e ndalon pjesëmarrjen e ish-elitave politike, përderisa veprimtaria e tyre zhvillohet në përputhje me Kushtetutën dhe ligjin.

Problemi bëhet i rëndë vetëm nëse shoqërohet me:
• ndikim joformal mbi institucionet e pavarura,
• kapje të administratës zgjedhore,
• ose pengim të konkurrencës së barabartë politike.
Integriteti i administratës zgjedhore dhe kapja institucionale

Në teorinë e demokracive tranzicionale, fenomeni i kapjes institucionale (institutional capture) ndodh kur aktorë informalë ose me të kaluar jodemokratike ndikojnë proceset formale përmes:
• emërimeve politike,
• presioneve administrative,
• ose keqpërdorimit të mekanizmave ligjorë.

Ky fenomen është i rrezikshëm për zgjedhjet, pasi cenon parimin e pavarësisë së KQZ-së, e cila duhet të jetë jo vetëm e pavarur de jure, por edhe de facto dhe e perceptuar si e tillë¹⁴.
Perceptimi i legjitimitetit zgjedhor dhe standardet evropiane
Protokolli Nr. 1, neni 3 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut garanton të drejtën për zgjedhje të lira. GjEDNj ka theksuar se kjo e drejtë përfshin jo vetëm aktin e votimit, por edhe administrimin e ndershëm të zgjedhjeve dhe besimin publik në proces¹⁵.
Në këtë kontekst, perceptimi i ndikimit të ish-elitave politike mbi proceset zgjedhore mund të jetë po aq i dëmshëm sa shkeljet faktike, nëse minon besimin e qytetarëve.

Përfundim
Në dritën e Kushtetutës së Republikës së Kosovës, Ligjit për Zgjedhjet e Përgjithshme dhe standardeve ndërkombëtare të Këshillit të Evropës, përfundimet kryesore janë:
1. Vullneti i qytetarëve është i paprekshëm;
2. Përgjegjësia për dështimet në procesin zgjedhor bie mbi institucionet dhe individët përgjegjës, jo mbi qytetarët;
3. Subjektet politike humbëse nuk duhet të keqpërdorin mekanizmat ligjorë për destabilizim;
4. Vazhdimësia e elitave post-socialiste nuk është në vetvete e paligjshme, por kërkon transparencë dhe mbrojtje të integritetit institucional;
5. Standardet ndërkombëtare kërkojnë mbrojtjen e rendit demokratik, duke parandaluar kapjen institucionale dhe duke mbështetur besimin publik në zgjedhje.

Fusnota
1. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 2.
2. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 45.
3. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 7.
4. Ligji Nr. 03/L-073 për Zgjedhjet e Përgjithshme në Republikën e Kosovës.
5. Gjykata Kushtetuese e Kosovës, jurisprudencë mbi parimin e sigurisë juridike.
6. Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme, kapitulli mbi procedurat ankimore.
7. Kodi Penal i Republikës së Kosovës, dispozitat mbi keqpërdorimin e detyrës zyrtare.
8. Ligji Nr. 06/L-011 për Parandalimin e Konfliktit të Interesit; Ligji për Deklarimin e Pasurisë.
9. Council of Europe, Resolution 1096 (1996), Measures to dismantle the heritage of former communist totalitarian systems.
10. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Resolution 1481 (2006), Need for international condemnation of crimes of totalitarian communist regimes.
11. ECtHR, Ždanoka v. Latvia, Grand Chamber, 2006.
12. Venice Commission, Guidelines on Lustration Laws, CDL-INF(1997)001.
13. Higley, J. & Pakulski, J., Elite Transformation in Central and Eastern Europe, Routledge, 2012.
14. Hellman, J., Jones, G., Kaufmann, D., Seize the State, Seize the Day, World Bank, 2000.
15. ECtHR, Mathieu-Mohin and Clerfayt v. Belgium, 1987.
16. ECtHR, jurisprudencë mbi zgjedhjet e lira dhe besimin publik (Protokolli 1, neni 3).

Vendi i Lekës;20.01.2026