Nga mandati i Gjykatës Speciale te domosdoshmëria e drejtësisë universale, të paanshme dhe jo selektive.

PËRMBLEDHJE (ABSTRACT)

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian në Kosovë, Dirk Schuebel, lidhur me respektimin e mandatit aktual të Dhomave të Specializuara të Kosovës, rikthen në vëmendje një çështje me rëndësi të veçantë juridike, kushtetuese dhe politike: raportin ndërmjet detyrimeve ndërkombëtare të Republikës së Kosovës, sovranitetit shtetëror, pavarësisë së gjyqësorit dhe të drejtës së institucioneve demokratike për të ushtruar kompetencat e tyre kushtetuese.

Kjo analizë shqyrton dimensionin diplomatik të deklaratës së ambasadorit, parimet e së drejtës ndërkombëtare, standardet e gjykimit të paanshëm dhe domosdoshmërinë e trajtimit të të gjitha krimeve të luftës dhe të pasluftës pa dallime etnike, politike apo institucionale.

Vëmendje e veçantë i kushtohet Marrëveshjes Ushtarako-Teknike të Kumanovës, tërheqjes së forcave serbe nga Kosova, dokumentacionit ndërkombëtar për vazhdimësinë e veprimtarisë informative serbe pas vitit 1999, si dhe vrasjeve, rrëmbimeve dhe krimeve të pazbardhura të periudhës së pasluftës.

Teza qendrore e këtij punimi është se respektimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe kërkesa për drejtësi universale nuk janë objektiva kundërshtues. Përkundrazi, ato duhet të përbëjnë dy shtylla të së njëjtës renditje juridike dhe demokratike. Drejtësia humbet besueshmërinë kur perceptohet ose zbatohet përmes standardeve të pabarabarta, ndërsa paqja e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet pa trajtimin e plotë të së kaluarës dhe përgjegjësinë individuale për çdo krim.

Fjalët kyçe: Kosova, sovraniteti, Bashkimi Evropian, Gjykata Speciale, drejtësia ndërkombëtare, drejtësia selektive, UÇK-ja, Marrëveshja e Kumanovës, shërbimet sekrete serbe, krimet e luftës, përgjegjësia ndërkombëtare.

HYRJE

Deklaratat e përfaqësuesve diplomatikë të Bashkimit Evropian për çështje që lidhen me rendin kushtetues, funksionimin e institucioneve dhe sistemin e drejtësisë në Kosovë kanë rëndësi të veçantë politike dhe institucionale. Ato nuk mund të trajtohen jashtë kontekstit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian, të detyrimeve ndërkombëtare të vendit dhe të parimeve që rregullojnë marrëdhëniet diplomatike.

Në këtë kontekst, deklarata e ambasadorit të BE-së, Dirk Schuebel, se mandati aktual i Dhomave të Specializuara duhet të respektohet në përputhje me detyrimet ndërkombëtare, pavarësinë e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit, meriton një shqyrtim më të gjerë juridik dhe politik.

Çështja nuk qëndron vetëm te respektimi i mandatit të një institucioni gjyqësor. Ajo prek një pyetje më themelore: si duhet të harmonizohen detyrimet ndërkombëtare të Kosovës me sovranitetin e saj kushtetues, kompetencat e institucioneve demokratike dhe kërkesën për drejtësi të barabartë?

Në të njëjtën kohë, debati mbi Gjykatën Speciale nuk mund të shkëputet nga konteksti më i gjerë historik i Kosovës. Krimet e kryera gjatë luftës, dhuna sistematike ndaj popullsisë shqiptare, tërheqja e forcave serbe, zhvillimet e pasluftës, vrasjet politike dhe rastet e pazbardhura përbëjnë pjesë të pandashme të së njëjtës çështje: të drejtën e viktimave për drejtësi dhe detyrimin e institucioneve për të vendosur përgjegjësi.

Prandaj, kjo analizë nuk synon të vërë në pikëpyetje parimin e përgjegjësisë penale individuale dhe as të kërkojë imunitet për ndonjë person apo kategori të caktuar. Ajo synon të shqyrtojë nëse standardet e drejtësisë ndërkombëtare po zbatohen në mënyrë të barabartë dhe nëse përgjegjësia për krimet e kryera në Kosovë po trajtohet në tërësinë e saj historike dhe juridike.

I. DEKLARATA E AMBASADORIT TË BE-SË, SOVRANITETI I KOSOVËS DHE PARIMI I MOSNDËRHYRJES NË ÇËSHTJET E BRENDSHME

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian, Dirk Schuebel, se mandati aktual i Dhomave të Specializuara të Kosovës duhet të respektohet në përputhje me detyrimet ndërkombëtare, pavarësinë e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit, përfaqëson një qëndrim zyrtar të rëndësishëm të BE-së lidhur me zhvillimet institucionale dhe juridike në Kosovë.¹

Në aspektin diplomatik, shprehja e qëndrimeve të tilla është pjesë e funksionit të përfaqësuesve diplomatikë dhe e marrëdhënieve ndërmjet Bashkimit Evropian dhe institucioneve të Kosovës. Megjithatë, kur deklaratat diplomatike lidhen drejtpërdrejt me çështje që janë objekt i debatit kushtetues dhe parlamentar, është e nevojshme të shqyrtohet me kujdes kufiri ndërmjet komunikimit diplomatik dhe respektimit të autonomisë vendimmarrëse të institucioneve të shtetit pranues.

Republika e Kosovës është shtet i pavarur dhe sovran, me rendin e vet kushtetues, institucionet demokratike dhe kompetencat e përcaktuara me Kushtetutë. Marrëdhëniet me Bashkimin Evropian dhe detyrimet që rrjedhin nga marrëveshjet ndërkombëtare nuk e zhveshin Kosovën nga sovraniteti i saj institucional.

Në këtë drejtim, Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike e vitit 1961, në nenin 41, përcakton se personat që gëzojnë privilegje dhe imunitete diplomatike kanë detyrimin të respektojnë ligjet dhe rregulloret e shtetit pranues dhe të mos ndërhyjnë në punët e tij të brendshme.²

Ky parim është pjesë themelore e etikës dhe së drejtës diplomatike. Ai kërkon që marrëdhëniet ndërmjet shteteve të zhvillohen mbi bazën e respektit të ndërsjellë, barazisë sovrane dhe mosndërhyrjes në kompetencat që u takojnë institucioneve të shtetit tjetër.

Megjithatë, duhet bërë dallimi ndërmjet shprehjes së një qëndrimi diplomatik dhe ndërhyrjes juridikisht të ndaluar në punët e brendshme. Jo çdo deklaratë publike e një ambasadori përbën shkelje të nenit 41. Vlerësimi juridik varet nga përmbajtja, konteksti dhe mënyra e ushtrimit të ndikimit.

Në rastin konkret, çështja që meriton shqyrtim është nëse qëndrimi i shprehur nga ambasadori, përtej rikujtimit të detyrimeve ndërkombëtare, rrezikon të perceptohet si përcaktim paraprak i kufijve të debatit legjislativ dhe kushtetues në Kosovë.

1. Sovraniteti kushtetues dhe kompetencat e Kuvendit

Kushtetuta e Republikës së Kosovës përcakton ndarjen e pushteteve, funksionimin e institucioneve demokratike dhe kompetencat e Kuvendit si organi më i lartë ligjvënës i vendit.

Në këtë kuadër, Kuvendi ka të drejtën të shqyrtojë, propozojë dhe miratojë ndryshime ligjore brenda kufijve kushtetues dhe të detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës.

Kjo e drejtë nuk përbën autorizim për ndërhyrje në vendimmarrjen gjyqësore dhe as për ndryshimin e ligjit me qëllim të ndikimit në rezultatin e një procesi konkret penal. Megjithatë, ajo përfshin të drejtën për të zhvilluar debat demokratik mbi arkitekturën institucionale, juridiksionin, kompetencat dhe funksionimin e institucioneve të drejtësisë.

Në këtë kontekst, iniciativa për ndryshimin e Ligjit nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar duhet të shqyrtohet në përputhje me Kushtetutën, Amendamentin nr. 24 dhe marrëveshjet përkatëse ndërkombëtare.³

Prandaj, as miratimi i një nisme ligjore nuk mund të konsiderohet automatikisht i ligjshëm vetëm për shkak se është ndërmarrë nga Kuvendi, as kundërshtimi i saj nga një institucion ndërkombëtar nuk mund të zëvendësojë shqyrtimin kushtetues.

2. Detyrimet ndërkombëtare dhe partneriteti me Bashkimin Evropian

Kosova ka detyrimin të respektojë marrëveshjet dhe zotimet ndërkombëtare që ka marrë përsipër.

Ky detyrim është pjesë e besueshmërisë ndërkombëtare të shtetit dhe e marrëdhënieve të tij me partnerët strategjikë.

Megjithatë, partneriteti ndërkombëtar nuk duhet të interpretohet si heqje dorë nga e drejta për debat parlamentar, kontroll kushtetues dhe shqyrtim demokratik të institucioneve.

Respektimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe ushtrimi i sovranitetit kushtetues duhet të funksionojnë në mënyrë plotësuese.

Bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të mbështetet në respektin e ndërsjellë, jo në krijimin e perceptimit se institucionet e një shteti sovran nuk kanë hapësirë për të debatuar mbi çështjet e tyre kushtetuese dhe ligjore.

Ky është standardi që duhet të karakterizojë edhe marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian.

II. PARIMI I UNIVERSALITETIT TË DREJTËSISË: GJYKIMI DUHET TË JETË I PAANSHËM DHE JO SELEKTIV

Drejtësia ndërkombëtare mbështetet në parime universale, ndër të cilat rëndësi themelore kanë barazia para ligjit, përgjegjësia individuale penale, prezumimi i pafajësisë, gjykimi i drejtë dhe ndalimi i diskriminimit.

Asnjë individ nuk mund të përjashtohet nga përgjegjësia penale për shkak të pozitës politike, ushtarake apo përkatësisë kombëtare. Në të njëjtën kohë, askush nuk mund të trajtohet si përgjegjës vetëm për shkak të përkatësisë në një organizatë, ushtri apo grup politik.

Këto parime janë themelore për legjitimitetin e çdo procesi gjyqësor.

Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, në nenin 6, garanton të drejtën për një gjykim të drejtë, ndërsa neni 14 ndalon diskriminimin në gëzimin e të drejtave dhe lirive të garantuara me Konventë.⁴

1. Përgjegjësia individuale dhe jo kolektive

Një prej rreziqeve më të mëdha në trajtimin juridik të konflikteve të armatosura është përgjithësimi i përgjegjësisë individuale në përgjegjësi kolektive.

Ushtria Çlirimtare e Kosovës ishte një organizim i armatosur që u shfaq në kontekstin e represionit, dhunës shtetërore dhe luftës për çlirimin e Kosovës.

Vlerësimi historik i luftës së UÇK-së, karakteri i saj çlirimtar dhe e drejta e popullit të Kosovës për liri e vetëvendosje nuk mund të zëvendësohen me vlerësimin penal të veprimeve konkrete të individëve.

Një proces gjyqësor mund të përcaktojë përgjegjësinë penale të personave të akuzuar, por nuk mund ta shndërrojë një popull, një luftë çlirimtare apo të gjithë pjesëtarët e një organizate në subjekt të përgjegjësisë kolektive.

Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm për ruajtjen e saktësisë juridike dhe të së vërtetës historike.

2. Gjykata Speciale dhe kufijtë e juridiksionit të saj

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan në vitin 2015, në bazë të Amendamentit nr. 24 të Kushtetutës dhe Ligjit nr. 05/L-053.

Themelimi i tyre u lidh me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe me raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, Doc. 12462, të vitit 2011.³

Juridiksioni i kësaj gjykate është i përcaktuar me ligj dhe lidhet me persona, vepra dhe periudha të caktuara kohore.

Prandaj, duhet bërë një dallim i rëndësishëm: fakti që Dhomat e Specializuara kanë juridiksion mbi çështje të caktuara që lidhen me pretendimet për krime të pjesëtarëve të UÇK-së nuk do të thotë se ato janë institucion me juridiksion të përgjithshëm për të gjitha krimet e kryera në Kosovë.

Ato nuk janë krijuar për të gjykuar të gjithë përgjegjësit e luftës në Kosovë dhe as për të zëvendësuar të gjitha mekanizmat e tjerë të drejtësisë ndërkombëtare.

Kjo e bën edhe më të rëndësishme pyetjen mbi mënyrën se si trajtohet përgjegjësia për krimet e forcave serbe dhe për krimet e kryera pas përfundimit të luftës.

3. Krimet e forcave serbe dhe përgjegjësia e zyrtarëve të lartë

Dokumentacioni i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dëshmon për një fushatë të organizuar të dhunës, dëbimeve dhe krimeve kundër popullsisë civile shqiptare të Kosovës gjatë vitit 1999.

Në çështjen Prokurori kundër Šainović dhe të tjerëve, Dhoma e Apelit e Tribunalit të Hagës, më 23 janar 2014, konfirmoi dënimet ndaj katër zyrtarëve të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë serbë për krime të kryera në Kosovë.⁵

Ky aktgjykim ka rëndësi të veçantë sepse vërteton përgjegjësinë penale të individëve nga nivelet e larta të strukturave shtetërore serbe për krimet e kryera kundër popullsisë shqiptare.

Prandaj, trajtimi i krimeve të luftës në Kosovë nuk mund të kufizohet vetëm në shqyrtimin e pretendimeve ndaj pjesëtarëve të UÇK-së.

Drejtësia duhet të përfshijë edhe përgjegjësinë e strukturave politike, ushtarake dhe policore që organizuan, urdhëruan, mundësuan ose nuk parandaluan krimet kundër civilëve.

4. Problemi i drejtësisë selektive

Shqetësimi për drejtësinë selektive duhet të shqyrtohet në raport me përmasat e krimeve, numrin e viktimave, përgjegjësinë institucionale dhe rezultatet konkrete të hetimeve dhe gjykimeve.

Nuk është e saktë që çdo dallim në juridiksion ose në numrin e proceseve gjyqësore të interpretohet automatikisht si diskriminim. Megjithatë, ekzistenca e kufijve të ndryshëm të juridiksionit nuk e eliminon detyrimin e institucioneve të tjera për të hetuar krimet që mbeten jashtë kompetencave të një gjykate të caktuar.

Në këtë pikë qëndron thelbi i kritikës: kur përgjegjësia penale për një kategori krimesh ndiqet në mënyrë intensive, ndërsa krime të tjera të rënda mbeten të pazbardhura ose pa ndjekje efektive, krijohet një problem serioz i besimit në sistemin e drejtësisë.

Për viktimat dhe familjet e tyre, drejtësia nuk mund të jetë çështje e interesave politike, përkatësisë etnike apo prioriteteve institucionale.

Drejtësia nuk mund të ketë dy standarde. Ajo duhet të jetë e njëjtë për viktimën shqiptare, serbe, rome apo për çdo qytetar tjetër, dhe përgjegjësia penale duhet të përcaktohet mbi bazën e provave dhe ligjit.

III. MARRËVESHJA E KUMANOVËS, TËRHEQJA E FORCAVE SERBE DHE PËRGJEGJËSIA PËR KRIMET E PASLUFTËS

Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës, e nënshkruar më 9 qershor 1999 ndërmjet përfaqësuesve të NATO-s dhe autoriteteve të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë, përbën një prej dokumenteve themelore të përfundimit të luftës në Kosovë.

Kjo marrëveshje përcaktoi tërheqjen e të gjitha forcave të Republikës Federale të Jugosllavisë nga territori i Kosovës, ndërprerjen e veprimeve armiqësore dhe vendosjen e pranisë ndërkombëtare të sigurisë.⁶

Tërheqja u realizua në faza dhe përfundoi më 20 qershor 1999, sipas raportimit të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara.⁷

1. Detyrimet e përcaktuara në Marrëveshjen e Kumanovës

Marrëveshja përcaktonte detyrimin për tërheqjen e plotë të forcave ushtarake dhe policore jugosllave nga Kosova.

Ajo parashikonte gjithashtu që KFOR-i të kishte autoritetin dhe mundësinë e ndërmarrjes së veprimeve të nevojshme për krijimin dhe ruajtjen e një mjedisi të sigurt për të gjithë qytetarët e Kosovës.

Kjo dispozitë kishte rëndësi të veçantë, sepse siguria nuk duhej të kufizohej vetëm në ndalimin e luftimeve, por duhej të përfshinte mbrojtjen e popullsisë civile, parandalimin e dhunës dhe garantimin e lëvizjes së lirë.

2. Rezoluta 1244 dhe përgjegjësia ndërkombëtare

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar më 10 qershor 1999, krijoi bazën ndërkombëtare për vendosjen e pranisë civile dhe të sigurisë në Kosovë.⁸

Në bazë të kësaj rezolute u vendosën KFOR-i dhe administrata ndërkombëtare e UNMIK-ut.

KFOR-i mori përgjegjësi për krijimin e një mjedisi të sigurt, ndërsa UNMIK-u për administrimin civil dhe ndërtimin e institucioneve të përkohshme.

Në këtë kontekst, përgjegjësia ndërkombëtare për sigurinë e Kosovës ishte e një rëndësie të jashtëzakonshme.

Pas tërheqjes së forcave serbe, Kosova u përball me një realitet të ri: institucione të dobëta, mungesë të mekanizmave të konsoliduar të sigurisë, zhvendosje masive të popullsisë dhe tensione të vazhdueshme ndëretnike e politike.

3. Detyrimi për mbrojtjen e të gjithë qytetarëve

Mbrojtja e popullsisë civile ishte një detyrim themelor i pranisë ndërkombëtare.

Kjo përfshinte mbrojtjen e shqiptarëve, serbëve, romëve dhe të gjitha komuniteteve të tjera.

Krimet e kryera ndaj cilitdo komunitet kërkonin hetim dhe përgjegjësi.

Megjithatë, ky detyrim duhet të shqyrtohet edhe në raport me krimet e kryera ndaj shqiptarëve pas përfundimit të luftës, përfshirë vrasjet politike, rrëmbimet dhe sulmet ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së.

Përgjegjësia ndërkombëtare nuk përfundonte me largimin e forcave serbe. Ajo vazhdonte për aq kohë sa institucionet ndërkombëtare kishin kompetencë dhe përgjegjësi për sigurinë dhe administrimin e Kosovës.

Përfundimi i luftës nuk e përfundoi detyrimin për drejtësi. Përkundrazi, ai krijoi një detyrim të ri: të garantohej që asnjë qytetar të mos bëhej viktimë e dhunës, hakmarrjes, eliminimit politik apo veprimtarisë së strukturave ilegale.

IV. STRUKTURAT E FSHEHTA TË SHËRBIMEVE SEKRETE SERBE PAS TËRHEQJES NGA KOSOVA – RRJETET E INTELIGJENCËS, INFILTRIMI DHE VAZHDIMËSIA E VEPRIMTARISË NË PRAPAVIJË

Një dimension që shpesh nuk merr vëmendjen e nevojshme në analizat mbi Kosovën e pasluftës është vazhdimësia e veprimtarisë së shërbimeve sekrete serbe pas tërheqjes së forcave të rregullta ushtarake dhe policore në qershor 1999.

Tërheqja e forcave të uniformuara nuk nënkuptonte domosdoshmërisht ndërprerjen e të gjitha rrjeteve informative, kontakteve operative dhe mekanizmave të ndikimit që ishin ndërtuar gjatë viteve të mëparshme.

Për ta kuptuar këtë dimension, është e nevojshme të shqyrtohet struktura e aparatit serb të sigurisë dhe veprimtaria e tij në Kosovë para, gjatë dhe pas luftës.

1. Aparati serb i inteligjencës dhe sigurisë

Gjatë viteve të konfliktit, në Kosovë vepronin struktura të ndryshme të sigurisë së Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë.

Ndër institucionet kryesore ishin:

Shërbimi i Sigurimit Shtetëror të Serbisë, i njohur si SDB/RDB, në kuadër të Ministrisë së Punëve të Brendshme.

Shërbimi i kundërzbulimit ushtarak të Ushtrisë Jugosllave.
Strukturat informative ushtarake.
Njësitë e policisë dhe mekanizmat e tjerë të sigurisë që kishin funksionuar në Kosovë.
Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, i publikuar më 26 tetor 2001, përshkruan strukturën e aparatit serb të sigurisë, organizimin e Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe rrjetin e Shërbimit të Sigurimit Shtetëror në Kosovë.⁹

Dokumentacioni përmend qendrat rajonale të shërbimit në Prishtinë, Prizren dhe Gjilan, si dhe rrjetin e operativëve dhe informatorëve që ishte ndërtuar gjatë periudhës para dhe gjatë luftës.

Kjo është me rëndësi për të kuptuar se aparati i sigurisë serbe nuk funksiononte vetëm përmes njësive të uniformuara, por edhe përmes strukturave informative dhe kontakteve lokale.

2. Strukturat e mbetura në prapavijë – fenomeni i njohur si „spavači“

Në terminologjinë e shërbimeve të inteligjencës, termi serb „spavači“ përdoret për agjentë ose elemente të fshehta që qëndrojnë në gjendje pasive për periudha të caktuara, ndërsa shprehja „spavaća pozadina“ përdoret për rrjete mbështetëse të fshehta.

Në kontekstin e Kosovës së pasluftës, ky fenomen duhet të shqyrtohet në raport me strukturat informative serbe, rrjetet lokale dhe personat që vazhduan të shfaqeshin në dokumentacionin ndërkombëtar edhe pas tërheqjes së forcave të rregullta.

Një dëshmi konkrete për këtë çështje gjendet në raportin e International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, të 2 nëntorit 1999.¹⁰

Sipas këtij raporti, pak më shumë se një muaj pas tërheqjes së forcave serbe, KFOR-i kishte dëbuar gjashtë shtetas serbë të identifikuar si pjesëtarë të shërbimeve informative të Beogradit, të cilët posedonin pajisje sinjalizuese.

Raporti trajton gjithashtu shqetësimet për infiltrimin e elementeve informative serbe në veri të Kosovës, për mbledhjen e informatave mbi praninë e NATO-s dhe për veprimtari që mund të ndikonin në destabilizimin e situatës së sigurisë.

Këto të dhëna kanë rëndësi të veçantë, sepse tregojnë se, edhe pas tërheqjes së forcave të rregullta, aktiviteti i lidhur me shërbimet informative të Beogradit vazhdonte të ishte shqetësim për mekanizmat ndërkombëtarë të sigurisë.

3. Mbledhja e informatave dhe ruajtja e ndikimit në Kosovë

Një prej dimensioneve të rëndësishme të veprimtarisë së shërbimeve informative ishte ruajtja e njohurive mbi zhvillimet politike, institucionale dhe të sigurisë në Kosovë.

Raportet ndërkombëtare të periudhës dokumentojnë ekzistencën e rrjeteve informative serbe dhe shqetësimet për vazhdimësinë e ndikimit të tyre.

Në këtë kontekst, rëndësi të veçantë kanë:

Informacionet mbi zhvillimet politike dhe institucionale.
Vëzhgimi i ndryshimeve në strukturat e sigurisë.
Përcjellja e zhvillimeve në ish-strukturat e UÇK-së.
Informacionet mbi praninë dhe veprimtarinë e NATO-s.
Ruajtja e kontakteve dhe e lidhjeve të mëparshme në terren.
Këto elemente duhet të analizohen në kuadër të përpjekjeve të Beogradit për të ruajtur ndikimin politik dhe informativ mbi zhvillimet në Kosovë pas vitit 1999.

4. Rrjetet lokale dhe vazhdimësia e strukturave informative

Raporti i Human Rights Watch dëshmon se Shërbimi i Sigurimit Shtetëror serb kishte përdorur një rrjet të gjerë informatorësh dhe kishte organizuar veprimtarinë përmes qendrave rajonale.

Ky dokumentacion është me rëndësi sepse evidenton një sistem informativ që nuk varej vetëm nga prania fizike e personelit zyrtar të shërbimit.

Në periudhën e pasluftës, vazhdimësia e kontakteve të mëparshme, lidhjet lokale dhe ndikimi i strukturave të sigurisë serbe përbënin çështje me rëndësi për stabilitetin e Kosovës.

Vëmendje të veçantë meriton edhe veriu i Kosovës, veçanërisht Mitrovica dhe komunat përreth, ku zhvillimet e sigurisë dhe politike pas vitit 1999 u karakterizuan nga tensione të vazhdueshme dhe ndikim i konsiderueshëm i Beogradit.

5. Infiltrimi dhe ndikimi në situatën e sigurisë

Raporti i International Crisis Group i nëntorit 1999 dokumenton shqetësimet e mekanizmave ndërkombëtarë për infiltrimin e elementeve të lidhura me shërbimet serbe dhe për aktivitetet që mund të ndikonin në sigurinë e Kosovës.

Këto zhvillime duhet të analizohen në kontekstin e situatës së përgjithshme pas përfundimit të luftës.

Në një periudhë kur institucionet vendore ende nuk kishin kapacitete të konsoliduara dhe kur KFOR-i e UNMIK-u mbanin përgjegjësinë kryesore për sigurinë dhe administrimin, veprimtaria e rrjeteve të fshehta informative përbënte një sfidë serioze institucionale.

Kjo çështje merr rëndësi edhe në raport me ruajtjen e ndikimit të Serbisë në zhvillimet politike dhe të sigurisë, veçanërisht në zonat ku vazhdonin të ekzistonin struktura paralele dhe lidhje të drejtpërdrejta me institucionet e Beogradit.

6. Hapja e arkivave dhe zbardhja e veprimtarisë së shërbimeve serbe

Një prej çështjeve më të rëndësishme për zbardhjen e së kaluarës është qasja në arkivat e shërbimeve sekrete serbe.

Dokumentacioni i shërbimeve informative dhe i kundërzbulimit ushtarak mund të ketë rëndësi të veçantë për të kuptuar organizimin, veprimtarinë dhe vazhdimësinë e strukturave të sigurisë në Kosovë.

Për këtë arsye, hapja e arkivave përkatëse dhe bashkëpunimi ndërkombëtar në sigurimin e dokumentacionit historik duhet të jenë pjesë e përpjekjeve për zbardhjen e së kaluarës.

Kjo nuk është vetëm çështje e interesit historik të Kosovës. Është çështje e drejtësisë, transparencës dhe përgjegjësisë ndërkombëtare.

Tërheqja e forcave të rregullta serbe nga Kosova në qershor 1999 nuk duhet të ngatërrohet me përfundimin e çdo forme të veprimtarisë informative dhe të ndikimit të strukturave të sigurisë së Beogradit. Dokumentacioni ndërkombëtar dëshmon se kjo veprimtari mbeti një shqetësim konkret edhe pas vendosjes së pranisë ndërkombëtare.

V. DHUNA, PASIGURIA DHE PËRGJEGJËSIA PAS PËRFUNDIMIT TË LUFTËS

Përfundimi i luftës në qershor 1999 nuk shënoi përfundimin e dhunës në Kosovë.

Përkundrazi, periudha e menjëhershme e pasluftës u karakterizua nga një situatë e rëndë sigurie, me vrasje, rrëmbime, zhvendosje të popullsisë, sulme ndaj pronave dhe tensione të vazhdueshme politike e ndëretnike.

Kjo periudhë kërkon një analizë të veçantë, sepse përgjegjësia për sigurinë dhe rendin publik ishte në duart e mekanizmave ndërkombëtarë.

1. Dhuna pas vendosjes së KFOR-it

Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, dokumenton një numër të madh abuzimesh dhe krimesh të kryera pas 12 qershorit 1999.

Raporti trajton vrasjet, rrëmbimet, torturat, dëbimet dhe dhunën ndaj komuniteteve joshqiptare, por dokumenton gjithashtu dhunën ndaj shqiptarëve të akuzuar për bashkëpunim me autoritetet serbe dhe sulmet me karakter politik.¹¹

Këto të dhëna tregojnë kompleksitetin e situatës së sigurisë pas luftës.

Megjithatë, analiza e kësaj periudhe nuk duhet të kufizohet vetëm në një dimension të dhunës. Ajo duhet të përfshijë edhe vrasjet e ish-pjesëtarëve të UÇK-së, përfaqësuesve politikë dhe personave të tjerë, të cilat në raste të caktuara kishin karakter të dyshuar politik.

2. Përgjegjësia e UNMIK-ut dhe KFOR-it

Rezoluta 1244 i dha pranisë ndërkombëtare përgjegjësi të rëndësishme për sigurinë dhe administrimin e Kosovës.

Në këtë kuadër, KFOR-i kishte detyrimin për krijimin e një mjedisi të sigurt, ndërsa UNMIK-u duhej të ndërtonte mekanizmat e rendit publik, policisë dhe drejtësisë.

Megjithatë, raportet e organizatave ndërkombëtare kanë evidentuar vështirësi të mëdha në garantimin e sigurisë, mungesë të kapaciteteve policore dhe vonesa në ndërtimin e një sistemi funksional të drejtësisë.

Human Rights Watch ka vlerësuar se reagimi i ngadalshëm i bashkësisë ndërkombëtare ndaj dhunës së pasluftës kontribuoi në krijimin e një klime pandëshkueshmërie.¹²

Kjo është një çështje që meriton shqyrtim të veçantë, sepse përgjegjësia ndërkombëtare për sigurinë nuk ishte thjesht politike apo simbolike, por lidhej drejtpërdrejt me mandatin e institucioneve të vendosura në Kosovë.

3. Mungesa e drejtësisë dhe problemet e hetimeve

Një prej problemeve më serioze të periudhës së pasluftës ishte vështirësia për të identifikuar dhe ndjekur penalisht autorët e krimeve.

Në shumë raste, hetimet nuk arritën të prodhonin rezultate konkrete, ndërsa familjet e viktimave mbetën pa përgjigje.

Mungesa e një sistemi të konsoliduar të drejtësisë, vështirësitë në mbledhjen e provave, frikësimi i dëshmitarëve dhe mungesa e kapaciteteve institucionale ndikuan në vazhdimin e pandëshkueshmërisë.

Kjo gjendje preku të gjitha komunitetet, por kishte pasoja të veçanta edhe për shqiptarët që u bënë viktima të vrasjeve politike dhe të dhunës së pasluftës.

4. Përgjegjësia historike dhe institucionale

Vlerësimi i periudhës së pasluftës kërkon të mos ndahet përgjegjësia për sigurinë nga përgjegjësia për drejtësinë.

Institucionet ndërkombëtare nuk kishin vetëm detyrimin të parandalonin dhunën, por edhe të krijonin mekanizma që mundësonin hetimin efektiv dhe ndëshkimin e autorëve.

Për këtë arsye, analiza e kësaj periudhe duhet të përfshijë edhe pyetjen se sa efektive ishin mekanizmat ndërkombëtarë në hetimin e vrasjeve politike, rrëmbimeve dhe krimeve të tjera të rënda.

Paqja nuk mund të matet vetëm me mungesën e luftimeve. Ajo duhet të matet edhe me sigurinë e qytetarëve, funksionimin e drejtësisë dhe aftësinë e institucioneve për të mbrojtur jetën dhe dinjitetin njerëzor.

VI. VRASJET POLITIKE DHE VRASJET NDAJ ISH-PJESËTARËVE TË UÇK-SË PAS PËRFUNDIMIT TË LUFTËS

Një prej kapitujve më të ndjeshëm dhe ende të pazbardhur të historisë së Kosovës së pasluftës është vala e vrasjeve politike, atentateve, rrëmbimeve dhe vrasjeve ndaj ish-komandantëve, ushtarëve dhe pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Pas përfundimit të luftës në qershor të vitit 1999, Kosova hyri në një periudhë të ndërlikuar të transformimit politik dhe institucional. Përderisa institucionet vendore ishin ende në procesin e konsolidimit, përgjegjësia kryesore për sigurinë dhe rendin publik i takonte pranisë ndërkombëtare, në kuadër të mandatit të përcaktuar me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Megjithatë, periudha e pasluftës u karakterizua nga një numër i konsiderueshëm vrasjesh, atentatesh dhe aktesh dhune, të cilat prekën personalitete politike, përfaqësues institucionalë, ish-komandantë, ish-pjesëtarë të UÇK-së dhe individë të tjerë të përfshirë në jetën publike.

1. Përmasat e dhunës politike dhe vrasjet e ish-pjesëtarëve të UÇK-së

Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), dokumenton se periudha pas përfundimit të luftës u karakterizua nga vrasje të figurave politike, atentate ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së dhe sulme ndaj personave të përfshirë në jetën politike të Kosovës.

Një e dhënë konkrete e këtij raporti, e mbështetur në një raportim të gazetës The New York Times, evidenton se 23 pjesëtarë të UÇK-së u vranë ndërmjet qershorit 1999 dhe majit 2000. Kjo shifër paraqet një tregues të dokumentuar të përmasave të dhunës ndaj ish-pjesëtarëve të organizatës gjatë muajve të parë pas përfundimit të luftës.¹³

Megjithatë, kjo nuk përfaqëson numrin e përgjithshëm të vrasjeve politike dhe as totalin e të gjithë ish-pjesëtarëve të UÇK-së të vrarë gjatë periudhës së pasluftës.

Raportet ndërkombëtare të kësaj periudhe evidentojnë gjithashtu vazhdimësinë e sulmeve ndaj përfaqësuesve të partive politike, ish-strukturave të luftës dhe personave me ndikim në jetën publike.

Përmasat e këtij fenomeni kërkojnë një shqyrtim të plotë historik, institucional dhe juridik, duke përfshirë të gjitha rastet e dokumentuara dhe statusin e hetimeve përkatëse.

2. Vrasjet politike dhe klima e pasigurisë

Vrasjet e personave të përfshirë në jetën politike dhe institucionale të Kosovës krijuan një klimë pasigurie dhe ndikuan në procesin e konsolidimit demokratik.

Dhuna ndaj përfaqësuesve politikë, aktivistëve dhe ish-pjesëtarëve të UÇK-së nuk mund të shkëputet nga konteksti i tranzicionit të pasluftës, kur Kosova po kalonte nga organizimi i kohës së luftës drejt pluralizmit politik dhe ndërtimit të institucioneve demokratike.

Në këtë periudhë, vrasjet dhe atentatet ndaj personave me ndikim politik dhe institucional krijuan një klimë frike dhe pasigurie, duke ndikuar në besimin e qytetarëve në mekanizmat e rendit dhe të drejtësisë.

Çdo vrasje me motive të mundshme politike duhej të trajtohej me seriozitetin më të lartë nga mekanizmat përgjegjës të sigurisë dhe drejtësisë.

3. Përgjegjësia e mekanizmave ndërkombëtarë

Në periudhën e pasluftës, KFOR-i dhe UNMIK-u kishin përgjegjësi të përcaktuara ndërkombëtarisht për sigurinë, rendin publik dhe administrimin e Kosovës.

Prandaj, vlerësimi i kësaj periudhe nuk mund të kufizohet vetëm në evidentimin e krimeve dhe të autorëve të mundshëm. Ai duhet të përfshijë edhe efektivitetin e mekanizmave ndërkombëtarë në parandalimin e dhunës, hetimin e vrasjeve dhe identifikimin e përgjegjësve.

Mungesa e rezultateve të plota në një numër rastesh dhe vazhdimi i pandëshkueshmërisë kanë lënë pasoja të thella në besimin e familjeve të viktimave ndaj institucioneve të drejtësisë.

Kjo ngre një çështje të rëndësishme të përgjegjësisë institucionale: sa janë shfrytëzuar realisht kompetencat dhe mekanizmat ndërkombëtarë për zbardhjen e këtyre krimeve?

4. Dimensioni i sigurisë dhe veprimtaria e strukturave serbe

Në vlerësimin e dhunës së pasluftës duhet të merret parasysh edhe konteksti i përgjithshëm i sigurisë, përfshirë dokumentacionin ndërkombëtar mbi vazhdimësinë e veprimtarisë informative të strukturave serbe pas tërheqjes së forcave të rregullta.

Raportet ndërkombëtare të periudhës kanë evidentuar shqetësime konkrete për praninë e elementeve të lidhura me shërbimet informative të Beogradit, rrjetet e tyre të kontakteve dhe përpjekjet për të ruajtur ndikimin në zhvillimet e Kosovës.

Këto të dhëna përbëjnë pjesë të rëndësishme të kontekstit historik dhe të sigurisë në të cilin ndodhën shumë prej krimeve të pasluftës.

Për këtë arsye, dokumentacioni i shërbimeve informative serbe, arkivat e sigurisë dhe bashkëpunimi ndërkombëtar për sigurimin e provave historike duhet të kenë rëndësi të veçantë në përpjekjet për zbardhjen e rasteve të pazgjidhura.

5. E drejta e familjeve për të vërtetën dhe drejtësinë

Pas më shumë se dy dekadash, familjet e shumë viktimave vazhdojnë të kërkojnë përgjigje për rrethanat e vrasjeve, autorët dhe motivet e krimeve.

E drejta për të vërtetën është pjesë e rëndësishme e drejtësisë tranzicionale dhe e detyrimit të institucioneve për të hetuar shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut.

Zbardhja e këtyre rasteve nuk duhet të varet nga përkatësia politike, kombëtare apo institucionale e viktimave.

Çdo rast i pazbardhur meriton hetim profesional, ndërsa çdo familje ka të drejtë të kërkojë drejtësi dhe përgjegjësi institucionale.

Historia e Kosovës së pasluftës nuk mund të konsiderohet e dokumentuar plotësisht përderisa një numër i konsiderueshëm i vrasjeve politike dhe i vrasjeve ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së vazhdon të mbetet pa përgjigje përfundimtare.

Drejtësia për viktimat e luftës nuk mund të ndahet nga drejtësia për viktimat e pasluftës. Të dyja janë pjesë e së njëjtës përgjegjësi historike, juridike dhe morale.

PËRFUNDIME

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian në Kosovë, Dirk Schuebel, për respektimin e mandatit aktual të Dhomave të Specializuara, duhet të shqyrtohet në kuadër të marrëdhënieve ndërmjet detyrimeve ndërkombëtare, sovranitetit kushtetues dhe parimeve të drejtësisë.

Kosova ka detyrimin të respektojë zotimet ndërkombëtare dhe të garantojë pavarësinë e gjyqësorit. Por ky detyrim nuk mund të interpretohet si kufizim i së drejtës së institucioneve demokratike për të zhvilluar debat kushtetues dhe ligjor brenda kompetencave të tyre.

Njëkohësisht, asnjë kritikë ndaj Dhomave të Specializuara nuk duhet të shndërrohet në mohim të përgjegjësisë penale individuale. Përgjegjësia duhet të përcaktohet mbi bazën e provave, standardeve të gjykimit të drejtë dhe ligjit të zbatueshëm.

Megjithatë, drejtësia për Kosovën nuk mund të kuptohet vetëm përmes një procesi gjyqësor apo vetëm përmes një kategorie krimesh.

Ajo duhet të përfshijë të gjithë historinë e konfliktit dhe pasojat e tij: krimet e forcave serbe ndaj popullsisë shqiptare, përgjegjësinë individuale për krimet e pjesëtarëve të UÇK-së, dhunën e pasluftës, vrasjet politike dhe rastet e pazbardhura.

Vendimet e Tribunalit të Hagës ndaj zyrtarëve të lartë serbë për krimet në Kosovë dëshmojnë se përgjegjësia penale duhet të shtrihet edhe në nivelet më të larta të strukturave shtetërore kur provat e mbështesin një përgjegjësi të tillë.

Po kështu, dokumentacioni ndërkombëtar për veprimtarinë e strukturave informative serbe pas vitit 1999 dhe raportimet për vrasjet politike të pasluftës tregojnë rëndësinë e një qasjeje më të gjerë në zbardhjen e së kaluarës.

Në këtë drejtim, hapja e arkivave të shërbimeve sekrete serbe, hetimi i rasteve të pazbardhura dhe bashkëpunimi ndërkombëtar për dokumentimin e krimeve duhet të jenë pjesë e agjendës së drejtësisë dhe të pajtimit të qëndrueshëm.

Bashkimi Evropian dhe partnerët ndërkombëtarë kanë një rol të rëndësishëm në këtë proces. Por besueshmëria e tyre nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kërkesën që Kosova të respektojë detyrimet e veta. Ajo duhet të mbështetet edhe në zbatimin e standardeve të njëjta të drejtësisë, në trajtimin e barabartë të viktimave dhe në mbështetjen e përpjekjeve për zbardhjen e të gjitha krimeve.

Kosova nuk kërkon privilegj dhe as imunitet për askënd. Nuk kërkon që krimet e pjesëtarëve të UÇK-së të mos hetohen. Kërkon që asnjë krim të mos mbetet jashtë vëmendjes së drejtësisë dhe asnjë viktimë të mos trajtohet si më pak e rëndësishme për shkak të përkatësisë së saj kombëtare apo politike.

Ky është dallimi ndërmjet drejtësisë së vërtetë dhe drejtësisë së perceptuar si selektive.

NE JEMI PËR DREJTËSI, POR JO PËR DREJTËSI SELEKTIVE

Ne jemi për hetimin dhe ndëshkimin e çdo krimi, pavarësisht se kush e ka kryer atë. Jemi për përgjegjësi individuale, jo për fajësi kolektive. Jemi për pavarësinë e gjyqësorit, por edhe për transparencën, llogaridhënien dhe zbatimin e barabartë të standardeve ndërkombëtare.

Nuk mund të kërkohet drejtësi vetëm për viktimat e njërës palë, ndërsa krimet ndaj viktimave të tjera të mbeten pa përgjigje.

Nuk mund të kërkohet respektim i pakushtëzuar i institucioneve ndërkombëtare, pa kërkuar njëkohësisht që ato të japin llogari për rezultatet, kufijtë dhe përgjegjësitë e tyre.

Nuk mund të ndërtohet paqe e qëndrueshme mbi harresën, mbi trajtimin e pabarabartë të viktimave apo mbi mungesën e përgjegjësisë për krimet e pazbardhura.

Drejtësia nuk është instrument i politikës, as mjet i presionit diplomatik. Ajo është parim universal, i cili duhet të zbatohet pa dallime dhe pa standarde të dyfishta.

Kosova ka të drejtë të kërkojë drejtësi të plotë, të paanshme dhe universale. Kjo nuk është kërkesë kundër Bashkimit Evropian apo partnerëve ndërkombëtarë. Është kërkesë për respektimin e atyre vlerave juridike dhe demokratike mbi të cilat ata vetë e ndërtojnë legjitimitetin e tyre.

FUSNOTAT

1. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by the EU Ambassador in Kosovo, Dirk Schuebel, at a Joint Press Conference on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

2. Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, 18 prill 1961, neni 41.

3. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008, Amendamenti nr. 24 dhe neni 162; Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015; Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës, Doc. 12462, 7 janar 2011.

4. Këshilli i Evropës, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Romë, 4 nëntor 1950, nenet 6 dhe 14.

5. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

6. NATO dhe Republika Federale e Jugosllavisë, Military Technical Agreement, Kumanovë, 9 qershor 1999.

7. United Nations Security Council, Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

8. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

9. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter III, “Forces of the Conflict”.

10. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999, p. 8.

11. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, “Abuses After June 12, 1999”.

12. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, pjesa që trajton reagimin e bashkësisë ndërkombëtare ndaj dhunës së pasluftës.

13. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, pp. 468–469. Raporti, duke iu referuar raportimit të gazetës The New York Times, evidenton se 23 pjesëtarë të UÇK-së u vranë ndërmjet qershorit 1999 dhe majit 2000.

II. BIBLIOGRAFIA

A. Dokumente juridike dhe ndërkombëtare

1. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008, me amendamentet përkatëse.

2. Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, 18 prill 1961.

3. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, 4 nëntor 1950.

4. Konventa për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit, 9 dhjetor 1948.

5. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

6. NATO dhe Republika Federale e Jugosllavisë, Military Technical Agreement, Kumanovë, 9 qershor 1999.

7. Republika e Kosovës, Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015.

8. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7 January 2011.

B. Vendime gjyqësore

1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

2. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Trial Judgment, 16 September 2026.

C. Raporte dhe studime ndërkombëtare

1. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001.

2. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999.

3. International Crisis Group, What Happened to the KLA?, Balkans Report No. 88, 3 March 2000.

4. OSCE/ODIHR, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999.

5. United Nations Secretary-General, Report on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

6. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by EU Ambassador Dirk Schuebel on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

Prishtinë,05.11.2026