Pa njohjen e së kaluarës, pa drejtësi për viktimat dhe pa normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën, pajtimi i qëndrueshëm në Ballkan mbetet një sfidë e madhe.

Zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit 2026 në Serbi kanë shënuar një kthesë të rëndësishme politike. Fitorja e lëvizjes së mbështetur nga studentët dhe humbja e koalicionit të Aleksandar Vuçiqit kanë krijuar një realitet të ri, jo vetëm për qytetarët e Serbisë, por edhe për vëzhguesit e zhvillimeve politike në gjithë Ballkanin.

Sipas rezultateve paraprake të publikuara më 26 tetor 2026, Lista Studentore ka marrë 52,73 për qind të votave, ndërsa koalicioni i Aleksandar Vuçiqit 39,15 për qind.

Por përtej numrave dhe rezultateve zgjedhore, shtrohet një pyetje shumë më e rëndësishme:

A do të ndryshojë vetëm qeveria, apo do të ndryshojë edhe filozofia politike e shtetit serb?

Për popujt që kanë përjetuar luftëra, dëbime, humbje njerëzore dhe tensione ndëretnike, kjo pyetje ka rëndësi të veçantë.

Ndryshimi i pushtetit mund të krijojë shpresë. Megjithatë, vetëm ndryshimi rrënjësor i politikave mund ta kthejë atë shpresë në realitet.

Lëvizja studentore në Serbi ka dëshmuar një mobilizim të fuqishëm qytetar. Kërkesat për institucione më demokratike, përgjegjësi publike dhe luftë kundër korrupsionit mund të hapin një kapitull të ri në jetën politike të vendit.

Por demokratizimi i një shteti nuk mund të matet vetëm me marrëdhënien që qeveria ndërton me qytetarët e vet.

Ai duhet të reflektohet edhe në marrëdhëniet me fqinjët, në respektimin e pakicave kombëtare dhe në gatishmërinë për t’u përballur me të kaluarën.

Pikërisht këtu qëndron prova e madhe për udhëheqjen e ardhshme të Serbisë.

Nëse brezi i ri arrin të ndryshojë strukturat e pushtetit, por trashëgon pa ndryshime retorikën nacionaliste, mosbesimin dhe konfliktet e së kaluarës, atëherë për rajonin ky ndryshim rrezikon të mbetet kryesisht formal.

Nga ana tjetër, nëse kjo energji demokratike shndërrohet në një kulturë të re politike, atëherë mund të krijohen mundësi reale për marrëdhënie më të mira ndërmjet popujve.

Ballkani nuk ka nevojë vetëm për politikanë të rinj. Ai ka nevojë për një mendësi të re politike.

Kosova – prova më e rëndësishme e ndryshimit

Marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës mbeten ndër çështjet më të ndjeshme të stabilitetit rajonal.

Kosova ka shpallur pavarësinë më 17 shkurt 2008 dhe është njohur nga një numër i madh shtetesh, ndërsa Serbia vazhdon ta kundërshtojë pavarësinë e saj.

Në këtë kontekst, njohja e Kosovës nga një qeveri e ardhshme serbe do të ishte një vendim historik dhe një hap i rëndësishëm drejt ndryshimit të marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve.

Natyrisht, një vendim i tillë përballet me pengesa politike dhe me qëndrime të ndryshme brenda shoqërisë serbe.

Megjithatë, edhe përpara një njohjeje formale, ekzistojnë hapa konkretë që mund të ndërmerren: zbatimi i marrëveshjeve, respektimi i institucioneve dhe i sigurisë së qytetarëve, shmangia e kërcënimeve dhe ndërtimi i bashkëpunimit praktik.

Një marrëdhënie e qëndrueshme kërkon respektimin e të drejtave të shqiptarëve në Serbi, por edhe të drejtave të komunitetit serb dhe komuniteteve të tjera në Kosovë.

Paqja nuk mund të ndërtohet duke cenuar dinjitetin e një populli për të siguruar dinjitetin e një tjetri.

Përballja me të kaluarën dhe përgjegjësia për krimet

Një ndër pengesat më të mëdha për pajtimin mbetet trashëgimia e luftërave të viteve nëntëdhjetë.

Në Kosovë, krimet e kryera gjatë luftës së viteve 1998–1999 kanë lënë plagë të thella.

Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë ka dokumentuar krime kundër njerëzimit dhe krime lufte të kryera nga forcat jugosllave dhe serbe kundër popullsisë civile shqiptare. Për disa prej këtyre krimeve janë dënuar edhe ish-zyrtarë të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë.

Përgjegjësia penale është individuale, ndërsa përgjegjësia institucionale për njohjen e së vërtetës dhe për të mos lejuar përsëritjen e krimeve është çështje tjetër.

Një kërkimfalje zyrtare, e sinqertë dhe e shoqëruar me veprime konkrete, mund të kishte një vlerë të madhe morale dhe politike.

Kurse debati për cilësimin juridik të krimeve, përfshirë edhe faktet për gjenocid, duhet të zhvillohet mbi prova dhe standarde të së drejtës ndërkombëtare, pa relativizuar në asnjë mënyrë vuajtjet e viktimave.

Një shtet nuk e humbet dinjitetin kur pranon përgjegjësinë për padrejtësitë. Përkundrazi, mund ta forcojë besueshmërinë e tij duke treguar se është i gatshëm të mbrojë të vërtetën dhe drejtësinë.

Personat e zhdukur – plaga që vazhdon të jetë e hapur

Në qendër të çdo përpjekjeje për pajtim duhet të vendoset çështja e personave të zhdukur gjatë luftës.

Edhe pas më shumë se një çerek shekulli, shumë familje vazhdojnë të mos e dinë fatin e më të dashurve të tyre.

Për këto familje, lufta nuk ka përfunduar plotësisht.

Një nënë që pret lajmin për djalin e saj, një fëmijë që është rritur pa e ditur ku ndodhet babai, apo një familje që nuk ka një varr ku të vendosë lule, përballen çdo ditë me pasojat e asaj tragjedie.

Kjo është arsyeja pse qeveria e ardhshme në Serbi do të duhej ta trajtonte zbardhjen e fatit të personave të zhdukur si përparësi humanitare.

Hapja dhe vënia në dispozicion e dokumenteve përkatëse nga arkivat shtetërore, ushtarake, policore dhe të shërbimeve të sigurisë, në përputhje me procedurat hetimore, mund të ndihmojë në zbulimin e informacioneve për vendndodhjen e personave të zhdukur dhe të varrezave të mundshme.

Në maj të vitit 2023, Kosova dhe Serbia miratuan një deklaratë për personat e zhdukur në kuadër të dialogut të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian. Kjo krijon një bazë konkrete për bashkëpunim.

Por deklaratat duhet të shoqërohen me rezultate të prekshme, me shkëmbim informacionesh, qasje në dokumente dhe bashkëpunim të plotë me institucionet përgjegjëse dhe organizatat ndërkombëtare.

Familjet kanë të drejtë të dinë të vërtetën. Kjo e drejtë nuk duhet të jetë peng i negociatave politike.

Integrimi evropian kërkon ndryshim të qëndrueshëm

Serbia ka shprehur prej kohësh synimin për anëtarësim në Bashkimin Evropian.

Por rruga drejt Evropës nuk është vetëm proces ekonomik apo administrativ.

Ajo përfshin sundimin e ligjit, funksionimin e institucioneve demokratike, respektimin e të drejtave të njeriut dhe ndërtimin e marrëdhënieve të mira fqinjësore.

Normalizimi i marrëdhënieve me Kosovën është pjesë e rëndësishme e këtij procesi.

Marrëveshja e Brukselit e vitit 2023 dhe aneksi i zbatimit i dakorduar në Ohër përmbajnë detyrime që të dyja palët duhet t’i përmbushin.

Qeveria e ardhshme serbe do të ketë mundësinë të tregojë nëse orientimi evropian është vetëm një deklarim diplomatik apo një angazhim që reflektohet edhe në praktikë.

Bashkëpunimi rajonal nuk kërkon harresë historike. Përkundrazi, ai kërkon njohjen e së kaluarës dhe ndërtimin e garancive që tragjeditë të mos përsëriten.

Historia e Ballkanit është e mbushur me periudha bashkëjetese, por edhe me konflikte që kanë lënë pasoja të rënda.

Shumë njerëz janë larguar nga vendlindjet e tyre dhe kanë ndërtuar jetë të reja në Zvicër, Gjermani, Austri dhe vende të tjera evropiane. Edhe pse jetojnë larg, ata vazhdojnë të ndjekin zhvillimet në vendet e origjinës.

Interesimi i tyre nuk lidhet domosdoshmërisht me përkatësinë partiake. Shpesh ai buron nga një dëshirë e thjeshtë njerëzore: që brezat e ardhshëm të mos përjetojnë pasigurinë, frikën dhe tragjeditë e së kaluarës.

Në këtë kuptim, ndryshimet politike në Serbi nuk janë vetëm çështje e brendshme serbe. Politikat e saj ndaj Kosovës dhe fqinjëve kanë ndikim të drejtpërdrejtë në klimën e sigurisë dhe besimit në rajon.

Pajtimi kërkon përpjekje të të gjitha shoqërive. Ai nuk mund të ndërtohet mbi urrejtje kolektive, por mbi përgjegjësi, drejtësi dhe respekt të ndërsjellë.

Fitorja e një lëvizjeje të re politike mund të hapë një kapitull të ri në historinë e Serbisë.

Por për të kuptuar përmbajtjen e këtij kapitulli, duhet të priten veprimet e institucioneve të reja.

A do të vazhdojë Serbia me politikat e mëparshme ndaj Kosovës, apo do të kërkojë një marrëdhënie tjetër?

A do të krijojë kushte më të mira për shqiptarët e Luginës së Preshevës?

A do të marrë hapa të besueshëm për zbardhjen e fatit të personave të zhdukur?

A do të kontribuojë në zbutjen e tensioneve ndëretnike në Ballkan?

Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve do të tregojnë se sa i thellë është ndryshimi politik.

Njohja e Kosovës, përballja me krimet e së kaluarës, kërkimi i faljes dhe bashkëpunimi për personat e zhdukur do të përbënin hapa të rëndësishëm drejt një marrëdhënieje të re.

Ballkani nuk mund ta ndryshojë të kaluarën, por mund të vendosë se çfarë të ardhmeje do të ndërtojë.

Dhe ndoshta mesazhi më njerëzor i gjithë këtij diskutimi është ky:

Le të jetë brezi i ri ai që trashëgon kujtesën e historisë, por jo urrejtjen e saj.

ARIF  EJUPIi

Gjenevë, 26 tetor 2026