Sot shënohen 117 vjet nga një prej ngjarjeve më të rëndësishme në historinë e arsimit dhe kulturës shqiptare, Kongresi i Elbasanit, i cili u zhvillua nga 2 deri më 8 shtator 1909 në qytetin e Elbasanit, në godinën historike të shkollës së Kalasë.

I mbledhur në një periudhë vendimtare për lëvizjen kombëtare shqiptare, Kongresi i Elbasanit përbën një nga momentet më të rëndësishme të organizimit të arsimit në gjuhën shqipe dhe të përpjekjeve për konsolidimin e një sistemi kombëtar arsimor.

Kongresi u thirr me nismën e Klubit Shqiptar të Selanikut, ndërsa në të morën pjesë 35 delegatë, të cilët përfaqësonin klube dhe shoqëri shqiptare nga treva të ndryshme.

Një nga objektivat kryesorë të Kongresit ishte organizimi dhe konsolidimi i arsimit në gjuhën shqipe. Delegatët diskutuan për nevojën e krijimit të një sistemi të qëndrueshëm shkollor, për përgatitjen e mësuesve, mënyrën e administrimit të shkollave dhe sigurimin e fondeve të nevojshme për funksionimin e tyre.

Kongresi i dha një rëndësi të veçantë shkollimit laik, duke synuar që arsimi shqiptar të zhvillohej mbi baza kombëtare dhe të ishte i aksesueshëm për shqiptarët, pavarësisht përkatësisë fetare apo krahinore.

Në këtë kuptim, Kongresi i Elbasanit shërbeu edhe si një pikë bashkimi për shqiptarët, duke vendosur arsimin dhe kulturën kombëtare mbi ndarjet fetare dhe krahinore.

Një prej vendimeve më të rëndësishme të Kongresit ishte themelimi në Elbasan i një shkolle të mesme pedagogjike shqipe, e njohur si Shkolla Normale, me gjashtë klasa.

Shkolla kishte një mision të qartë: përgatitjen e kuadrove dhe mësuesve shqiptarë, të cilët më pas do të shërbenin në shkollat fillore shqipe në të gjitha trevat ku zhvillohej arsimi në gjuhën shqipe.

Vendimi për krijimin e kësaj shkolle ishte një hap strategjik, pasi zhvillimi i arsimit kombëtar kërkonte jo vetëm hapjen e shkollave, por edhe krijimin e një trupe të përgatitur mësuesish që do të garantonin vazhdimësinë e mësimit në gjuhën shqipe.

Një tjetër element i rëndësishëm ishte mënyra e financimit. U vendos që shkolla të mbahej me kontributin e klubeve dhe shoqërive shqiptare, duke e kthyer arsimin në një përpjekje të përbashkët kombëtare.

Zgjedhja e Elbasanit si vendi ku do të ngrihej Shkolla Normale nuk ishte e rastësishme. Qyteti kishte një traditë të rëndësishme arsimore dhe kulturore dhe ndodhej në një pozicion të favorshëm për të shërbyer si qendër e përgatitjes së mësuesve shqiptarë.

Pak kohë pas Kongresit, në vjeshtën e vitit 1909, në Elbasan u hap Shkolla Normale, e cila do të bëhej një prej institucioneve më të rëndësishme të arsimit kombëtar shqiptar.

Roli i saj do të shkonte përtej përgatitjes së mësuesve. Nëpërmjet brezave të nxënësve dhe mësuesve që dolën prej saj, shkolla kontribuoi në përhapjen e arsimit shqip dhe në forcimin e kulturës kombëtare.

Kongresi i Elbasanit nuk u përqendrua vetëm te organizimi i shkollave. Një vend të rëndësishëm në diskutimet e tij zuri edhe gjuha shqipe, nevoja për përdorimin e saj në arsim dhe përpjekjet për një gjuhë të shkruar sa më të njësuar.

Në Kongres u hodhën ide për afrimin e dy dialekteve të shqipes dhe për përdorimin e dialektit të Elbasanit si një model i mundshëm për shqipen e shkruar. Po ashtu, u trajtua edhe çështja e drejtshkrimit, në kuadër të përpjekjeve për të krijuar një standardizim më të madh të përdorimit të gjuhës.

Këto diskutime dëshmojnë se lëvizja kombëtare shqiptare e shihte arsimin dhe gjuhën si dy shtylla të pandashme të formimit të identitetit kombëtar.

Rëndësia e Kongresit të Elbasanit qëndron edhe në dimensionin e tij gjithëpërfshirës. Përfaqësuesit e klubeve dhe shoqërive shqiptare u mblodhën në Elbasan në një kohë kur çështja kombëtare kërkonte bashkëpunim dhe organizim më të madh.

Kongresi synoi të kapërcente ndarjet krahinore dhe fetare dhe të vendoste në qendër të vëmendjes një interes të përbashkët: arsimimin e shqiptarëve në gjuhën amtare dhe zhvillimin e kulturës kombëtare.

Vendimet e marra në shtatorin e vitit 1909 do të kishin ndikim të rëndësishëm në zhvillimet e mëvonshme të arsimit shqiptar dhe në krijimin e institucioneve që do t’i shërbenin formimit të brezave të rinj.

Sot, 117 vite pas zhvillimit të Kongresit të Elbasanit, godina historike ku u mblodhën delegatët mbetet një simbol i një prej periudhave më të rëndësishme të historisë shqiptare.

Kongresi i vitit 1909 lidhet drejtpërdrejt me përpjekjet për arsim kombëtar, gjuhë shqipe, përgatitje të mësuesve dhe bashkim të shqiptarëve rreth dijes dhe kulturës.

Elbasani, përmes Kongresit dhe më pas përmes Shkollës Normale, fitoi një rol të veçantë në historinë e arsimit shqiptar, duke u shndërruar në një prej qendrave kryesore të dijes dhe përgatitjes së kuadrove arsimore.

117 vjet më vonë, Kongresi i Elbasanit mbetet pjesë e rëndësishme e kujtesës historike të vendit dhe një dëshmi e përpjekjeve të brezave të mëparshëm për të ndërtuar një arsim shqiptar, të mbështetur mbi gjuhën, dijen dhe kulturën kombëtare. gsh