CIA ka treguar rolin e madh që Bashkimi Sovjetik ka pasur në Shqipërinë komuniste. Në disa dokumente “Tepër sekrete” por prej vitesh të deklasifikuara tregohet se BRSS-ja ndërtoi disa baza të rëndësishme ushtarake sidomos në Jug të vendit. Aty tregohen me detaje nëndetëset që kishte Moska në ishullin e Sazanit dhe Gjirin e Vlorës, dhe po ashtu bazat ajrore, si ajo e Rinasit, e Kuçovës, etj. Më pas jepet një panoramë e zhvillimeve politike, ku përmendet shkarkimi i ministrit të Mbrojtjes Beqir Ballukut në verën e vitit 1974, nga të gjitha funksionet në ushtri e parti. Po kështu një vend të veçantë në dokumentet që CIA ka de klasifikuar, janë edhe ato ku flitet për emigrantët politikë shqiptarë në Jugosllavi, të cilët janë të inkuadruar në Komitetin e Prizrenit e kryesuar fillimisht prej Apostol Tanefit dhe nën presionet e UDB-së, që i rekruton me masa shtrënguese., siç është kthimi në Shqipëri, etj.

Mbreti i Shqipërisë, Ahmet Zogu, tentoi të merrte mbështetje nga jugosllavët, për të rrëzuar regjimin komunist të Enver Hoxhës. CIA ka zbardhur një dokument të vitit 1952, në të cilin tregohen detajet e një takimi të mbajtur në Shkup, mes përfaqësuesve të Zogut dhe Titos. Aty tregohen detajet e bisedës mes palëve, ndërsa dëshmohet se si jugosllavët i mashtruan, duke përdorur identitete të rreme.

23 tetor 1952

Takimi mes përfaqësuesve të mbretit Zog dhe Marshallit Tito

Çfarë kontaktesh ka Zogu në SHBA?

Përveç gjyshes së gruas së tij, është dhe Joseph Blackburn, i martuar me motrën e Geraldinës, Virginia. Ndërsa gruaja e Church është bija e kontit Seher-Thoss, kreu i inteligjencës gjermane gjatë Luftës I-rë Botërore. Mamaja e saj ishte një amerikane që u detyrua të kryente vetëvrasje nga Gestapo gjatë Luftës II-të Botërore. Me sa di unë Zogu nuk ka kontakte të tjera në SHBA.

A ka ai përfaqësues ligjorë në vende të tjera?

Ka një avokat në Aleksandri, por emri i tij nuk njihet. Dokumentet e Zogut i shkruan Church dhe më pas ato shikohen nga avokati egjiptian.

A ka ndonjë lidhej kompania e zotit Church me Shqipërinë aktualisht? Cilat janë kontaktet e Zogut në Shqipëri?

Kompania e Church nuk ka kontakte në Shqipëri. Zogu ka kontakte të vazhdueshme me individë klandestinë në Shqipëri. Georges Gog i cili kujdeset për sigurinë e Zogut, shkon e vjen në Shqipëri, teksa anëtarë të botës së nëndheshme në Shqipëri vijnë shpesh në Egjipt.

A ka regjimi aktual pretendime ligjore ndaj Zogut? Në çfarë shume? A ka mundësi një një pjesë e pasurisë së Zogut, t’i jepet Shqipërisë nëse merret veprim ndaj tij?

Sigurisht që regjimi aktual pretendon rreth 3 milionë dollarë në flori që ai ka marrë, që me shumë gjasa janë para shtetërore. Zogu pretendon se po i shpenzon për oborrin e tij, por nga to vetëm 750 000 kanë mbetur. Askush nuk e di situatën e vërtetë ligjore apo tjetër.

Cilat janë planet e Zogut për të ardhmen?

Zogu ka në plan të marrë një shtëpi në Francë verën që vjen dhe të kthehet në Aleksandri në dimër. Është i fiksuar me idenë e kthimit në Shqipëri, për të nxjerrë jashtë sovjetikët nga vendi.

Ai po kërkon ndihmën ushtarake e materiale të SHBA-ve por mendon se mund të mbledhë mjaftueshëm ushtarë arabë për të formuar një ushtri, pasi është shumë mik me mbretin Faruk të Egjiptit.

Church thotë se mund ta kontrollojë Zogun, por dëshiron të shoqërohet nga një oficer ushtarak i rangut kolonel ose më lart, për të folur mbi çështjet ushtarake. Zogu e pëlqen shumë anën ushtarake.

21 gusht 1950

Memorandum për asistent-drejtorin e koordinimit të politikave

Situata e rezistencës në Shqipëri

Nga një prej misioneve tona në Shqipëri, i cili është në kontakt të afërt me lëvizjen e rezistencës, kemi marrë informacionin e shtjelluar në paragrafët e mëposhtëm. Sipas misionit tonë, shumë anëtarë të rezistencës shqiptare besojnë se nuk mund të durojnë më vuajtjet që po heqin dhe kanë vendosur të arratisen drejt Jugosllavisë, në mundësinë më të parë.

Ata do të preferonin të shkonin në Greqi, po të mos ishte për distancën e largët prej veriut të Shqipërisë, deri në kufirin grek. Me gjithë përpjekjet e bëra për t’i bindur që të qëndrojnë në Shqipëri, ata duket qartë se nuk mund të qëndrojnë një tjetër dimër në male, pasi jeta është aq e vështirë sa po i çon drejt çmendisë.

Lideri i këtij misioni ka kërkuar të dijë nëse aktivistët politikë jugosllavë në Shqipëri (të raportuar më parë te ju) njihen prej nesh dhe nëse ata përfaqësojnë përpjekjen e Aleatëve. Ata pyetën gjithashtu nëse aktivistët anti-komunistë nga Shqipëria do të priteshin mirë në Jugosllavi. Në lidhje me mbështetjen jugosllave ndaj aleatëve, u pyet se cila ishte politika e Jugosllavisë në lidhje me Korenë.

Mesazhi i mësipërm na informon se Tropoja është qendra e spiunazhit shqiptar dhe jugosllav, me agjentë jugosllavë dhe shqiptarë duke kaluar vazhdimisht kufirin. Agjentët jugosllavë përshkruhen se të gjithë kanë qenë më parë anëtarë të grupeve shqiptare të rezistencës. Më 10 gusht 1950, misioni ynë në vend dërgo një kontakt për të hetuar mbi ftesën për të takuar një person të paidentifikuar që dëshironte të furnizonte me armë dhe municione jugosllave misionin.

Lëvizjet e jugosllavëve

Mes popullsive të Shqipërisë së Veriut ka një bindje të madhe se jugosllavët po planifikojnë një lëvizje të armatosur në Shqipëri, me qëllim ngritjen e moralit të grupeve malore të rezistencës. Disa sasi armësh raportohet të jenë shpërndarë çdo ditë nga jugosllavët, të cilat janë pranuar edhe nga shqiptarët nacionalistë, të cilëve u janë afruar edhe para, por kanë refuzuar duke pritur aprovimin nga misioni ynë.

Lideri i misionit trembet se një bujari e tillë nga ana e jugosllavëve, do të ketë efektin e fitimit të simpatisë së shumë personave që kanë vuajtur shumë duke punuar për ne. Në konkluzion, lideri i misionit tha se puna e tij bindëse nuk do të ishte e mjaftueshme, prandaj kishte nevojë për instruksione urgjente për mënyrën e veprimit që duhet të ndiqte. Jugosllavia bëri me qindra tentativa për të rrëzuar regjimin e Enver Hoxhës, por nuk ja doli.

Aktivitetet e Abaz Ermenit në Greqi

Shtator 1950

Kthimi në Athinë nga Italia i refugjatit shqiptar Abaz Ermenji, i cili një vit më parë ishte larguar me ndihmën e britanikëve, ka krijuar një zhurmë të pazakontë mes rretheve të shqiptarëve të Epirit të Veriut dhe refugjatëve të tjerë në Greqi. Ata kanë kërkuar të mësojnë qëllimet ardhjes me qëllim që të kundërshtojnë planet e tij. Shqiptarët e pritën Ermenjin me skepticizëm.

Ata e kishin informacionin se një agjent i britanikëve kishte shkuar në Trieste në 1949, për të nënshkruar bashkëpunimin me një përfaqësues të Titos, Kasanoviç, për nënshtrimin e Shqipërisë ndaj influencës së Titos, prandaj ai dhe Balli Kombëtar, i ktheheshin nga Titizmi. Kjo nuk u prit me entuziazëm nga shqiptarët.

Mes atyre që Ermenji kishte qenë vazhdimisht në kontakt, ishin Luan Gashi, Muharrem Bajraktari, Ibrahim Kelmendi dhe Ejup Binjaku. Ermenji tha se kishte ardhur në Greqi më urdhër të anglo-amerikanëve. Kur shqiptarët iu përgjigjën se britanikët dhe amerikanët nuk ishin në një mendje për problemin shqiptar, Ermenji i siguroi ata se po vepronte sipas urdhrave të të dy aleatëve, britanikë dhe amerikanë dhe ata kishin rënë dakord me njëri-tjetrin.

Më tej ai deklaroi se nuk ekziston çështja e Epirit të Veriut për Greqinë, dhe se ajo duhet të pranojë kufijtë e vitit 1939. Ermenji nuk zbuloi qëllimin e vërtetë të ardhjes së tij në Athinë, ose nëse e ka bërë, e ka bërë vetëm me rrethin e ngushtë, të cilët deri tani nuk e kanë përhapur. Katër ditë pas ardhjes së Ermenjit në Athinë, një letër nga refugjati shqiptar Islamil Vërlaci, i erdhi Evangjelos Kirkos.

Në letër raportohej se qilimi i ardhjes së Ermenjit në Athinë është organizimi i celulave titiste në Greqi, të cilat do të kalonin propagandën në Shqipëri, duke deklaruar se Tito do të jetë çliruesi i vetëm i Shqipërisë nga diktatura e Hoxhës, prandaj shqiptarët duhet të mbështesin përpjekjen e tij. Verlaci shkruante gjithashtu se Ermenji i përket krahut të majtë të Ballit Kombëtar dhe se Ali Këlcyra mund të shkaktojë përçarje në Ballin Kombëtar, me qëllim që të luftojë kundër shqiptarëve titistë.

Vërlaci rekomandonte veprim kundër aktiviteteve të Ermenjit. Birkos menjëherë e kaloi letrën te autoritetet greke dhe rrjedhimisht te refugjatët e tjerë shqiptarë. Prandaj ata evituan kontaktet e mëtejshme me Ermenjin, përveç emrave të sipërpërmendur. Në të njëjtën kohë refugjatët nisën të organizonin opozicionin e tyre.

Refugjatët e kampit të Lavrion bënë përgatitje për të treguar kundërshtimin e tyre ndaj Ermenjit, në rast se ai do të vinte për vizitë. Por Ermenji ose duhet ta ketë mësuar këtë, ose nuk është lejuar nga autoritetet greke pasi nuk erdhi në kampin e Lavrion, por qëndroi në hotel “Bristol”, gjatë gjithë qëndrimit të tij në Athinë.

Përplasjet

Ardhja e Ermenit dhe raportimi i Verlacit se ai ishte kthyer nga titizmi, nxiti rritjen e një ndjenje të fortë anti-jugosllave mes refugjatëve shqiptarë në Greqi. Mes disa manifestuesve të huaj, ishte dhe konfrontimi i gjeneralit shqiptar Prenk Previzi, i cili e quajti Ermenjin “tradhtar”. Por një zhvillim paralel u provokua nga Ermenji edhe vorio-epiriotëve, të cilët janë kryesisht anti-sllavë.

Kur u bë e ditur letra e Vërlacit, ata të gjithë u bashkuan kundër Ermenjit dhe e denoncuan te autoritetet greke. Gjithsesi, disa prej tyre përfshi dhe Papadimas, vizituan Ermenjin dhe folën me të. Ermenji i bëri të ditur Papadimas, se po vepronte sipas instruksioneve të britanikëve dhe amerikanëve. Sipas opinioni të burimit tonë, Papadimas ra në njëfarë ujdie me Ermenjin, por nuk u kuptua çfarë ndodhi.

Në vitin 1946 Ermenji i dorëzoi autoriteteve greke një memorandum, ku besohet se shprehej në mbështetje të bashkimit të Greqisë dhe Shqipërisë në një shtet. Birkos tashmë i ka treguar shqiptarëve dhe vorio-epiriotëve një kopje të memorandumit të Ermenjit, të cilin ky i fundit e fshihte prej tyre. Duke marrë parasysh deklaratën e tij se Greqia duhet të pranojë kufijtë shqiptarë të vitit 1939, kjo e zbulonte Ermenjin si njeri të pabesë dhe inkonsistent në bindjet e tij.

Kjo ishte dhe arsyeja pse Ermenji nuk mori pritjen e mirë që kishte dëshiruar nga refugjatët. Në kohën e vizitës së Ermenjit në Athinë, ndarjet politike shqiptare ishin si më poshtë: 60 kosovarë të drejtuar nga Xhafer Deva, 45 zogistë të drejtuar nga Spahi Dino, 18 ballistë të drejtuar nga Ali Këlcyra, 7 ballistë ndjekës të Ermenjit, 23 të pavarur mbështetës të Vërlacit, dhe 35 të tjerë.

Ermeni i tha një të njohuri se kishte ende opinionin se Shqipëria dhe Greqia duhet të bashkohen në një shtet, dhe se nuk kishte ndryshuar mendim prej memorandumit që i kishte dërguar qeverisë greke në 1946. Ai tha se qeveria greke duhet të caktojë një përfaqësues që ta trajtojë çështjen në mënyrë të përgjegjshme, dhe se propaganda greke anti-sllave duhet të ndalojë. Ermeni gjithmonë i shmangej pyetjeve për qëllimin e ardhjes së tij në Athinë.

Ndaj referencave të tërthorta mbi Titon dhe mundësinë e përmbysjes prej tij të qeverisë Hoxha, Ermenji përgjigjej se Tito nuk kishte shumë mbështetës në Shqipëri dhe se ishte shumë e vështirë që populli të nxitej kundër regjimit të Hoxhës. Kur iu përmend fakti që edhe Tito ishte komunist dhe se kushdo që bashkëpunonte me komunistët pësonte fatin e Petkov e të tjerëve, Ermeni nuk u përgjigj./ Memorie.al