SHBA- Në vitin 1982, Thomas Friedman po raportonte si gazetar për luftën që kishte filluar në Bejrut me shpresën se ky konflikt do të mbaronte shumë shpejt. Kjo i dha atij çmimin e parë “Pulitzer”, ndërsa çmimi i dyti erdhi në vitin 1988 për mbulimin e konfliktit izraelito-palestinez. I treti në vitin 2002 për raportimin e tij pas 11 shtatorit.

44 vjet më vonë, kolumnisti i New York Times, i cili ka kaluar gjysmën e jetës së tij duke u shpjeguar amerikanëve konfliktet në Lindjen e Mesme, po shikon një tjetër luftë që u portretizua dhe u përpoq të zhvillohej si e lehtë, për tu shndërruar në një “vrimë të zezë” gjeopolitike. Friedman ka dhënë një intervistë për gazetën greke “Kathimerini” në kuadër të Forumit të Demokracisë që do të mbahet në Athinë nga 29 shtatori në 1 tetor.

Nëse do të ishit sot në dhomën e situatave në Shtëpinë e Bardhë, a do ta këshillonit Trumpin të vazhdonte luftën me Iranin apo të kërkonte urgjentisht një rrugëdalje?

Unë nuk jap këshilla të tilla, por është shumë e qartë se çfarë po bën ai. Ai po kërkon një mënyrë për t’i dhënë fund luftës, duke siguruar njëkohësisht qëllimin fillestar, i cili është ta udhëheqë Iranin në një rrugë që nuk do ta shndërrojë atë në një fuqi bërthamore. Mendoj se ata hynë në këtë luftë në një mënyrë idiote. Dhe nëse Trump do të ruajë diçka për vete, për historinë dhe për botën, i vetmi qëllim që mendoj se pjesa tjetër e botës do të donte të shihte është që Irani të mos jetë në një trajektore për tu bërë një shtet me armë bërthamore. Nuk kam asnjë ide nëse ai mund ta arrijë këtë përmes negociatave.

Disa ditë më parë, drejtori i Mossadit, Roman Goffman, shkarkoi nga postet e tyre dy zyrtarë të lartë të agjencisë, përfshirë kreun e departamentit të Iranit. A mendoni se Trump ra viktimë e një plani tepër optimist?

Nëse doni që dikush të vritet në Teheran ose Bejrut, telefononi Mossadin. Nëse doni të kuptoni trendet shoqërore dhe politike në Teheran ose Bejrut, mos telefononi Mossadin, sepse për të njëjtën arsye ata janë të mirë në të parën, janë të këqij në të dytën. Ata janë shumë të mirë në rekrutimin e spiunëve që janë të gatshëm të kthehen kundër vendit të tyre, dhe zakonisht e ekzagjerojnë sa e dobët është lidershipi dhe sa i lehtë do të jetë tranzicioni.

A keni arritur të përcaktoni se cili është qëllimi i vërtetë i SHBA-së në këtë moment?

Besoj se qëllimi kryesor i Trump është të ulë çmimin e naftës dhe çmimet e ushqimeve dhe gjithçkaje tjetër, para zgjedhjeve të mesit të mandatit. Dhe pastaj ai mendon anasjelltas, çfarë duhet të bëjë për ta arritur këtë, pa u konsideruar lufta një dështim i plotë? Dhe, sigurisht, iranianët e dinë këtë.

Pse Departamenti i Shtetit ka dështuar të paraqesë një politikë koherente që i bën të qarta prioritetet dhe strategjinë për t’i dhënë fund luftës?

Sepse nuk kemi më një Departament Shteti, as një Këshill të Sigurisë Kombëtare. Kemi dikë që quhet Sekretar i Shtetit dhe Këshilltar i Sigurisë Kombëtare. Madje ka edhe dikë që quhet Sekretar i Shtypit i Shtëpisë së Bardhë. Por në realitet, nuk ka asnjë proces. Nuk ka asgjë tjetër përveç impulseve, paragjykimeve dhe obsesioneve të Trump, si dhe postimeve të tij në mediat sociale.

Çfarë ju shqetëson më shumë në lidhje me atë që Trump dhe zyrtarët amerikanë mund të mos e kuptojnë për Iranin?

Unë isha në favor të marrëveshjes bërthamore të Obamës dhe, duke parë problemin bërthamor të Iranit, e konsideroj atë një “problem të lig”.

Obama tha: “Cili është interesi thelbësor amerikan?”

Interesi thelbësor amerikan është të parandalojë Iranin nga zhvillimi i një bombe bërthamore ose ndërtimi i objekteve për një bombë bërthamore.

Dhe kështu ai tha: “Do të bëj një marrëveshje me Iranin që e heq atë nga tavolina.”

Dhe unë e mbështeta këtë ide.

Trump, siç e ka zakon, nuk e lexoi kurrë marrëveshjen. Jam i sigurt dhe as nuk e studioi ndonjëherë vërtet. E tëra çfarë dinte për marrëveshjen me Iranin ishte emri “Obama” në të. Dhe ai donte, siç ka bërë për shumë çështje të tjera, ta fshinte nga harta. Dhe kështu ai e shkatërroi atë në mënyrë impulsive, por nuk vendosi një regjim alternativ të vërtetë, që do të thotë se ata nuk kishin një Plan B, e lëre më një Plan C.

Irani kishte një plan A, një plan B dhe një plan C. “Nëse na prisni kokën lidershipit tonë, ne do të krijojmë një alternativë.” Dhe pastaj, plani B ishte: “Do ta mbyllim Ngushticën e Hormuzit.” Dhe plani C: “Do të bombardojmë objektet e naftës të të gjithë aleatëve tuaj arabë.”

Dhe si rezultat, në përpjekjen e saj për të parandaluar Iranin nga sigurimi i një “arme shkatërrimi masiv”, ajo i lejoi Iranit të zhvillonte një “armë përçarjeje masive”, e cila prish si prodhimin ashtu edhe transportin e naftës në Ngushticën e Hormuzit.

Nëse do të shkruaja një libër për këtë moment, titulli do të vinte nga cicërima e Trump në prill: “Hapni Ngushticën e mallkuar, o kopila të çmendur!” Ky ishte presidenti ynë që zbuloi se në çfarë lloj bote jeton.

A ekziston rreziku që Trump të zhvillojë një luftë që i shërben më shumë qëllimeve të Netanyahut sesa atyre të SHBA-së?

Nuk e di se çfarë interesash shërbehen, por nuk ka dyshim se Netanyahu e bindi atë të fillonte këtë konflikt në një mënyrë që ai mendonte se do të ishte shumë e lehtë.

“Si në Venezuelë: bombardon nga ajri, udhëheqja bie, populli merr pushtetin, ose sigurohesh që një grup miqësor të marrë kontrollin. Dhe ne do ta kontrollojmë Iranin nga distanca, ashtu siç kontrollojmë Venezuelën nga distanca.”

Ky ishte plani që Netanyahu ia shiti atij.

Nga raportimet tona në New York Times, e dimë se drejtori i CIA-s e quajti idenë qesharake. Madje edhe Sekretari i Shtetit Rubio tha se ishte shumë optimiste, por Trump nuk i dëgjoi ata. Pra, i gjithë faji bie mbi Trumpin dhe Netanyahun dhe kjo do të mbetet në histori si “Çmenduria e Bibit dhe Donaldit”.

A jeni i shqetësuar se ai mund ta zgjasë luftën thjesht sepse nuk dëshiron të duket sikur është tërhequr ose është mundur?

Ai është në një pozicion vërtet të vështirë, sepse sa më gjatë këmbëngul në luftë, aq më shumë çmimet e benzinës mbeten të rritura me mbi 25%, domethënë një dollar më shumë se para fillimit të luftës. Dhe kjo ka pasoja për të gjithë ekonominë. Kështu, sa më shumë që e zgjat luftën, në mënyrë që të mos duket si humbës, aq më shumë rrezikon të përfundojë si humbës në zgjedhjet e mesit të mandatit. Dhe nëse bën një marrëveshje të keqe, rrezikon të regjistrohet si “humbës” në sytë e Historisë.

Do të doja ta mbyllja me një titull nga artikulli juaj: “Nuk kam pasur kurrë më shumë frikë për të ardhmen e vendit tim” (prill 2025). Me zgjedhjet e mesit të mandatit vetëm 80 ditë larg, çfarë ju shqetëson më shumë?

Sot jam vërtet i shqetësuar për dy zgjedhje. Njëra është më 27 tetor në Izrael dhe tjetra më 3 nëntor në Shtetet e Bashkuara. Donald Trump dhe ‘Bibi’ Netanyahu janë vëllezër nga nëna të ndryshme. Të dy janë të angazhuar në një sipërmarrje paralele, e cila synon të shkatërrojë sundimin e ligjit në vendin e tyre ose të minojë, të dobësojë sundimin e ligjit në mënyrë që të përjetësojë pushtetin e tyre.

Ata janë dy burra shumë të rrezikshëm, secili i zënë me një projekt paralel, dhe ne kemi dy zgjedhje me shtatë ditë diferencë. Unë besoj se e ardhmja e Izraelit dhe e Amerikës është në lojë në këto zgjedhje. Në zgjedhjet e fundit në Izrael, shkrova se do të ishte “fundi i Izraelit siç e njihnim”. Besoj se nëse fiton Netanyahu, ai do të konfirmojë se ky do të jetë “fundi i Izraelit si një demokraci hebraike”.

Dhe nëse Trump fiton zgjedhjet, partia e tij dhe ai do të mbajnë kontrollin e Senatit, Dhomës së Përfaqësuesve dhe në thelb, të Gjykatës Supreme për dy vjet, dhe ky do të jetë “fundi i Amerikës siç e njohim ne”. Pra, ka shumë gjëra në lojë në këto zgjedhje./Dosja.al