HAVZI NELA – KUJTESA E NJË POETI DHE DINJITETI I FJALËS SË LIRË

Më 10 gusht 1988, në Kukës, në fundin e një epoke që ende nuk e kishte kuptuar se po i afrohej shembjes, regjimi komunist shqiptar ekzekutoi poetin dhe disidentin Havzi Nela.

Tridhjetë e tetë vjet më pas, kujtimi i tij nuk i përket vetëm historisë së letërsisë shqiptare, as vetëm historisë politike të dhunes se diktaturës. Ai i përket historisë së dinjitetit njerëzor dhe të lirisë së mendimit, sepse jeta dhe vepra e tij dëshmojnë se ekzistojnë rrethana historike në të cilat fjala poetike bëhet formë e rezistencës morale dhe se, përballë një pushteti që kërkon të kontrollojë mendimin, akti i të shkruarit mund të shndërrohet në një akt të lirisë.

Havzi Nela ishte poet, por fati i tij e vendosi atë përtej një përcaktimi thjesht letrar. Ai u bë një nga figurat simbolike të qëndresës së individit përballë një sistemi totalitar që kërkonte të ushtronte kontroll jo vetëm mbi jetën publike, por edhe mbi ndërgjegjen, gjuhën, kujtesën dhe imagjinatën e individit.

Ekzekutimi i tij ishte kulmi tragjik i një politike të gjatë represive ndaj intelektualëve dhe krijuesve shqiptarë. Regjimi komunist nuk e shihte artin si një hapësirë autonome të shpirtit dhe të mendimit, por si një instrument që duhej t’i shërbente ideologjisë zyrtare. Realizmi socialist nuk u imponua vetëm si metodë estetike; ai u përdor si mekanizëm ideologjik për të përcaktuar kufijtë e së lejueshmes në letërsi dhe në arte.

Në këtë sistem, krijuesi nuk vlerësohej vetëm për talentin dhe veprën e tij, por edhe për shkallën e konformizmit me doktrinën politike. Arti humbte autonominë e vet dhe shndërrohej në pjesë të mekanizmit të propagandës. Pikërisht kundër këtij nënshtrimi të ndërgjegjes krijuese u ngritën, në mënyra të ndryshme, shkrimtarë, poetë, artistë dhe intelektualë shqiptarë.

Historia e tyre përbën një nga kapitujt më të dhimbshëm dhe më pak të institucionalizuar të kujtesës sonë kombëtare.

Rreth 175 shkrimtarë, poetë, artistë, përkthyes dhe figura të tjera të botës së kulturës u dënuan me vdekje, me burgime të gjata, internim ose përndjekje politike; disa prej tyre humbën jetën nën tortura dhe në kushtet çnjerëzore të burgjeve komuniste. Pas këtyre shifrave qëndrojnë jetë njerëzore, biblioteka të humbura, dorëshkrime të zhdukura, vepra të ndaluara, karriera të ndërprera dhe familje të dënuara së bashku me krijuesit.

Prandaj, përkujtimi i Havzi Nelës nuk mund të reduktohet në një ceremonial vjetor. Ai duhet të jetë pjesë e një politike të qëndrueshme të kujtesës kulturore dhe historike.

Një shoqëri demokratike nuk e ndërton identitetin e saj vetëm duke kujtuar fitoret; ajo duhet të ketë guximin të përballet edhe me plagët e saj historike. Kujtesa e persekutimit të shkrimtarëve dhe artistëve është e tillë. Ajo na detyron të mendojmë mbi raportin ndërmjet pushtetit dhe kulturës, ndërmjet ideologjisë dhe artit, ndërmjet censurës dhe lirisë së shprehjes.

Në këtë perspektivë, kujtesa nuk është vetëm rikthim në të kaluarën; ajo është një instrument etik për të mbrojtur të ardhmen.

Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, e riorganizuar mbi parimet e pluralizmit, demokracisë, autonomisë së krijimtarisë dhe lirisë së shprehjes pas Kuvendit të 19 majit 2026, e konsideron këtë përgjegjësi pjesë të misionit të saj historik dhe institucional.

Për këtë arsye, Lidhja ka marrë vendim për ngritjen e Muzeut të Shkrimtarëve dhe Artistëve të Dënuar nga Regjimi Komunist, në ish-ndërtesën e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë.

Ky muze synohet si një institucion i kujtesës kulturore shqiptare, ku dokumenti historik, vepra letrare, dorëshkrimi, fotografia, dëshmia personale dhe memoria familjare të bashkohen në një narrativë të përgjegjshme dhe të dokumentuar mbi fatin e krijuesit nën diktaturë.

Ai duhet të jetë një hapësirë e kujtesës, kërkimit shkencor, edukimit dhe dialogut, jo një vend i hakmarrjes ndaj së kaluarës. Qëllimi i tij nuk është të prodhojë një histori të re të ndarjeve, por të dëshmojë se çfarë ndodh me kulturën kur pushteti politik përpiqet të kontrollojë ndërgjegjen krijuese.

Në këtë kuptim, muzeu i ardhshëm duhet të jetë një institucion i hapur për studiuesit, shkrimtarët, artistët, studentët dhe brezat e rinj, një arkiv i gjallë i një kohe që nuk duhet të përsëritet dhe një hapësirë ku dokumentet e historisë të mund të lexohen në dritën e standardeve bashkëkohore të kërkimit, të drejtave të njeriut dhe lirisë akademike.

Havzi Nela është pjesë e kësaj kujtese.Ai na kujton se liria e shprehjes nuk është një dekor i demokracisë, por një nga kushtet themelore të ekzistencës së saj. Një shoqëri mund të ketë institucione, ligje dhe struktura shtetërore, por nëse qytetari nuk ka të drejtën të mendojë, të shkruajë, të krijojë dhe të shprehë bindjen e tij pa frikën e ndëshkimit, demokracia mbetet e paplotë.

Për shkrimtarin dhe artistin kjo e drejtë ka një dimension të veçantë. Autonomia e krijimtarisë është kusht i vetë ekzistencës së artit. Letërsia nuk mund të jetë e lirë nëse i nënshtrohet një doktrine politike; arti nuk mund të jetë autentik nëse i kërkohet të përsërisë të vërteta të paracaktuara; kultura nuk mund të zhvillohet nëse mendimi alternativ trajtohet si kërcënim.

Kjo është arsyeja përse kujtimi i Havzi Nelës mbetet aktual.

Jo sepse historia duhet të jetojë përgjithmonë në dhimbjen e së kaluarës, por sepse e ardhmja duhet të ndërtohet mbi mësimet e saj.

Në 38-vjetorin e ekzekutimit të tij, Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë nderon Havzi Nelën dhe të gjithë krijuesit shqiptarë që u persekutuan, u burgosën, u internuan, u censuruan apo humbën jetën për shkak të bindjeve, veprës dhe qëndrimit të tyre ndaj diktaturës.

Ne besojmë se nderimi më i vërtetë për ta nuk është vetëm përkujtimi i emrave të tyre.

Është rikthimi i veprës së tyre në kujtesën kombëtare, dokumentimi i historisë së tyre, studimi i trashëgimisë së tyre dhe mbrojtja e parimeve për të cilat ata u përndoqën.

Prandaj, sot, nga kujtesa e Havzi Nelës, Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë përcjell një mesazh që i kapërcen kufijtë e një përvjetori:

Liria krijuese është e drejtë themelore.Liria e shprehjes është themel i demokracisë.Autonomia e artit është kusht i kulturës së lirë. Kujtesa historike është përgjegjësi qytetare.

Dhe mbi të gjitha:Një shoqëri që harron poetët e saj të persekutuar rrezikon të harrojë edhe arsyen përse liria duhet mbrojtur.

Në kujtim të Havzi Nelës dhe të të gjithë krijuesve shqiptarë të persekutuar nga diktatura, Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë angazhohet që kujtesa e tyre të mos mbetet vetëm një kapitull i dhimbshëm i historisë, por të shndërrohet në një trashëgimi të gjallë të lirisë, të dinjitetit dhe të përgjegjësisë intelektuale.

Dr. Mujë Bupapaj

KRYETAR I LIDHJES SË SHKRIMTARËVE DHE ARTISTËVE TË SHQIPËRISË

Tiranë, 10 gusht 2026