Qeveria thotë se po investon miliona në vendosjen e kamerave inteligjente në disa shkolla, por prindërit dhe ekspertët ngrenë alarmin për rrezikun e mundshëm kibernetik, ndërsa theksojnë se kjo masë injoron problemet reale në sistemin arsimor.

Pas mbylljes antikushtetuese të TikTok, kryeministri Edi Rama e shfrytëzoi sërish vrasjen tragjike të 14-vjeçarit Martin Cani, këtë herë për të reklamuar projektin e kushtueshëm “Smart City” si një zgjidhje të artë për dhunën në shkolla.

Gjatë inaugurimit të një qendre komande më 16 korrik, Rama tha se nuk e kishte harruar fëmijën e vrarë, ndërkohë që e prezantoi projektin si një reagim sistemik ndaj rrezikut në institucionet arsimore.

“Reagimi ynë në këtë rast është një reagim sistemik, i cili edhe në nderim të kujtimit të një viktime të pafajshme dhe të panevojshme, do të mundësojë që shumë fëmijë, të cilët mund të jenë potencialisht një ditë të rrezikuar, të mos kenë asnjë pasojë,” theksoi kryeministri.

Por deklaratat e tij nuk bindën më së paku familjen Cani.

“Kamerat nuk parandalojnë dhunën, nuk zëvendësojnë psikologët, nuk zgjidhin mungesën e sigurisë, nuk e shpëtuan Martinin, dhe nuk do të shpëtojnë fëmijë të tjerë pa masa reale,” deklaruan prindërit e 14-vjeçarit të vrarë në afërsi të shkollës “Fan Noli” në nëntor 2024.

Projekti “Smart City” ka hyrë tashmë në fazën e implementimit përmes vendosjes së kamerave inteligjente në 20 shkolla të qarkut të Tiranës, në akset rrugore si dhe në pikat kufitare me premtimin e rritjes së sigurisë publike. Ai parashikohet t’u kushtojë taksapaguesve mbi 118 milionë euro, të siguruara përmes një kontrate huaje nga Fondi për Zhvillim i Abu Dhabit.

Publiku ka marrë shpjegime të pakëta së fundmi nga ministri i Brendshëm, Besfort Lamallari, i cili tha në një intervistë televizive se projekti që do të shtrihej në 873 lokacione operative në të gjithë vendin, të ndara në 12 drejtori vendore të policisë, në 24 qytete kryesore dhe 28 Pika të Kalimit Kufitar.

Sipas tij, sistemi synon të parandalojë një listë prej 20 shkeljesh penale, duke filluar nga konsumi i lëndëve të ndaluara e deri te sjelljet agresive apo armët e ftohta. Ai iu përgjigj gjithashtu në distancë shqetësimeve për privatësinë, duke pohuar se Policia nuk do të merrte pamjet, por “alerte” të enkriptuara.

Mbikëqyrja biometrike masive ka rritur megjithatë shqetësimet për cënimin e privatësisë, ndërkohë që ekspertët mendojnë se kjo e lë gjithashtu të pashëruar sistemin arsimor në Shqipëri.

“Në shumë shkolla psikologët mbulojnë disa institucione njëkohësisht, mungojnë ambientet konfidenciale dhe shpesh roli i tyre mbetet formal. Në këto kushte është paradoksale që investimi publik të fokusohet fillimisht te inteligjenca artificiale dhe jo te inteligjenca njerëzore,” tha Kolindo Vjerdha, përfaqësues i “Qëndresës Qytetare”.

Ministria e Brendshme nuk iu përgjigj pyetjeve të BIRN deri në publikimin e këtij shkrimi.

Mjedis shtypës

Aplikimi i projektit “Smart City” në shkolla ka shkaktuar shqetësim mes një grupi prindërish, të cilët ankohen gjithashtu për mungesë informimi.

Ataol Kaso, botues dhe prind i një fëmije që studion në shkollën “Jeronim de Rada” tha se nuk e kuptonte logjikën e përgjimit me kamera inteligjente brenda një shkolle me fëmijë 6-14 vjeç.

“Si mund t’i besojmë kështu, verbërisht, pa asnjë transparencë, qoftë edhe një bisedë informuese, të dhënat sensitive të fëmijëve tanë?”, thotë Kaso, i shqetësuar për mungesën e diskutimit të kësaj ndërhyrjeje me prindërit.

Një tjetër shqetësim lidhet me centralizimin e këtyre të dhënave te Policia e Shtetit dhe mbrojtjen e tyre, në një kohë kur siguria digjitale në vend është përballur me shumë problematika.

“Dimë vetëm nga media që kur fëmijët të kthehen në banka në shtator, sistemi i përgjimit do jetë aktiv. Edhe me një nismë më pak të dyshimtë, një mënyrë veprimi e tillë është shqetësuese”, shtoi Kaso.

Gazetarja dhe aktivistja e grupimit “Prindër për arsim cilësor”, Ermelinda Hoxhaj mendon gjithashtu se zbatimi masiv i kamerave krijon vetvetiu një mjedis shtypës, ndërkohë që kritikon institucionet për mungesë konsultimi me prindërit.

“Me këtë projekt besoj se tejkalohet çështja e sigurisë, këtu nis një rrezik i madh i shkeljes së privatësisë së fëmijëve dhe adoleshentëve,” paralajmëron Hoxhaj, duke argumentuar se monitorimi i vazhdueshëm rrezikon të shtojë stresin psikologjik te nxënësit.

Për ekspertët e arsimit, instalimi i kamerave është provë se zgjidhjet sipërfaqësore teknologjike po zëvendësojnë debatin e munguar mbi shkaqet thelbësore të dhunës në shoqërinë shqiptare dhe po ashtu problemet e të miturve.

Vjerdha nga “Qëndresa Qytetare” thotë se në rastin e Martin Canit, konflikti ishte i identifikuar gjerësisht në ambientet e shkollës përpara se të ndodhte vrasja, çka do të thotë se sistemi kishte informacion që supozohet se do sigurohet nga kamerat, por i gjithë zinxhiri i parandalimit—nga drejtuesit e shkollës, tek oficeri i sigurisë dhe psikologu—dështoi fatalisht të shmangte humbjen e jetës.

Sipas Vjerdhës, deri më sot publiku nuk ka parë “një auditim të këtyre hallkave, as masa konkrete ndaj institucioneve që nuk funksionuan”. Ai vë në dukje se në këto kushte, investimi i qeverisë i fokusuar tek Inteligjenca Artificiale nuk është i mjaftueshëm dhe as premton zgjidhje, pasi sistemi arsimor operon me kapacitete të pamjaftueshme, me një raport psikolog-nxënës rreth 1 me 506, shpesh pa ambiente konfidenciale pune për të trajtuar traumat.

“Ato (kamerat) nuk identifikojnë bullizmin psikologjik, nuk zbulojnë izolimin social të një fëmije, nuk trajtojnë depresionin, nuk ndërhyjnë në konfliktet që lindin jashtë fushës së kamerës dhe nuk zëvendësojnë vendimmarrjen njerëzore. Siguria në shkolla ndërtohet mbi praninë e profesionistëve, jo mbi teknologjinë. Teknologjia është një mjet ndihmës, jo politika kryesore,” vëren Vjerdha.

Në të njëjtën linjë qëndron edhe Gentian Serjani, avokat dhe aktivist i të drejtave të njeriut. Sipas tij, kamerat nuk mund të zëvendësojnë mungesën e mbështetjes sociale dhe psikologjike me të cilat përballen sot fëmijët.

“Ajo që mungoi, dhe që kamerat nuk mund ta zëvendësojnë, ishte reagimi në kohën dhe mënyrën e duhur nga struktura përgjegjëse e institucionit arsimor,” tha Serjani duke analizuar vrasjen tragjike të Martin Canit.

“Nëse mendojmë se zgjidhja do të vijë vetëm nga vendosja e kamerave, fatkeqësisht kemi devijuar nga rruga e duhur për të ofruar një zgjidhje efektive,” theksoi ai.

Kush e garanton sigurinë nga kamerat?!

Zbatimi i shpejtë i projektit, pa kuruar dështimet njerëzore të mbartura, i lë një shteg të hapur rreziqeve që lidhen me sigurinë kibernetike, ndërkohë që bëhet në një zonë gri të ligjit dhe pa rregullimet e duhura.

Orkidea Xhaferaj, eksperte e sigurisë kibernetike pranë organizatës SCiDEV, thekson se projekti vuan nga një mungesë thelbësore transparence, llogaridhënieje dhe informacioni të plotë, duke i lënë qytetarët vetëm me “copëza të asaj çka do bëhet”.

Përdorimi i Inteligjencës Artificiale për të analizuar të dhëna biometrike, të mbledhura nga kamerat inteligjente, e klasifikon sipas saj automatikisht sistemin si me “rrezik të lartë”, çka dikton nevojën imediate për zbatimin e mekanizmave të fortë mbrojtës kundër keqpërdorimeve.

Xhaferaj shtoi gjithashtu se kjo situatë bëhet edhe më alarmante për shkak të boshllëkut aktual ligjor në Shqipëri, ku ligji i ri për Inteligjencën Artificiale, i cili përfundoi konsultimin publik vetëm në qershor, ende nuk ka hyrë në fuqi për të rregulluar ligjërisht këto sisteme.

“Përpos pamjeve filmike të mbledhura nga kamerat, sistemet përpunojnë të dhënat, i kryqëzojnë ato duke nxjerrë dije e informacion të ri. Çfarë ndodh me këtë?” thotë Xhaferaj, duke shtuar se subjekti i monitoruar janë fëmijët e mitur, gjë që kërkon përfshirjen e drejtpërdrejtë të prindërve.

Sipas saj, vendi ka nevojë për ngritjen e një autoriteti të pavarur auditimi të këtyre sistemeve dhe thekson domosdoshmërinë për transparencë proaktive mbi aksesin e nënkontraktorëve në sistem, thelbësore kjo sidomos pas historikut të sulmeve të njëpasnjëshme kibernetike ndaj infrastrukturës digjitale kritike të vendit.

“Mendoj se në vijim të sulmeve të vazhduara kibernetike ndaj institucioneve dhe infrastrukturës digjitale kritike, institucionet duhet të japin garanci më të mëdha për qytetarët. Duhet të ketë transparencë proaktive në hapat dhe masat e ndërmarra, për të ndërtuar besim te qytetarët”, thotë ajo.

Shqetësimet për sigurinë kanë edhe Vjerdha e Serjani, të cilët thonë se qytetarët duhet të njihen plotësisht me sistemin. Avokati po ashtu kujton se masa të ngjashme si mbyllja e TikTok-ut patën zero efekt dhe se vrasjet e të miturve vazhduan me raste të tjera në Maliq dhe Durrës.

Vjerdha nga ana tjetër nuk është apriori kundër.

“Kjo nuk do të thotë se kamerat janë domosdoshmërisht të gabuara. Vendosja e tyre në ambientet e përbashkëta mund të ketë një efekt pozitiv në rritjen e sigurisë dhe dokumentimin e incidenteve”, tha ai.

Por sipas tij, përdorimi i tyre duhet të shoqërohet me protokolle shumë të qarta, për administrimin, aksesin dhe të garantohet mbrojtja e të dhënave personale të të miturve. “Pa këto garanci ekziston rreziku që një politikë sigurie të shndërrohet në një mekanizëm mbikëqyrjeje të pajustifikuar,” përfundoi ai./BIRN