“Snežana Paunović bëri më shumë sesa fyeu shqiptarët. Ajo e poshtëroi Serbinë, dëmtoi interesat e saj dhe tregoi se sa shpejt mund të kthehet nostalgjia politike për vitet 1990 në nivelet më të larta të shtetit”, shkruan Orhan Dragaš.

Dr. Orhan Dragaš, themeluesi dhe drejtori i Institutit Ndërkombëtar të Sigurisë me seli në Beograd.

Dëgjova disa herë fjalët e Snežana Paunović-it, Ministres së Administratës Publike dhe Vetëqeverisjes Lokale të Serbisë, dhe çdo herë isha po aq i tmerruar. Një anëtare e qeverisë serbe deklaroi publikisht se, nëse do të kishte qenë në pozicionin e Slobodan Millosheviqit, do ta kishte “pastruar etnikisht Kosovën në vitin 1998”. Pastaj u përpoq të shpjegonte se nuk kishte ndërmend të vriste shqiptarë, por se kushdo që nuk e konsideronte veten mjaftueshëm qytetar të Republikës Federale të Jugosllavisë duhej të detyrohej të largohej nga Kosova dhe të shkonte në “vendin amë”. Kur pasoi dënimi, ministrja nuk i tërhoqi fjalët e saj. Ajo tha se i qëndronte pikëpamjeve të saj, se i përkiste të njëjtës parti politike për 34 vjet dhe se nuk i interesonte se çfarë mendonin kritikët e saj. Shfaqja e saj e mëvonshme nuk e zbuti deklaratën fillestare. Kjo e bëri atë edhe më shqetësuese, sepse tregonte se kjo nuk ishte një vërejtje e ngathët e bërë në nxehtësinë e momentit, por një bindje e menduar politike.

Spastrimi etnik nuk është një metaforë, një ndryshim fraze, një hiperbolë televizive apo një përshkrim i lirshëm i një ideje politike. Në dokumentet e Kombeve të Bashkuara, termi i referohet krijimit të një zone etnikisht homogjene nëpërmjet forcës ose frikësimit me qëllim largimin e anëtarëve të një grupi të caktuar. Vrasja nuk është instrumenti i vetëm i një politike të tillë. Kërcënimet, deportimet, zhvendosja me forcë, sekuestrimi i shtëpive, shkatërrimi i pronës dhe krijimi i frikës që i shtyn njerëzit të ikin janë thelbi i saj. Kur ministrja thotë se nuk do t’i kishte vrarë shqiptarët, por në vend të kësaj do t’i kishte dërguar në Shqipëri, ajo nuk po e hedh poshtë idenë e spastrimit etnik. Ajo po e përshkruan atë saktësisht.

Është veçanërisht alarmante që fjalë të tilla vijnë nga ministrja përgjegjëse për administratën publike dhe qeverisjen vendore. Është nëpërmjet administratës publike dhe institucioneve vendore që shteti takon qytetarët e tij çdo ditë. Këtu lëshohen dokumente, regjistrohen fëmijët, ushtrohen të drejtat, mbrohen pronat dhe njerëzit zbulojnë nëse janë vërtet të barabartë para ligjit. Kushtetuta e Serbisë garanton barazinë dhe ndalon diskriminimin në bazë të kombësisë. Megjithatë, ministrja përgjegjëse për një pjesë të sistemit përgjegjës për ruajtjen e kësaj barazie ka deklaruar publikisht se do ta maste të drejtën e një personi për t’i përkitur shtetit sipas një testi të besnikërisë etnike dhe do t’i largonte nga shtëpitë e tyre ata që nuk e përmbushnin atë.

Sipas regjistrimit të vitit 2022, i cili nuk e mbuloi territorin e Kosovës, 61,687 qytetarë të Serbisë e identifikuan veten si shqiptarë. Shumica jetojnë në Preshevë, Bujanoc dhe komunat përreth në jug të vendit. Ata nuk janë mysafirë, kohëzgjatja e qëndrimit të të cilëve përcaktohet nga shteti. Ata janë qytetarë të Serbisë, njerëz të drejtat e të cilëve nuk varen nga sa me zë të lartë e shpallin besnikërinë e tyre ndaj vendit, nëse e mbështesin qeverinë e tij apo si e kuptojnë identitetin e tyre kombëtar. Pas fjalëve të Snežana Paunović, çdo shqiptar në Serbi ka të drejtë të pyesë nëse një anëtar i qeverisë e konsideron atë si qytetar të barabartë apo si dikë që një ditë mund t’i tregohet rruga për në kufi.

Vitet 1990 filluan pikërisht me këtë lloj klasifikimi politik të qenieve njerëzore. Përpara se të shfaqeshin kolonat e refugjatëve, flitej për popuj të pabesueshëm, territore historike, zona etnikisht të dëshirueshme dhe qytetarë që duhet të zhvendoseshin në vendet që dikush tjetër i kishte shpallur “të tyret”. Fjalët më pas morën uniforma, pika kontrolli, kampe, autobusë dhe kamionë. Ata lanë pas një Vukovar të shkatërruar, një Sarajevë të rrethuar, një Mostar të ndarë, varre masive, Srebrenicën, fshatra të djegura dhe miliona njerëz që u zgjuan një mëngjes pa një shtëpi, një qytet apo jetën që kishin njohur dikur. Shumë nuk jetuan për ta parë mëngjesin tjetër.

Më shumë se 140,000 njerëz u vranë në luftërat në të gjithë ish-Jugosllavinë dhe pothuajse katër milionë u dëbuan ose u zhvendosën. Vetëm në Bosnjë dhe Hercegovinë, rreth 100,000 njerëz u vranë dhe afërsisht 2.2 milionë u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre. Familje të tëra u zhdukën brenda disa ditësh. Breza të tërë u rritën si refugjatë. Shtetet u varfëruan, qytetet u shkatërruan dhe shoqëritë u helmuan për dekada të tëra, ndërsa urrejtja e prodhuar nga politikanët vazhdoi të jetonte shumë kohë pas të shtënave të fundit.

Anëtarë të ushtrive dhe grupeve të armatosura të ndryshme kryen krime, dhe viktimat përfshinin serbë, boshnjakë, kroatë, shqiptarë, romë dhe anëtarë të komuniteteve të tjera. Çdo krim kërkon dënim dhe çdo viktimë kërkon dinjitet. Në të njëjtën kohë, politikat e ndjekura nën sundimin e Millosheviqit e futën Serbinë në luftëra, sanksione, izolim ndërkombëtar, shkatërrim ekonomik dhe, së fundmi, në bombardime. Millosheviq u padit para Tribunalit të Hagës për dëbime, vrasje, persekutime dhe krime të tjera të lidhura me Kosovën, Kroacinë dhe Bosnjën dhe Hercegovinën. Procedurat përfunduan pa një vendim gjyqësor për shkak të vdekjes së tij në vitin 2006. Serbia vazhdoi të paguante çmimin politik dhe njerëzor të sundimit të tij shumë kohë pasi ai ishte larguar.

Pjesa më e rrezikshme e deklaratës së Snežana Paunović-it përmbahej në një fjalë të vetme, “do të”. Me këtë fjalë, ajo pushoi së foluri për të kaluarën dhe zbuloi se çfarë do të bënte vetë nëse do të kishte pushtetin. Ajo e paraqiti katastrofën e viteve 1990 si një punë të papërfunduar dhe një mundësi të humbur. Në shpjegimin e saj, problemi me politikën e Millosheviqit nuk ishte persekutimi i një popullsie, por se persekutimi nuk ishte kryer mjaftueshëm plotësisht. Një qëndrim i tillë, i shprehur në vitin 2026 nga një anëtar i qeverisë serbe, është një fyerje për çdo qytetar që ka kaluar çerek shekullin e kaluar duke u përpjekur ta nxjerrë këtë vend nga rrënojat e lëna nga një politikë ndaj së cilës ministrja tani deklaron publikisht besnikërinë e saj.

Krime të rënda u kryen kundër civilëve shqiptarë në Kosovë në vitet 1998 dhe 1999, dhe më shumë se 900,000 shqiptarë u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre. Pasi forcat serbe u tërhoqën dhe mbërritën misionet ndërkombëtare, filluan vrasjet, sulmet dhe dëbimi i serbëve, romëve, ashkalinjve, goranëve dhe joshqiptarëve të tjerë. Rreth 200,000 anëtarë të këtyre komuniteteve u larguan nga Kosova. Mijëra familje të çdo kombësie ende jetojnë me pasojat e zhdukjeve, vrasjeve, pronës së vjedhur dhe pamundësisë për t’u kthyer në shtëpi. Pranimi i krimeve kundër shqiptarëve nuk i zvogëlon vuajtjet e serbëve. Dënimi i persekutimit të serbëve nuk i jep askujt të drejtën të mbështesë persekutimin e shqiptarëve. Vetëm një shtet serioz mund të tregojë të vërtetën për çdo viktimë, duke hedhur poshtë hakmarrjen kolektive si një program politik.

Kjo është arsyeja pse reagimi i Ivica Daçiç më tronditi edhe më shumë. Si president i Partisë Socialiste të Serbisë (SPS), ai mund të kishte treguar se partia e tij i kuptonte të paktën disa nga pasojat e politikave të viteve 1990. Si Zëvendëskryeministër, ai kishte detyrën të mbronte reputacionin e institucionit të cilit i përket. Si Ministër i Brendshëm, ai kishte detyrën të mbronte rendin kushtetues dhe sigurinë e çdo qytetari të Serbisë. Në vend të kësaj, ai e përshkroi kritikën ndaj Snežana Paunović si “të turpshme dhe hipokrite” dhe u përpoq të justifikonte fjalët e saj duke përmendur vuajtjet e serbëve në Kosovë. Duke vepruar kështu, ai e ngriti sjelljen skandaloze të një ministri në një pozicion të mbrojtur publikisht nga Zëvendëskryeministri.

Daçiç e di shumë mirë se fjalimet politike mund të kenë pasoja reale dhe ligjore. Në vitin 2018, Dhoma e Apelit e Mekanizmit të OKB-së në Hagë dha një vendim përfundimtar në rastin e Vojislav Šešelj për fjalimin e tij në Hrtkovci më 6 maj 1992, në të cilin ai nxiti dëbimin e popullsisë kroate. Ai u shpall përgjegjës për nxitjen e deportimit, persekutimit përmes zhvendosjes me forcë dhe akteve të tjera çnjerëzore në formën e transferimit të detyruar, të gjitha si krime kundër njerëzimit. Ai u dënua me dhjetë vjet burg. Ky rast tregon se fjalët e politikanëve, kur shqiptohen me autoritet dhe drejtohen kundër një komuniteti të caktuar, mund të bëhen preludi i menjëhershëm i persekutimit dhe i humbjes së sigurisë, pronës dhe shtëpisë.

Thirrja e Daçiçit për vuajtjet serbe është gjithashtu një fyerje për viktimat serbe, sepse e kthen dhimbjen e tyre në një justifikim për dëbimin e të tjerëve. Serbët që u detyruan të largoheshin nga Peja, Prizreni, Gjakova ose Prishtina nuk marrin drejtësi nga një ministër që imagjinon një Kosovë pa shqiptarë. Prona e tyre nuk do të kthehet, të zhdukurit nuk do të gjenden, manastiret nuk do të bëhen më të sigurta dhe kthimi nuk do të bëhet më i lehtë sepse një anëtar i qeverisë flet gjuhën e hakmarrjes kolektive. Fjalë të tilla i ndihmojnë pikërisht ato qarqe në Prishtinë që kërkojnë ta portretizojnë Beogradin si një kërcënim të përhershëm për shqiptarët dhe të hedhin poshtë çdo kërkesë serbe për mbrojtjen e komunitetit serb si një pretendim të maskuar territorial ose etnik.

Serbia është tashmë e angazhuar në një luftë të vështirë për të siguruar sigurinë e serbëve në Kosovë, për të mbrojtur të drejtat e tyre, për të ruajtur komunitetet lokale, për të mundësuar kthimin e të zhvendosurve dhe për të mbrojtur trashëgiminë fetare dhe kulturore. Deklarata e Snežana Paunović e bën këtë luftë më të vështirë. Çdo kundërshtar i Serbisë tani do të jetë në gjendje të tregojë faktin se një ministre në Beograd imagjinon hapur një Kosovë të pastruar nga shqiptarët, ndërsa udhëheqësja e partisë së saj e mbron atë. Një fjali e vetme në televizion ka dëmtuar përpjekjet diplomatike të shtetit dhe pikërisht njerëzit që shteti është i detyruar të mbrojë.

Bashkimi Evropian ka deklaruar tashmë se nuk ka vend në Evropë për gjuhë që justifikon ose mbështet spastrimin etnik, dhe se deklarata të tilla bien ndesh me detyrimet e Serbisë në procesin e normalizimit të marrëdhënieve me Prishtinën. Ky reagim nuk është rezultat i armiqësisë ndaj Serbisë. Serbia dëmton veten kur një anëtar i qeverisë së saj mbështet dëbimin e një popullsie dhe Zëvendëskryeministrja sulmon kritikët e saj në vend që ta sanksionojë atë. Rruga evropiane nuk është thjesht një çështje kapitujsh teknikë, legjislacioni, fondesh dhe takimesh në Bruksel. Ajo kërkon sigurinë më themelore se ata që janë në pushtet nuk do t’i ndajnë qytetarët në ata që i përkasin shtetit dhe ata që duhet të dërgohen përtej kufijve të tij.

Heshtja e Kryeministrit pas një paraqitjeje të tillë nuk mund të vazhdojë pa pasoja. Đuro Macut duhet të deklarojë nëse një anëtar i kabinetit të tij po fliste në emër të qeverisë serbe. Nëse nuk po fliste, ai duhet të ndërmarrë veprime konkrete. Një post ministror nuk është një platformë private dhe një qeveri nuk është një koleksion individësh të lirë për të shpallur plane personale për të ndryshuar përbërjen etnike të një territori para kamerave televizive dhe pastaj të përdorin kredencialet e tyre partiake kur publiku kërkon llogari. Çdo ditë pa një përgjigje të qartë e kthen deklaratën e Snežana Paunović nga një skandal personal në një barrë të mbajtur nga e gjithë qeveria.

Serbia duhet të vendosë se çfarë lloj vendi dëshiron të jetë. Një shtet që u përket të gjithë qytetarëve të saj nuk shqyrton gjakun, prejardhjen apo ndjenjat politike përpara se të njohë të drejtën e një personi për një shtëpi. Një shtet që respekton viktimat e veta nuk kërkon ngushëllim në fantazitë e persekutimit të të tjerëve. Një shtet që dëshiron një të ardhme evropiane nuk mund ta mbajë në qeveri një person që pendohet publikisht që Slobodan Millosheviq nuk dëboi edhe më shumë njerëz.

Snežana Paunović bëri më shumë sesa fyerje për shqiptarët. Ajo e poshtëroi Serbinë, dëmtoi interesat e saj dhe tregoi se sa shpejt nostalgjia politike për vitet 1990 mund të kthehet në nivelet më të larta të shtetit. Ivica Dačić e përkeqësoi problemin duke e mbrojtur atë. Qeveria tani ka vetëm një rrugë veprimi të përgjegjshme. Ajo duhet t’i hedhë poshtë pa mëdyshje fjalët e saj dhe të tregojë se nuk ka vend në radhët e saj për avokatët e spastrimit etnik. Çdo gjë më pak do të thoshte se Serbia, edhe pas më shumë se 140,000 vdekjeve dhe pothuajse katër milionë njerëzve të dëbuar nga shtëpitë e tyre, ende nuk ka arritur të kuptojë koston e një politike që vendosi se kush lejohej të qëndronte në shtëpinë e vet./ Eualive.ne