Muzeu Historik Kombëtar kujtoi në ditën e lindjes, Vexhi Buharanë, një nga figurat më të ndritura të kulturës, historiografisë dhe orientalistikës shqiptare.

Buharaja ishte shkrimtar, përkthyes, historian, “Mësues i Popullit”. Lindi më 12 maj të vitit 1920, në lagjen “Murat Çelepi” të Beratit. Rrjedh prej një familje intelektuale, me trashëgimi të pasur fetare, kulturore e atdhetare. Babai i tij, Ibrahim Efendi, ishte hoxhë, myderiz, atdhetar, si edhe gjyshi i tij, Ismail Efendi, që të dy, burra të përmendur për dituri, në Berat e nëpër Shqipëri.

Mësimet fillore i kreu në vendlindje. Vijoi studimet në Medresënë e Përgjithshme në Tiranë, ku u diplomua në vitin 1940. Fill pas diplomimit, në moshën 20 vjeçare, u punësua në redaksinë e revistës “Kultura Islame» në Tiranë. Në vitin 1944 u largua nga Tirana, për shkak të rrethanave të vështira të luftës dhe qëndroi në familjen e tij në Berat. Më pas, në Institutin e Historisë, la gjurmë të pashlyeshme me gjurmimin, mbledhjen, sistemimin, transkriptimin dhe përkthimin e qindra mbishkrimeve osmane dhe dokumenteve të Lidhjes së Prizrenit. Njohja e gjuhëve orientale (persishtes, arabishtes, osmanishtes) dhe e disa gjuhëve perëndimore i mundësoi të sillte në shqip kryevepra si “Gjylistani dhe Bostani” i Saadi Shirazi, “Shahnameja” e Firdeusit. Krahas punës shkencore, Vexhi Buharaja lëvroi edhe poezinë, duke treguar talent të admirueshëm në letërsi. Megjithëse jeta e tij u shënua edhe nga puna e detyruar në vitet 1946–1948, si dhe nga largimi i padrejtë nga Instituti i Historisë në vitin 1975, pasioni për dijen mbeti i palëkundur. Ai botoi studime dhe artikuj të rëndësishëm, duke u bërë një referencë e domosdoshme për historianët dhe gjuhëtarët. Vexhi Buharaja dha një kontribut të vyer për historinë dhe kulturën shqiptare me gjurmimin, zbulimin, mbledhjen, sistemimin, transkriptimin dhe përkthimin e mbishkrimeve të monumenteve të ndryshme të kultit islam të ndërtuara në Shqipëri gjatë periudhës osmane. Buharaja ka qenë filolog dhe orientalist, Mësues i Popullit.

ARRESTIMI

Me vendosjen e regjimit komunist, Vexhi Buharaja do të shënjestrohej ndër të parët kundërshtar të komunizmit dhe sipas një deponimi që ai vetë ka dhënë në dokumentacionin gjyqësor të vitit 1947- 1948, ai tregon se ishte arrestuar prej forcave partizanë në Berat që në datën 18 nëntor 1944. “Jam arrestuar nga Forcat e Korpusit të dytë, ku qëndrova në burg katër muaj dhe mora pafajësinë pa dalë para gjyqit. Prej kësaj date që unë dola nga burgu deri në maj të 1946 unë kam parë punën time duke qëndruar indiferent dhe pa u përzier me njeri”. Nga maji i vitit 1946 deri në vjeshtën e vitit pasues, Vexhi Buharaja do të jetonte i distancuar ndërsa punonte si referent në shtëpinë e Kulturës në Berat. Por regjimi duket e kishte halë në sy dhe jeta e tij do të ndryshonte përfundimisht kah në shtator të vitit 1947, kur ai do të arrestohej dhe burgosej në moshën 28 vjeçare. Ky është edhe dokumenti, ku jepet urdhri i ndalimit të tij që mban datën 16 shtator 1947. Akuza që shënohet në të është: “Aktivitet kundra Pushtetit”. Në aktakuzën e prokurorit dorëzuar gjykatës ushtarake, përveç akuzave se kishte bashkëpunuar me kundërshtarë të regjimit dhe kishte propaganduar në favor të ballit kombëtar, Buharaja akuzohej ndër të tjera edhe se kishte hapur një fushatë ndihmash për të ndihmuar familjet e disa të ekzekutuarve nga regjimi komunist. Në vitin 1947 u arrestua dhe u dënua me 8 vjet burg, me akuzën e propagandës kundër qeverisë komuniste të Shqipërisë, por u lirua me dekret pasi kreu 2 vite e 2 muaj burg. Pasi doli nga burgu, për të mbijetuar, u detyrua të bëjë punë të rënda fizike. Jeta e Buharasë nuk ishte e lehtë. Në vitet 1946– 1948 ai u detyrua të kryente punë të rëndomta dhe të vështira fizike, larg jetës akademike.

DOSJA E SIGURIMIT

Sipas dosjes formular nr. 2191/5200 të Sigurimit të Shtetit për Vexhi Buhananë, “gjatë regjimit zogist nuk u mor me çështje politike. As gjatë luftës, fillimisht nuk pati ndonjë angazhim të tij, por nga 1944, nisi të shoqërohej me anëtarë të Ballit Kombëtar dhe vetë do të anëtarësohej në Rininë e Ballit Kombëtar të Beratit. Me futjen e forcave partizane në Berat, u arrestua nga forcat e Korpusit të dytë dhe qëndroi në burg për katër muaj”. Vexhi Buharaja u arrestua sërish në 1947. Sipas biografisë së përgatitur nga Sigurimi, arsyet e arrestimit të tij ishin se: “Mbas çlirimit, të njëjtin qëndrim armiqësorë mbanë, urren Pushtetin Popullor, preket nga reforma agrare dhe në këtë kohë hidhet në aktivitet kundërshtarë, për të cilin në vitin 1947 – arrestohet dhe dënohet me 8 vjet privim lirie që për gjithë aktivitetin e tija ky pasqyrohet në proces-verbalin e mbajtur kundra tij”. Më 5 dhjetor 1947, Vexhiu merret në pyetje nga Seksioni i Sigurimit të Shtetit i qytetit Berat. Dëshmia e tij përpara hetuesisë kishte të bënte me lidhjet me Namik Meqemen e anëtarë të Ballit Kombëtar gjatë luftës dhe me aktivitetin e tij pas lufte, që konsiderohej armiqësor ndaj regjimit komunist. Përpara hetuesisë, Vexhiu e pranonte lidhjen me Namik Meqemen që e konsideronte lidhje kulturore dhe që kishte mbajtur fjalim me rastin e vdekjes së Jashar Cakranit në mars 1944.

DËSHMIA

Pjesa më e rëndësishme e dëshmisë përpara hetuesisë kishte të bënte me aktivitetin e Vexhiut pas lufte, ku ai pranonte “fajësinë e tij” si kundërshtar i regjimit dhe shoqërimin e tij me elementë antikomunistë. Ja si shprehej Vexhi Buharaja në dëshminë e tij: “Në majin e dyzet e gjashtës ja fillova aktivitetit të urrej Pushtetin e sotshëm, mbasi u preka nga reforma agrare dhe mbeta pa ndonjë punë nëpunësi ia fillova të hedh parulla dhe të shoqënohem me elementë kundërshtarë të këtij Pushteti e tue biseduar me ta se ky Pushtet nuk ësht i mirë.….Unë kam biseduar rreth situatës politike dhe për të mbledhur ndihmë për familjet e t’ ekzekutuarve nga Pushteti i sotshëm si për familjen e Namik Meqemes dhe të tjerë”. Pjesa tjetër e dëshmisë vijonte me bisedat e kryera të Vexhiut kundër pushtetit komunist dhe si në të gjitha rastet e të dënuarve nga pushteti, mbyllej me pranimin e fajit nga Vexhiu, i cili shprehej sipas dokumentit të Sigurimit, se: “Për sa thashë më lart, mbasi m’u kënduan me zë të lartë i firmosa me firmën t’ime, e ndjej veten t’ime se jam fajtor kundra Pushtetit dhe këtë kërkoj mëshirë nga Pushteti dhe gjyqi i sotëm”. Vexhi Buharaja u dënua në 1947 me 8 vjet burg, me punë të detyruar në kënetën e Maliqit, mes mijëra të tjerëve. Përfitoi nga amnistia në 1950 dhe iu fal pjesa e dënimit të mbetur. Edhe pas daljes nga burgu, Vexhi Buharaja u vu në vëzhgim nga Sigurimi, si element kundër pushtetit komunist. Në një dokument sekret të Sigurimit të 20/12/1966 thuhet se: “Për të kaluarën dhe të tashmen të keqe, Vexhiu më datën 20/IV/1951 është marrë në përpunim nga organet e Sigurimit të Shtetit duke e regjistruar në 2/B”.

RAPORTI

Që nga ’51 ai vihet në vrojtimin e Sigurimit dhe ndiqet gjithë aktiviteti i tij se me kë takohet, çfarë bisedon ose cilët janë elementët me të cilët shoqërohet. Në një raport të 25.10.1952 jepen biseda të Vexhi Buharasë dhe dalin përpjekjet për rekrutimin e tij nga Sigurimi, por ai nuk kishte pranuar duke thënë gjatë bisedës “se unë nuk punoj kurrë dhe kurrë mos thashtë Zoti që të marrë në qaf’ vëllaznit e mijë që t‘i denoncoj dhe t’ja japë Sigurimit, kurrë jo, edhe sikur të më pushkatojnë”. Në relacionet sekrete të Sigurimit jepen disa nga raportet që kishin përgatitur bashkëpunëtorët e Sigurimit kundrejt Vexhiut. Raportet datojnë që nga 1952 dhe japin informata për zgjedhjen e Vexhi Buharasë si sekretar i myftisë, për bisedën e Vexhiut me myftinë në lidhje me krizën ekonomike në Berat, për simpatinë e Vexhiut për Turqinë, etj.. Informatat e nxjerra nga organet e Sigurimit gjatë ndjekjes disavjeçare së Vexhi Buharasë në dokumentin sekret të 20.12.1966, do të konsideroheshin të tilla që ndjekja e mëtejshme e tij nuk paraqiste interes operativ. Këtë vit do të vendosej ndalimi i ndjekjes dhe përpunimit të Vexhi Buharasë. Por në 1977, Vexhi Buharaja do të rimerrej në kontroll operativ pas porosive si element kundërshtar, për veprimtari armiqësore të zhvilluar në formën e agjitacionit dhe propagandës. Pas marrjes së tij në kontroll operativ në datën 8.6.1977 në kategorinë 2/B si element kundërshtar, do të vendoseshin masat e poshtme agjenturalo-operative:

1-Do të shikohet mundësia e drejtimit të b.p “Lules” i cili është në një lagje me Vexhiun, do t’i jepen detyra në drejtim të tij, me qëllim: për të mësuar dhe pasur në kontroll atë.

2- Do të mësohet shtëpia e Vexhiut, rrethi shoqëror i tij, si në vendin e punës dhe në vendbanim, nëpërmjet agjenturës dhe vijës së masave, për ta përdorur për çdo situatë operative. 3- Do të studiohet agjentura aktive e zonës dhe ajo e arkivuar, me qëllim për të gjetur ndonjë bp nga lidhjet e tija, për ta drejtuar në drejtim të Vexhiut. Vexhiu do të vihej në vëzhgim nga tre bashkëpunëtorët e Sigurimit, “Lulia”, “Fshati”, “Vigjilenti” dhe çdo bisedë e takim i Vexhiut me ta, ose me elementë të tjerë të konsideruar kundërshtarë, i transmetohej Sigurimit. Nga një raport i datës 13.10.1977, “Lulia” informon se ishte takuar me Vexhinë dhe gjatë bisedës me të, ai kishte shfaqur pakënaqësi për trajtimin që i është bërë dhe i bëhet, pasi nuk i jepnin punën që i takonte dhe i përshtatej aftësisë së tij. Ditët e sotme, një pjesë e raportimeve mund të gjykohen deri në kufijtë e qesharakes, aq sa një raport i datës 12.2.1978 informonte se Vexhiu i kundërvihej vijës së Partisë në drejtim të modës, pasi kishte thënë se: “Që sot berberët nuk i qethin njerëzit sipas gustos dhe kërkesave të tyre duke i lënë favoritet e gjata, se kanë frikë nga qeveria, por kotë e kanë këta të qeverisë, se floku i gjatë dhe favoriti nuk është në modë ato janë gustot e njerëzve dhe e zbukurojnë..”. Për aktivitetin e Vexhiut duhet të mblidheshin materiale të tjera mbi të për të hedhur dritë mbi aktivitetin armiqësor të tij dhe për të konkluduar nëse do të ngjitej në kategorinë 2/A të survejimit, si kundërshtar i regjimit. Ndjekja dhe vëzhgimi nga tre bashkëpunëtorët e Sigurimit vijoi. Informatat e transmetuara Sigurimit kishin të bënin me pikëpamjet e tij fetare dhe takimet me elementë të tjerë, të konsideruar kundërshtarë.

INFORMATAT

Që nga 1967, Shqipëria e ndaloi besimin fetar, duke u shndërruar në shtetin e parë ateist në botë. Informatat mbi Vexhiun tregojnë se ai dhe të tjerë nuk ndaluan së besuari. Bashkëpunëtori “Fshati”, në një informatë njoftonte se Vexhi Buharaja ishte takuar me miq dhe ishte përshëndetur me ta duke u uruar ditën e Bajramit. Sipas tij, kjo tregonte që ka njerëz që besojnë fenë dhe e përhapin atë në libra. Edhe informatat e tjera kryesisht ndaleshin te shprehja e pikëpamjeve fetare të Vexhiut.

Një informatë e bashkëpunëtorit “Vigjilenti” e datës 13.7.1980 njoftonte se: “Vexhiu zhvillon propagandë armiqësore në drejtim të vijës politike të Partisë për unitetin dhe të drejtat e studimit”. Nuk mungonin as të dhënat e rreme nga bashkëpunëtorët e Sigurimit, e faktuar në një procesverbal të datës 25.7.1980, ku vendoset fshirja e një të dhëne mbi Vexhi Buharanë, pasi ishte vërtetuar se bashkëpunëtori “Luftëtari” ishte gënjeshtar. Vexhiu do të mbahej në kontroll dhe në vëzhgim deri në ditët e fundit të jetës, në kategorinë 2/ B, për agjitacion e propagandë ndaj shtetit. Të dhënat e dala do të konsideroheshin shprehje të shkëputura, prandaj nuk do të konkludohej për t’u marrë në kontroll 2/A. Dosja u mbyll në 1987, pas vdekjes së tij. Dosja formulare nr. 5200 për Vexhi Brahim Buharanë është deklasifikuar më 25.07.2018 nga AIDSSH. Të interesuarit mund të njihen me materialet, në përputhje me ligjin 45/2015.

/Gazeta Panorama