ROBERT ALIAJ

Ndërkohë që ishte dorëzuar në përqafimin e pashmangshëm të vdekjes, një fener ia ndërpreu mjegullën e dëshpërimit, e shkëputi nga nofullat e saj. Më thirrën në zyrën e komandantit në mëngjes rreth orës tetë. Dielli sapo po shfaqej dhe ajri ende ishte i ftohtë.

“Kemi një mision për ty. Duhet të shkosh në Tiranë” , tha komandanti me një të zymtë.

“Menjëherë.”
“Pse?”
“Do ta mësosh kur të arrish.”

Kjo ishte gjithçka. Asnjë shpjegim tjetër. Një ushtar nuk pyet shumë. Merr urdhrin dhe e zbaton. Por diçka në mënyrën se si e tha, në atë heshtje pas fjalëve, më bëri të dyshoj se kjo nuk ishte diçka e zakonshme.

Unë, ushtari i ri, që kisha përballuar të qëndroja në buzë të greminës së një humnere të thellë psikologjike pa m’u dridhur syri, lajmin për vdekjen e tim ati dhe peshën e humbjes që ra mbi mua, e përjetova si një goditje që më zhveshi nga dobësitë që i kisha fshehur deri në atë moment me kujdes prej kohësh, si një peshë pikëllimi që çau armaturën time emocionale, si një humbjeje kolosale e pakapërcyeshme, duke më hedhur në vorbullën e boshllëkut dërrmues që do të linte pas mungesa e tij.

Deri tek dera e jashtme e repartit më shoqëruan Nik, shoku im i ngushte dhe një ushtar mirditor nga Kuçi, Agustini i cili më lutej me përgjërime që të kërkoja nga komanda të më autorizonte ta merrja me vete të më shoqëronte deri në Rubik, sepse donte të shikonte trenin. Nuk kishe parë asnjëherë tren më parë.

Treni ishte i ngadaltë.

Isha ulur pranë dritares. Shikoja jashtë njerëz që punonin në ara. Jetë që vazhdonin sikur asgjë nuk kishte ndryshuar.

Por për mua diçka kishte ndryshuar. E ndjeja edhe pa ma thënë askush, e dija.

Im atë kishte vdekur. Kishte kohë që vuante, kjo ishte arsyeja. Nuk kishte arsye tjetër për të më thirrur kaq papritur. Për të më dërguar në shtëpi pa shpjegim.

Isha përpjekur të imagjinoja se si kishte ndodhur. A kishte qenë në gjumë? A kishte vuajtur? A do kishte pasur kohë të mendonte për diçka para se të mbaronte? Pyetje që nuk kishin përgjigje. Në stacionin e Tiranës më priti Joti, vëllai tek dera e jashtme e stacionit të trenit. E pashë nga larg. Qëndronte i mbështetur pranë derës duke pritur. Fytyra e tij nuk tregonte asgjë. Por trupi i tij, mënyra se si qëndronte thoshte gjithçka. U afrova. Ai më përqafoi pa asnjë emocion, me shtrëngonte duart i qetë duke më parë në sy dhe më tha: “Të pastë lënë uratën, babai ndërroi jetë, iku, shpëtoi”

“Kishte muaj që vuante. Ti duhet të jesh i fortë.

Për Momin,
Për motrat.

“Të gjithë të presin ty dhe do të jetë një moment i vështirë nëse nuk tregohesh burrë”.

Të jesh i fortë, dinjitoz.

Kjo është ajo që më kishte kërkuar im atë, gjithmonë.

Si mund të vendosësh të jesh i fortë dhe gjithsesi ajo gjë të ndodhë?

Por çfarë do të thotë të jesh i fortë?

Të mos qash?

Të mos tregosh se po vuan?

Të mbash gjithçka brenda derisa të shpërthesh në mënyra që nuk mund ta kontrollosh?

Nuk thashë asgjë.

Thjesht tunda kokën. Sepse çfarë mund të thosha? Më pas nuk mbaj mënd më asgjë çfarë thamë derisa u futëm në mëhallë. Kur isha fëmijë babai ishte gjithmonë afër meje. Pa fjalë. Por pranë, prani që e merrje si të mirëqenë. Tani nuk do të ishte më. Dhe kjo mungesë. Kjo mungesë, do të zbrazte çdo vend ku ai kishte qenë. Im vëlla fliste për gjërat praktike. Për atë që duhej bërë. Për njerëzit që do të vinin. Për ceremoninë. Por unë nuk dëgjoja vërtet. Në momentin që u shfaqa në derën e hapur, vështrimi i të gjithëve u ngulit mbi mua sikur kërkonin ngushëllim. Momi ishte në cep. E vogël. E kërrusur dhe e veshur me të zeza. Kur më pa, i lëvizi e gjithë qenia e saj. U shqetësua për pak momente, pastaj u ngrit. Edhe ajo po bën atë që thamë. Të fortën. Po mban veten sepse kjo është ajo që pritet. Motrat ishin të ulura rreth trupit të babait. Të heshtura, dukeshin sikur kishin qarë për ditë të tëra. Edhe në sytë e tyre kuptohej lutja e heshtur për dinjitet. Në atë grackë emocionale, u përpoqa të sistemoja rrëmujën brenda meje, për të zbutur përroin e pikëllimit që kërcënonte të derdhej. Atje, në mes të këtij kongregacioni solemn ishte shtrirë babai im, një figurë e qetë stoike mes një deti me lule. Dukej i qetë. Akoma më i qetë se sa e mbaja mënd. Si të kishte gjetur më në fund diçka që e kishte kërkuar për kohë të gjatë. Kjo është vdekja. Jo dramat që shohim në filma me skena madhështore. Thjesht pushim. Fund i dhimbjes. Fund i luftës që kishte bërë me trupin dhe mendjen që nuk i funksiononin më.

U afrova. Qëndrova pranë duke i përkëdhelur ballin e ftohtë.

Askush përreth nuk fliste. Ndoshta flisnin me zë aq të ulët sa unë nuk dëgjoja gjë. Në atë heshtje kisha filluar të mendoja për gjërat që nuk i kisha thënë kurrë. Për biseda që nuk i kishim pasur kurrë. Për pyetje që nuk i kisha bërë asnjëherë.

Pse baba nuk folëm më shumë? Pse u mjaftuam me heshtjen?

Pse besuam se do të kishim kohë më vonë?

Tani koha kishte mbaruar. Dhe gjithçka që nuk u tha do të mbetej e pathënë përjetësisht.

Ishin momente ku po mendoja se si marrëdhënia jonë ishte e mbuluar me heshtje, një mungesë prekëse komunikimi që mbeti pus, një pyetje pa përgjigje. Lidhja që kishim ndarë në jetë ishte një fije e brishtë e endur me ndërveprime të rralla dhe e ngarkuar me peshën e ndjenjave të pathëna. Të kuptuarit pikërisht në atë moment se koha kishte mbaruar duke lënë pas një tufë emocionesh të pashprehura ishte një pilulë e hidhur për t’u gëlltitur. Pesha e atyre fjalëve të pathëna, atyre momenteve të mbetura të paprekura nga dialogu kuptimplotë i munguar, më rëndonin në shpirt.

Boshllëku që la ikja e tij nuk ishte vetëm mungesa e pranisë fizike. Kërkoja vazhdimisht nga vetja të bëja gjithçka për të balancuar peshoren midis pusit të thellë të emocioneve dhe fasadës së dinjitetit. Ishte i vështirë ky akt mashtrimi i pamëshirshëm për të ruajtur ekuilibrin në sytë e tyre. Por përsëri, teksa përballesha me realitetin ndjeja një dikotomi prekëse. Nga njëra anë nevoja për ta përballuar këtë moment të thellë me dinjitet dhe gjakftohtësi, dhe nga ana tjetër, stuhia e trazuar e emocioneve që shpërthenin brenda meje, nevoja për t’u shembur nën peshën e pikëllimit, por duhej ruajtur iluzioni i forcës stoike, për të mos krijuar një situatë akoma më histerike. Kjo nuk ishte hera e parë që babai im kishte vdekur. Kjo ishte e fundit.

Koha kur refuzoi…

Dhe unë i dëshmoj këto ngjarje nga perspektiva e një qelize spermatozoidi që priste fatin e vet të shihte dritën e diellit. Ajo që më erdhi ndërmend në atë moment përballjeje për të fundit herë me tim atë, ishte hera e parë që ai kishte vdekur dhe që duhej t’i kishte lënë një goditje thellësisht traumatike kur mbasi kishte refuzuar të pranonte të bëhej komunist, anëtar i PPSH-së, mbas një kohe gati prej pesë vjetësh që kishte punuar me Mehmet Shehun për organizimin e transformimit të ushtrisë çlirimtare në një formacion ushtarak të organizuar në parametrat e ushtrive aleate të kohës.

Jo. Fjala më e thjeshtë. Dy shkronja, por që në atë kohë në atë vend ishin sa dënimi me vdekje.

Ky refuzim qëlloi fatal.

E arrestuan.

E çuan në Malin me Gropa. Natën. Me të tjerët që do të ekzekutoheshin.

Si ndiheshe duke qëndruar atje, duke pritur plumbat baba?

Duke ditur se minuta të pakta të ndanin nga asgjëja?

A kishe frikë baba? A ishe i qetë?

A kishe pendim për zgjedhjen që kishe bëre?

Apo ishte krenar?

Çfarë ndjenjë e tmerrshme do t’i kishte mbërthyer zemrën për fyti këtij njeriu kur mendonte kohën që shtrihej në përjetësi ndërsa ai vetë qëndronte aty, pa kohë, përballë një toge ekzekutuesish, që formonin një vijë me shkëlqimin e grykave të pushkëve në dritën e hënës diku në Malin me Gropa në vitet ’52? Koha do t’i ishte kthyer në fragmente kujtimesh, ndërsa ndërgjegjja e tij rrëshqiste në harresë.

Por papritur, ndërkohë që ishte dorëzuar në përqafimin e pashmangshëm të vdekjes, kur kishte marrë fund psikologjikisht, një fener ia ndërpreu mjegullën e dëshpërimit, e shkëputi nga nofullat e vdekjes, ishte ndërhyrja në kohë e një miku të tij gjeneral vetëm pak minuta para ekzekutimit, duke i lënë vend luftës për të kuptuar realitetin e mbijetesës së tij.

Krahas lehtësimit, babai duhej të kishte përjetuar dhe ndjenjën e fajit. Do të kishte filluar të shfaqte një lloj vrasje ndërgjegje, një përballje me ndjenjën e padrejtësisë të shkaktuar nga fakti që jeta e tij u kursye, ndërsa të tjerët u ekzekutuan. Si jetove pas kësaj? Si vazhdove? Duke ditur se të tjerët që ishin me ty atë natë vdiqën. Por ti jo. Pa arsye tjetër përveç se dikush të njohu. Se dikush vendosi. Ky ishte faji që ti duhej mbaje gjithë jetën? Faji i mbijetesës? Duke qëndruar pranë arkivolit mendoja për dy vdekjet. Atë që nuk u finalizua. Dhe atë që sapo kishte ndodhur. Ndoshta vdekja e dytë ishte më e lehtë. Sepse kësaj radhe e priste. E dinte se po vinte. Kishte kohë të bënte paqe me të. Apo ndoshta ishte më e vështirë ngaqë kishte më shumë për të lënë. Më shumë vite. Më shumë kujtime. Më shumë njerëz të cilëve do t’u mungonte. Nuk e di. Dhe nuk do ta di kurrë. Gjithçka që di është se ai ishte atje. Tani nuk është më dhe jeta duhet të vazhdojë sikur kjo të jetë normale. Njerëzit kishin filluar të largoheshin dalëngadalë në grupe të vogla. Me fjalë ngushëllimi që tingëllonin bosh. Mbetëm ne, ata që do të jetonim me këtë mungesë çdo ditë. Momi ju ul pranë arkivolit. Vështroi fytyrën e tij për kohë të gjatë. Pastaj tha diçka në një gjuhë të pakuptueshme dhe zë aq të ulët sa askush nuk dëgjoi.

Por unë isha shumë afër dhe e dëgjova.

Duhej të kishte thënë diçka si: “Tani më në fund ti mund të pushosh.”

Kjo ishte. Kjo ishte çfarë kishte qenë jeta e tij. Luftë kundër sëmundjes. Kundër kohës që nuk mjaftonte kurrë.

Dhe tani lufta kishte mbaruar.

Që ndoshta ishte gjëja më e afërt me fitoren.

Natën, kur të gjithë shkuan të flenë unë dola në oborr.

Ishte ftohtë. Kisha një zakon që kërkoja gjithnjë yjet që shkëlqenin sapo dilja.

E kam atë refleks akoma dhe sot.

Isha bërë dikushi që kishte humbur të atin. Që mbante peshën e kësaj humbjeje. Që duhej të mësohej të jetonte me të.

Im vëlla kishte thënë se duhej të isha i fortë. Për të tjerët. Për familjen.

Por kush është i fortë?

Kujt t’i them se nuk ndihem më i fortë?

Se ndihem si fëmijë që ka humbur rrugën dhe nuk e di si të kthehet?

Askujt.

Kjo është përgjigjja. Sepse kjo është mënyra se si funksionon.

Burrat nuk tregojnë dobësi. Burrat janë shkëmbinj ku të tjerët mbështeten.

Por çfarë ndodh kur shkëmbi thërrmohet? Kush e mban atë?

Varrimi u bë të nesërmen dhe gjithçka mbaroi. U ktheva në repart një javë më vonë. Jeta atje vazhdonte sikur asgjë nuk kishte ndodhur.

Kisha humbur prindin, por kisha fituar vetëdijen se jeta nuk pret. Se koha nuk është e pafund.

Ky ishte mësimi që im atë më kishte lënë me boshllëkun që krijoi.

Gjithnjë e mendoj kur më ndodh diçka që ai do ta kishte vlerësuar. Ndjej mungesën konstante. Gjithsesi, vdekja e dytë e babait ishte një kapitull transformues në jetën time. Më kishte maturuar dhe më kishte mbuluar me një mantel përgjegjësie kjo sfidë që kërkonte nga unë të bëhesha burrë. Për mua, pasojat e vdekjes së tij përveçse zi për një figurë të dashur, ishin llogari për t’u dhënë.

(Fragment i shkëputur nga shënimet. Robert Aliaj Dragot)

/Gazeta Panorama