Nuk besoj se ka njeri që ta shoqërizojë një emër si Isa Belshi* me krijimin e Dominionit të Kanadasë. Me përjashtimin tim, kuptohet. Por unë kam arsyet e mia. Historinë e Kanadasë e jap mësim për imigrantët që prej 27 vjetësh dhe Isa Belshi ka qëlluar të jetë një prej nxënësve të mij. Ndër të paktët shqiptarë, në morinë e të porsaardhurve nga të katër anët e botës, ai u ul në klasën time ndoshta 20 vjet të shkuara. Djalë i sjellshëm, krejt normal, të cilin edhe mund ta kisha harruar po të mos më ishte ngulitur në mendje një episod paksa i veçantë.

Një ditë, kur iu kisha dhënë nxënësve një detyrë klase, e dëgjoj që shkëmbente fjalë me një vajzë nga Irani ulur pranë tij.

“Ti e ke emrin Isa?” e pyeti ajo.

“Ajze,” e korrigjoi ai. “Shkruhet Isa, por shqiptohet Ajze.”

“Ti je shqiptar,” nguli këmbë vajza. “Nuk ka asnjë kuptim që shqiptarët ta shqiptojnë Ajze. Ti je shqiptar dhe nga emri duhet të jesh musliman. Nuk ka asgjë të keqe të pranosh që quhesh Isa.”

“E di,” tha Isai. “Por unë quhem Ajze. Nuk jam musliman.”

Kaq. Disa muaj më vonë Isai mbaroi punë me kurset e anglishtes dhe vazhdoi jetën.  M’u kujtua para disa ditësh kur i pashë emrin në një koment në fejsbuk në përkrahje të postimit të një miku të përbashkët. Postimi dhe komentet vërtiteshin rreth një nisme të bashkisë së Torontos për të administruar katër shitore eksperimentale që do të synojnë t’i mbajnë çmimet e ulura për nevojtarët. Si çdo përpjekje në ndihmë të të varfërve dhe pa leverdi për të pasurit, kjo i kishte shqetësuar shumë disa të djathtë shqiptarë, duke përshfirë edhe Isain. Ata kishin gjetur rastin të shprehnin përsëri shqetësimin se Kanadaja “ka marë fund”, “e ka mbytur komunizmi”. Shtetëzimi i shitoreve nga bashkia e Torontos për ta shënon fundin e iniciativës së lirë kapitaliste dhe nuk do të jetë e largët dita kur ushqimi të shpërndahet me tollona.

Si mësues i gjuhës dhe kulturës kanadeze për imigrantët u ndjeva keq. Dukshëm nuk kisha qullosur gjë me edukimin e Isait. Ja çfarë nuk kisha arritur t’i mësoja atij:

Kanadaja u krijua si dominion i pavarur më 1 korrik 1867, por mënyra se si ajo do të qeverisej kishte filluar të praktikohej në kolonitë britanike që në gjysmën e parë të shekullit të 19të dhe, ndoshta edhe më herët. Në Kanadanë e Epërme dhe atë të Ulët (sot Ontario dhe Kebek) që u bënë baza e shtetit të ardhshëm, kishte kohë që funksiononte sistemi i përfaqësimit në qeverisjen e përgjegjëshme (responsible government). Në atë kohë votonin vetëm meshkujt e bardhë dhe do të duheshin përpjekje për ta bërë demokracinë më gjithëpërfshirëse kur të drejtën e votës e fituan edhe “racat” e tjera, aborigjinalët, gratë dhe, së fundi, gjithë qytetarët kanadezë mbi moshën 18 vjeç.

Ligji Britanik për Amerikën e Veriut (British North America Act) parashikonte edhe strukturën e shtetit të sapokrijuar, që fillimisht u quajt Dominion of Canada. Sipas tij, Kanadaja ishte (dhe është) monarki kushtetuese dhe shtet federal, në të cilin përcaktohen qartë të tre nivelet e pushtetit – federal, provincial/territorial dhe bashkiak.

Shtet federal do të thotë që njësitë përbërëse (provincat dhe territoret) kanë pavarësi ligjëvënëse dhe qeverisës. Shteti federal ka përgjegjësi të caktuara, si mbrojtjen, marrëdhëniet me jashtë, tregëtinë ndërkombëtare, qytetarinë, ndërsa pushtetet provinciale/territoriale mbulojnë arsimin, shëndetësinë, zhvillimin ekonomik, autostradat. Bashkitë merren me mirëmbajtjen e rrugëve dhe parqeve, urbanistikën, emergjencat, mbledhjen e mbeturinave, zjarrfikësat, etj.

Të tre nivelet kanë organe ligjvënëse dhe qeverisëse në fushat përkatëse. Edhe bashkitë kanë të drejtë të nxjerrin ligjet që në anglisht quhen “by-laws”. Ndërsa zgjedhjet për në parlamentin federal dhe ato provinciale/territoriale bëhen kryesisht në bazë partish, në pushtetin lokal nuk janë të lejuar të kandidojnë partitë. Përkundrazi, kandidatët për kryetarë dhe këshilltarë bashkie nuk kanë lidhje apo mbështetje partiake.

Partitë që marrin pjesë në zgjedhjet provinciale ndryshojnë nga partitë federale, pavarësisht përkimeve në orjentim dhe emërtim (liberale, konservatore, NDP, të gjelbër) dhe janë të pavarura nga njëra-tjetra. Kreu i një partie federale nuk ka ndikim mbi partinë e provincës që mund të ketë të njëjtin emërtim apo orjentim. Një shembull konkret është mospërputhja në mendime (deri në përplasje) midis kreut të partisë konservatore në Ontario, njëkohësisht edhe Kryeministër i Ontarios dhe kreut të partisë konservatore të Kanadasë.

Çka shkruajta mund të gjenden të përmbledhura në një tekst që përdoret për marrjen e provimit të qytetarisë kanadeze të titulluar Zbulo Kanadanë (Discover Canada) me të cilin të porsaardhurit në Kanada mësojnë për procedurat e votimit, historinë, simbolet dhe institucionet demokratike të vendit, gjeografinë dhe të drejtat e detyrimet e qytetarëve.  Prej më se 27 vjetësh jap mësim për imigrantët dhe e shoh si të domosdoshme sepse shpjegon pjesë të kulturës që atyre iu nevojiten për t’u integruar.

Ndërsa gjeografia, përbërja e popullsisë, ekonomisë dhe, deri diku, historia e vendit priten me kurreshtje dhe dëshirë për të mësuar, pjesa e kulturës qytatare, mënyra se si funksionon shteti, si zgjidhet qeveria, cilat janë institucionet demokratike etj., është pak më e vështirë për t’u përcjellë. Një pjesë kanë interes të dëgjojnë dhe të mësojnë, ndërsa te të tjerët mbizotëron skepticizmi.

Veçanërisht imigrantë që vijnë nga diktatura të konsoliduara ose ish diktatura të tejzgjatura të ndjekin me një buzëqeshje paksa ironike sikur duan të të thonë: Vërtet i beson ti këto gjëra? Për ta, ideja e qeverisjes vertikale nga lartë poshtë dhe koncentrike (nga qendra në periferi) është e ngulitur aq thellë në vetëdije, saqë e kanë të pamundur të përfytyrojnë apo të pranojnë ekzistencën e mënyrave të tjera të organizimit të pushtetit.

Ky lloj imigranti e ka të vështirë të integrohet sepse nuk arrin ta kuptojë dhe nuk pranon ta kuptojë si funksionon realisht një vend demokratik. Për ta gjithçka duhet të operojë me praktikat e diktaturave ose post-diktaturave, ku ai që është në krye kontrollon të gjitha qelizat e jetës së vendit.

Në Kanada politikat, ligjet dhe masat e bashkisë së Torontos nuk kanë lidhje me çfarë bën provinca e Ontarios dhe, aq më pak, me çfarë bën gjithë vendi. Ato vlejnë vetëm për qytetin e Torontos, asnjë centimetër më tej. Nuk mund të nxjerrësh përfundimin se Kanadanë e ka pushtuar komunizmi ngaqë bashkia e Torontos po merr një nismë të cilën ti nuk e pëlqen.

Pikërisht këtë nuk kam arritur t’i mësoj Isait kur ka qenë nxënësi im. Prandaj ndihem fajtor.

Më duket se nuk i kam shpjeguar si duhet edhe se rivalitetin midis partive politike kanadeze nuk mund të shpjegohet me termat banalë të rivalitetit politik në Shqipëri si luftë midis komunistëve dhe anti-komunistëve. T’i kisha bërë të qartë se kush e sheh Partinë Liberale kanadeze si parti komuniste nuk ka kuptuar asgjë nga politika kanadeze.

Partia Liberale për të cilën “të djathtët” shqiptarë në Kanada janë të bindur se po i sjell komunizmin vendit, ka qenë në pushtet 85 nga 100 vjetët e shekullit të 20të dhe 15 nga 26 vjetët e këtij shekulli. Në të gjithë historinë e saj Kanadaja është drejtuar më tepër nga Liberalët se sa nga Konservatorët duke qenë dhe mbetur vend kapitalist. Programet e saj sociale janë pjesë e funksionimit si shtet kapitalist dhe nuk ia ndërrojnë natyrën sistemit.

Këto janë fakte historike të vendosura dhe të përcaktuara përpara se Isai dhe shokët e tij të djathtë shqiptarë të mbushin formularët për të imigruar në Kanada.

Duke mos njohur traditën e demokracisë kanadeze, disa të djathtë shqiptarë, por edhe të tjerë imigrantë të paintegruar, kanë një përfytyrim shumë të gabuar të rivalitetit politik këtu. Atyre iu duket sikur gjithçka duhet të jetë e acaruar, konfliktuale, sikur palët e urrejnë njëra-tjetrën, sikur njerëzit duhet të rrëmbejnë sa më parë shishet e vajgurit e fishekziarët dhe të dalin shesheve për t’iu vënë zjarrin ndërtesave qeveritare. Të nxitur paksa në imagjinatën e tyre edhe nga zhvillimet e këtyre 15 vjetëve të fundit në Shtetet e Bashkuara, ata kujtojnë se janë në mes të një lufte politike për jetë a vdekje midis forcave kundërshtare që duan ta zhdukin njëra-tjetrën nga faqja e dheut.

Pavarësisht se çfarë ndodh në nivel federal në Shtetet e Bashkuara, Kanadaja ka ditur të ruajë gjakftohtësinë dhe të mbajë të paprekur institucionet demokratike. Dy forcat politike kryesore në Kanada kanë më shumë gjëra të përbashkëta me njëra-tjetrën, se sa çështje që i ndajnë. Në planin ekonomik, konservatorët janë më të kujdesshëm me shpenzimet dhe dijnë të menaxhojnë më mirë, ndërsa liberalët janë më dorëloshuar. Por të dy partitë janë krejtësisht kapitaliste dhe mbështesin, ose mbështeten nga biznesi i madh, gjë që mund të mos jetë edhe aq e favorshme për vendin. Forca e tretë politike, NDP (Partia e Re Demokratike) është më majtas; i mëshon programeve sociale dhe interesave të shtresave më të varfëra, kryesisht të rinjve, por ata nuk kanë qeverisur ndonjëherë në shkallë federale. Partia e Kebekut ndjek interesat e provincës së vet, ndërsa të tjerët, të gjelbrit apo të pavarurit janë shumë pak në numër dhe nuk kanë ndonjë ndikim.

Me këto nuk dua të them që çdo gjë në Kanada shkon si në vaj. Demokracia është udhëtim, nuk është destinacion. Për mendimin tim, sot vendi vazhdon të ndjejë pasojat e keq-qeverisjes për një kohë të gjatë nga një kryeministër i paaftë si Xhastin Trudo. Këtyre iu janë shtuar edhe politikat e paparashikueshme nga fqinjët jugorë, lufta në Iran dhe kriza energjitike botërore. Kanadezët kanë mendime të ndryshme për një sërë çështjesh ekonomike, politike dhe shoqërore. Por mospajtimet në mendimet për mënyrën e zgjidhjeve të problemeve nuk çojnë në konflikte të ashpra.

Politikanët e partive të ndryshme në parlament kanë marrëdhënie normale dhe mirësillen me njëri-tjetrin. Nuk bëhet fjalë për sulme personale apo për fyerje.**

______________________________________

* Emri është paksa i modifikuar për arsye etike.

** Në videon që kam vënë për të ilustruar shkrimin janë tre figura që përfaqësojnë tre pushtetet në Kanada: Mark Karni, kryeministri liberal i Kanadasë, Dag Ford, kreu konservator i provincës së Ontarios, dhe Olivia Çau, kryetarja e Bashkisë së Torontos. Çau nuk përfaqëson asnjë parti, megjithëse është e veja e ish-kryetarit të partisë NDP dhe ka qenë vetë përfaqësuese në parlamentin federal. Konservatori Dag Ford dhe kryeliberali Mark Karni kanë marrëdhënie shumë të mira me njëri-tjetrin. Dag Ford nuk e ka fort për zemër Olivia Çaun. Sidoqoftë, siç duket edhe në video, të tre dijnë të sillen në mënyrë të qytetëruar në publik. Dag Ford i drejtohet Karnit: “Për pak piva nga gota jote.” Ky i përgjigjet: “Nuk e kam prekur”. “Mirë,” thotë Ford. “Po pi një gllënjkë. Shpresoj të mos më kthejë në liberal.” Të tre qeshin.