Me një ultimatum që skadon më 7 prill në orën 20:00, sipas kohës lindore, presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, paralajmëroi Iranin se infrastruktura e tij mund të goditet brenda pak orësh, nëse ai nuk i përmbush kërkesat e tij, sidomos për rihapjen e Ngushticës së Hormuzit.

Teherani i refuzoi propozimet për një armëpushim afatshkurtër, duke kërkuar përfundim të përhershëm të armiqësive dhe garanci kundër sulmeve të ardhshme.

Radio Evropa e Lirë bisedoi me ish-drejtorin për Iranin në Këshillin e Sigurisë Kombëtare të Shtëpisë së Bardhë, Nate Swanson, aktualisht bashkëpunëtor në Këshillin e Atlantikut, rreth krizës në rritje dhe perspektivave për diplomaci.

Radio Evropa e Lirë: Presidenti i SHBA‑së ka dhënë një ultimatum të ashpër, duke paralajmëruar se infrastruktura e Iranit mund të përballet me sulme të mëdha brenda pak orësh, nëse kërkesat kryesore nuk plotësohen. Nga përvoja juaj, sa realist është një shkatërrim aq i shpejtë dhe në shkallë të gjerë i sistemeve të decentralizuara të Iranit? Dhe, a është ky më shumë një sinjal strategjik sesa një kapacitet i vërtetë operacional?

Nate Swanson: Vlerësimi im është se kjo po bëhet kryesisht për arsye psikologjike – për të nxjerrë koncesione nga Irani dhe për të nxitur një formë marrëveshjeje. Nuk mund ta them përfundimisht nëse SHBA-ja mund t’i godasë të gjitha ato objektiva në një afat aq të shkurtër kohor, por infrastruktura e Iranit është shumë e decentralizuar.

Ekzistojnë dhjetëra sisteme të ndara energjie, nyje transporti dhe rrjete të tjera kritike. Ideja e neutralizimit të çdo ure ose nyje kyç brenda pak orësh, duket e pabesueshme.

Kjo i përshtatet një modeli më të gjerë: kërcënim me pasoja maksimale për të fituar avantazh.

Deri tani, politika e presionit maksimal nuk e ka ndryshuar në thelb vendimmarrjen iraniane dhe nuk e ka detyruar Teheranin për t’u dorëzuar.

Edhe një përshkallëzim i tillë nuk duket se do të ndryshojë llogaritjen e tyre, por, në fund, ky është një vendim që i takon udhëheqjes iraniane.

Radio Evropa e Lirë: Po dëgjojmë edhe për përpjekjet diplomatike. Pakistani ka nxjerrë një kornizë me dy nivele – të ashtuquajturën “Marrëveshje e Islamabadit” – duke propozuar një armëpushim 45-ditor, të ndjekur nga një marrëveshje gjithëpërfshirëse. Nga perspektiva juaj, cilat janë vijat e kuqe kryesore të Iranit dhe a ka ndonjë rrugë të mesme?

Nate Swanson: Irani po kërkon garanci se kjo luftë nuk do të rifillojë brenda pak muajsh. Ata duan siguri se armëpushimi është i përhershëm – jo i përkohshëm. Kjo është arsyeja pse ata po refuzojnë gjuhën afatshkurtër dhe po insistojnë në kushte të tjera.

Komponenti i dytë është ekonomik. Irani po përpiqet të përfitojë nga kontrolli i tij mbi Ngushticën e Hormuzit. Ata i referohen kësaj si dëmshpërblim, por në praktikë mund të marrë forma të ndryshme. Në thelb, krijon një mekanizëm zyrtar për të pasur vazhdimisht përfitime ekonomike, të lidhura me këtë rrugë ujore.

Ajo që ka ndryshuar në ditët e fundit, është se Irani duket gjithnjë e më i sigurt – ndoshta edhe tepër – për atë që mund të arrijë.

Kërkesat e tij janë zgjeruar, duke përfshirë edhe çështje më të gjera rajonale, siç është konflikti në Liban – çështje që më parë nuk kanë qenë kyç në pozicionin e tij.

Kjo i rrit ndjeshëm pengesat për një marrëveshje afatshkurtër dhe e bën edhe më të vështirë arritjen e një zgjidhjeje brenda afatit.

Radio Evropa e Lirë: Brenda Iranit ka pasur ndryshime në lidership. A ka mbështetje për një fraksion më pragmatik që po shfaqet, apo po e forcojnë kontrollin grupet radikale të vijës së ashpër?

Nate Swanson: Sistemi është jashtëzakonisht i errët. Edhe për ata që e ndjekin nga afër Iranin, është shumë e vështirë të përcaktojnë se kush po merr në të vërtetë vendime.

Megjithatë, mbështetësit e vijës së ashpër janë qartazi të inkurajuar.

Disa figura kanë fituar ndikim në zhvillimet e fundit, dhe trajektorja e përgjithshme tregon një pjesëmarrje më të fortë të vijës së ashpër në vendimmarrje.

Nëse kjo përbën një konsolidim të plotë të pushtetit, është ende e paqartë – është thjesht shumë herët për ta thënë. Këto lloje tranzicionesh zakonisht zhvillohen me kalimin e kohës.

Radio Evropa e Lirë: Presidenti Trump tha se iranianët mund të jenë të gatshëm t’i durojnë humbjet e infrastrukturës në këmbim të lirisë. A është ky vlerësimi juaj?

Nate Swanson: Shoqëria iraniane nuk është monolitike. Sigurisht që ka njerëz që duan që regjimi të shembet, dhe ka të tjerë që e mbështesin fuqishëm atë. Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë bie diku në mes dhe është përqendruar kryesisht në mbijetesën e përditshme.

Pritjet e mia për mobilizim masiv janë të ulëta. Ndërsa disa segmente mund ta mbështesin presionin e vazhdueshëm, shumë të tjera, thjesht, duan që konflikti të përfundojë. Është shumë e vështirë të përgjithësohet, dhe nuk do të supozoja një përgjigje të unifikuar nga popullsia.

Thirrja për kryengritje në mjedisin aktual është jashtëzakonisht e rrezikshme. Protestat janë shtypur brutalisht dhe nuk ka pasur dezertime domethënëse nga aparati i sigurisë. Inkurajimi i njerëzve për të dalë në rrugë, mund të vërë jetë në rrezik – pa prodhuar rezultate të prekshme.

Në planin afatgjatë, fokusi duhet të jetë te ndikimi në vendimmarrjen e udhëheqjes së Iranit. Kushdo që qeveris Iranin, duhet të kuptojë se zgjedhjet e tyre do të përcaktojnë nëse vendi stabilizohet dhe lulëzon, apo mbetet i izoluar dhe në konflikt.

Radio Evropa e Lirë: A është bërë kontrolli mbi Ngushticën e Hormuzit pikë qendrore e negociatave?

Nate Swanson: Po. Irani tani, në mënyrë efektive, ka një shtyllë të katërt në strategjinë e tij të sigurisë: kontrollin e Ngushticës së Hormuzit.

Kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme. Ndikon drejtpërdrejt në tregtinë globale dhe interesat e SHBA-së. Në disa mënyra, është bërë edhe më e rëndësishme se elementet tjera, siç janë forcat ndërmjetëse, të cilat shihen gjithnjë e më shumë si detyrime.

Ky është një ndryshim i madh dhe i jep Iranit një burim të ri, shumë të fuqishëm ndikimi.

Radio Evropa e Lirë: Nëse konflikti vazhdon për një periudhë të gjatë, çfarë do të nënkuptojë kjo për unitetin e vendeve të orientuara kundër Iranit? Nëse situata zgjat, a prisni që aleatët e SHBA-së të mbeten të bashkuar, apo mund të fillojnë të ndjekin marrëveshje të veçanta me Teheranin?

Nate Swanson: Ekziston një rrezik real divergjence. Si partnerët evropianë, ashtu edhe ata të Gjirit tashmë po i rivlerësojnë pozicionet e tyre dhe po rikalibrojnë marrëdhëniet e tyre si me SHBA-në, ashtu edhe me Iranin.

Në afat të shkurtër, uniteti kryesisht mbetet. Por, sa më gjatë të vazhdojë konflikti, aq më i madh është presioni mbi këto vende për të ndjekur interesat e tyre, duke përfshirë mundësinë e marrëveshjeve të ndara me Teheranin.

Ne tashmë po shohim ndryshime delikate – si në Evropë ashtu edhe midis shteteve të Gjirit – dhe këto dallime ka të ngjarë të bëhen më të theksuara me kalimin e kohës, nëse konflikti vazhdon.

Intervista është redaktuar për gjatësi dhe qartësi.

Përgatiti: Valona Tela